સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.26-3

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥
એકાન્તધર્મવિવૃતિં શ્રુત્વા ભગવતોદિતામ્ ॥
પ્રહૃષ્ટમાનસો ભૂયસ્તં પપ્રચ્છ સ નારદઃ

નારદ ઉવાચ ॥
ધર્મ એકાન્તિકઃ સ્વામિંસ્ત્વયા સમ્યગુદીરિતઃ ॥
તમાશ્રુત્ય મહાન્હર્ષો જાતોસ્તિ મમ માનસે

સિદ્ધયે તસ્ય ભવતા ક્રિયાયોગો ય ઉચ્યતે ॥
તમહં બોદ્ધુમિચ્છામિ ભગવંસ્તવ સંમતમ્

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
પૂજાવિધિઃ ક્રિયાયોગો વાસુદેવસ્ય કીર્ત્ત્યતે ॥
સ તુ વેદેષુ તન્ત્રેષુ બહુધૈવાસ્તિ વર્ણિતઃ

ભક્તાનાં રુચિવૈચિત્ર્યાત્તથા બહુવિધત્વતઃ ॥
વાસુદેવસ્ય મૂર્તીનાં બહુધા સોઽસ્તિ વિસ્તૃતઃ

સાકલ્યેનોચ્યમાનસ્ય પારો નાયાતિ તસ્ય વૈ ॥
અતઃ સંક્ષેપતસ્તુભ્યં વચ્મિ ભક્તિવિવર્દ્ધનમ્

પ્રાપ્તા યે વૈષ્ણવીં દીક્ષાં વર્ણાશ્ચત્વાર આશ્રમાઃ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ત્રિયશ્ચૈતે પ્રોક્તા અત્રાધિકારિણઃ

વેદતન્ત્રપુરાણોક્તૈર્મન્ત્રૈર્મૂલેન ચ દ્વિજાઃ ॥
પૂજેયુર્દીક્ષિતા યોષાઃ સચ્છૂદ્રા મૂલમન્ત્રતઃ ॥
મૂલમન્ત્રસ્તુ વિજ્ઞેયઃ શ્રીકૃષ્ણસ્ય ષડક્ષરઃ

સ્વસ્વધર્મં પાલયદ્ભિઃ સર્વેરેતૈર્યથાવિધિ ॥
પૂજનીયો વાસુદેવો ભક્ત્યા નિષ્કપટાન્તરૈઃ

આદૌ તુ વૈષ્ણવીં દીક્ષાં ગૃહ્ણીયાત્સદ્વરોઃ પુમાન્ ॥
સદૈકાન્તિકધર્મસ્થાદ્બ્રહ્મજાતેર્દયાનિધેઃ

સંપન્નો જ્ઞાનભક્તિભ્યાં સ્વધર્મરહિતસ્તુ યઃ ॥
સ ગુરુન્નૈવ કર્તવ્યઃ સ્ત્રીહૃતાત્મા ચ કર્હિચિત્

પ્રાપ્તા સ્ત્રૈણાદ્ગુરોર્દીક્ષા જ્ઞાનં ભક્તિં ચ કર્હિચિત્ ॥
ફલેન્નૈવ યથાઽપત્યં યુવતિઃ ષણ્ઢસંગિની

પ્રાપ્યાતઃ સદ્ગુરોર્દીક્ષાં તુલસીમાલિકાં ગલે ॥
લલાટાદૌ ચોર્દ્ધ્વપુણ્ડ્રં ગોપીચન્દનતો ધરેત્

વિષ્ણુપૂજારુચિર્ભક્તો ગુરોરેવાગમોદિતમ્ ॥
પૂજાવિધિં સુવિજ્ઞાય તતઃ પૂજનમારભેત્

રાત્ર્યન્તયામ ઉત્થાય ભક્તો બ્રાહ્મેક્ષણેઽથ વા ॥
મુહૂર્તાર્ધં હૃદિ ધ્યાયેત્કેશવં ક્લેશનાશનમ્

કીર્ત્તયિત્વાઽભિધાસ્તસ્ય તદીયાનાં ચ નાડિકામ્॥
તતઃ શૌચવિધિં કૃત્વા દન્તધાવનમાચરેત્

અંગશુદ્ધિસ્નાનમાદૌ કૃત્વા સ્નાયાત્સમન્ત્રકમ્॥
ગૃહીત્વા શુચિમૃત્સ્નાદીન્કુર્યાત્સ્નાનાંગતર્પણમ્

પરિધાયાંશુકે ધૌતે ઉપવિશ્યાસને શુચૌ ॥
કૃત્વોર્દ્ધ્વપુણ્ડ્રં કુર્વીત સંધ્યાં હોમં જપાદિ ચ

વસ્ત્રચન્દનપુષ્પાદીનુપહારાંસ્તતોઽખિલાન્ ॥
આહરેન્માંસમદિરાદ્યશુચિસ્પર્શ વર્જિતાન્

દેવેભ્યો વા પિતૃભ્યશ્ચાપ્યન્યેભ્યો ન નિવેદિતાન્ ॥
અનાઘ્રાતાંશ્ચ મનુજૈઃ કેશકીટાદિવર્જિતાન્

સંસ્થાપ્ય તાન્દક્ષપાર્શ્વે પૂજોપકરણાનિ ચ ॥
ઉદ્વર્ત્ય દીપમાજ્યેન કુર્યાત્તૈલેન વા તતઃ

કૌશે વૌર્ણે ચ વસ્ત્રાદૌ વિકાષ્ઠે શુદ્ધ આસને ॥
ઉપાવિશેદ્વાસુદેવપ્રતિમાસન્નિધૌ તતઃ

શૈલી ધાતુમયી દાર્વી લેખ્યા મણિમયી ચ વા ॥
પ્રતિમા સ્યાત્સિતા રક્તા પીતા કૃષ્ણાઽથ વા મુને

કૃષ્ણસ્ય સા તુ કર્તવ્યા દ્વિભુજા વા ચતુર્ભુજા ॥
મુરલીં ધારયેત્તત્ર દ્વિભુજાયાઃ કરદ્વયે

અથ વા દક્ષહસ્તેઽસ્યાશ્ચક્રં શંખં તથેતરે ॥
પદ્મં વા ધારયેદ્દક્ષે પાણાવભયમુત્તરે

દ્વિતીયાયાસ્તુ હસ્તેષુ દક્ષિણાધઃકરક્રમાત્ ॥
ગદાબ્જદરચક્રાણિ ધારયેન્મુનિસત્તમ

દ્વિવિધાયા અપિ હરેર્મૂર્તેર્વામે શ્રિયં ન્યસેત્ ॥
મુરલીધરવામે તુ રાધાં રાસેશ્વરીં ન્યસેત્

અપ્યેષા દ્વિવિધા મૂર્ત્તિરખણ્ડા શુભલક્ષણા ॥
સર્વાવયવસંપન્ના ભવેદર્ચ્ચકસિદ્ધિદા

લક્ષ્મીસ્તુ દ્વિભુજા કાર્યા વાસુદેવસ્ય સન્નિધૌ ॥
દધતી પંકજં હસ્તે વસ્ત્રાલંકારશોભના

લક્ષ્મીવદ્રાધિકાપિ સ્યાદ્દ્વિભુજા ચારુહાસિની ॥
પઙ્કજં પુષ્પમાલાં વા દધતી પાણિપઙ્કજે

અચલા ચ ચલા ચેતિ દ્વિવિધા પ્રતિમા હરેઃ ॥
તત્રાદ્યાયાં ન કર્તવ્યમાવાહનવિસર્જનમ્

તદઙ્ગદેવતાનાં ચ કાર્યં નાવાહનાદ્યપિ ॥
ન ચ દિઙ્નિયમોઽર્ચાયાં તસ્યાઃ સ્થેયં તુ સમ્મુખે

શાલગ્રામેપ્યેવમેવ કાર્યં નાવાહનાદિ ચ ॥
અન્યત્ર ચલમૂલૌ તુ કર્તવ્યં તત્તદર્ચકૈઃ

તત્રાપિ દાર્વ્યા લેખ્યાયાં જલસ્પર્શોનુલેપનમ્ ॥
નૈવ કાર્યં પૂજકેન કર્તવ્યં પરિમાર્જનમ્

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા ચલાયાં સમ્મુખોઽથ વા ॥
યથાશક્તિ યથાલબ્ધૈરુપહારૈર્યજેદ્ધરિમ્ ॥

શ્રદ્ધાનિશ્છદ્મભક્તિભ્યામર્પિતેનામ્બુનાપિ સઃ ॥
પ્રીતસ્તુષ્યતિ વિશ્વાત્મા કિમુતાઽખિલપૂજયા

પુંસા શ્રદ્ધાદિહીનેન રત્નહેમાદ્યલંક્રિયાઃ ॥
ચતુર્વિધં ચાપ્યન્નાદ્યં દત્તં ગૃહ્ણાતિ નો મુદા

તસ્માદ્ભક્તિમતા કાર્યં પુંસા સ્વશ્રેયસે મુને ॥
શ્રીકૃષ્ણસ્યાર્ચ્ચનં નિત્યં સર્વાભીષ્ટાશુદાયિનઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્યે ક્રિયાયોગાધિકારાદિનિરૂપણં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ