સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.22-3

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
ગૃહી બુભૂષુર્ગુરવે દક્ષિણાં સ્વસ્ય શક્તિતઃ ॥
દત્ત્વા તદાજ્ઞયૈવાઽસૌ સમાવર્ત્તનમાચરેત્

તતઃ કુલોચિતાં યોષાં વયસોનામરોગિણીમ્ ॥
પુઁલ્લક્ષણેન રહિતામપાપાં વિધિનોદ્વહેત્

સ્વાધિકારાનુસારેણ કૃષ્ણસંપ્રીતયેઽન્વહમ્ ॥
દેવર્ષિપિતૃભૂતાનિ યજેત વિધિના તતઃ॥

સ્નાનં સંધ્યાં જપં હોમં સ્વાધ્યાયં વિષ્ણુપૂજનમ્ ॥
તર્પણં વૈશ્વદેવં ચ કુર્યાચ્ચાતિથ્યમન્વહમ્

કુર્યાત્પુણ્યં યથાશક્તિ ન્યાયાર્જિતધનેન ચ ॥
અનાસક્તઃ પોષ્યવર્ગં પુષ્ણીયાન્ન તુ પીડયેત્

દેહં ચ દૈહિકાન્વાસાવુદ્દિશ્ય પશુવત્પરૈઃ ॥
વૈરં ન કુર્યાદ્દેહાદાવહન્તાં મમતાં ત્યજેત્

કુર્યાદ્ભાગવતાનાં ચ સતાં સંગમતન્દ્રિતઃ ॥
ન સ્ત્રૈણાનાં વ્યસનિનાં સંગં કુર્યાન્ન લોભિનામ્

કામભાવેન નેક્ષેત પરયોષાં તુ કર્હિચિત્ ॥
શ્રાદ્ધપર્વવ્રતાહાદૌ નોપેયાચ્ચ સ્વયોષિતમ્

પ્રાપ્તોપિ પુરુષઃ સાંખ્યે યોગે ચ પરિપક્વતામ્॥
પુત્ર્યા અપિ પ્રસંગેન રહઃસ્થાને તુ મુહ્યતિ

અતો માત્રા ભગિન્યા વા દુહિત્રાપિ રહઃસ્થલે ॥
સહ નાસીત મતિમાન્યુવત્યા કિમુતાઽન્યયા

અમઙ્ગલાનાં સર્વેષાં વિધવા હ્યત્યમંગલમ્ ॥
તદ્દર્શનં ચ તત્સ્પર્શો નૄણાં સુકૃતહૃત્તતઃ

પ્રયાણકાલે વિધવાદર્શનં સન્મુખે યદિ ॥
સ્યાત્તદા નૈવ ગન્તવ્યમન્યથા મરણં ધુવમ્

આશિષો વિધવાસ્ત્રીણાં સમાઃ કાલાહિફૂત્કૃતૈઃ ॥
તતશ્ચ બિભિયાત્તાભ્યો રાક્ષસીભ્યો યથા ગૃહી

મદ્યં માંસં માદકં ચ દ્યૂતાદીન્દૂરતસ્ત્યજેત્ ॥
ન દ્રોહં પ્રાણિમાત્રસ્ય કુર્યાદ્વાચાપિ કર્હિચિત્

અવતારચરિત્રાણિ શૃણુયાદન્વહં હરેઃ ॥
સર્વા અપિ ક્રિયાઃ કુર્યાદ્વાસુદેવાર્થમાસ્તિકઃ

ઊર્જે માઘે ચ વૈશાખે ચાતુર્માસ્યે મલિમ્લુચે ॥
અન્યેષુ પુણ્યકાલેષુ વિશેષનિયમાંશ્ચરેત્

પુણ્યદેશે પુણ્યકાલે સત્પાત્રે વિધિના ગૃહી॥
દદ્યાદ્દાનં યથાશક્તિ દયાં કુર્વીત જન્તુષુ

પુણ્યાન્દેશાન્પુણ્યકાલાન્પુણ્યપાત્રાણિ ચાનઘ ॥
કથયામિ વિશેષેણ ધર્મવૃદ્ધિકરાણિ તે

દેશઃ સર્વોત્તમસ્ત્વેષ ભુવિ યો મદધિષ્ઠિતઃ ॥
મહામુનિગણા યત્ર તપસ્યન્તિ મહાવ્રતાઃ॥

હરિતદ્ભક્તમાહાત્મ્યાદ્દેશાનામસ્તિ પુણ્યતા ॥
ગંગાદ્વારં મધુપુરી નૈમિષારણ્યમેવ ચ

કુરુક્ષેત્રમયોધ્યા ચ પ્રયાગશ્ચ ગયાશિરઃ ॥
પુરી વારાણસી ચૈવ પુણ્યશ્ચ પુલહાશ્રમઃ

કપિલાશ્રમઃ શ્રીરંગઃ પ્રભાસશ્ચ કુશસ્થલી ॥
ક્ષેત્રં સિદ્ધપદાખ્યં ચ પૌષ્કરં ચ મહત્સરઃ

ક્રીડાસ્થાનં ભગવતઃ સશ્રિયો રૈવતાચલઃ ॥
તથા ગોવર્દ્ધનગિરિઃ પુણ્યં વૃન્દાવનં વનમ્

મહેન્દ્રમલયાદ્યાશ્ચ સપ્તાપિ કુલપર્વતાઃ ॥
ભાગીરથી મહાપુણ્યા યમુના ચ સરસ્વતી

ગોદાવરી ચ સરયૂઃ કાવેરી ગોમતીમુખાઃ ॥
પુરાણપ્રથિતાઃ પુણ્યા મહાનદ્યો નદાસ્તથા

મહોત્સવૈર્ભવેદ્યત્ર ભગવત્પ્રતિમાર્ચનમ્ ॥
પ્રભોરનન્યભક્તાશ્ચ ભવેયુર્યત્રયત્ર ચ

અહિંસ્રાશ્ચ સ્વધર્મસ્થા યત્ર સ્યુર્બ્રાહ્મણોત્તમાઃ ॥
મૃગાદ્યાઃ પશવો યત્ર વિચરેયુશ્ચ નિર્ભયાઃ

યત્રયત્રાવતારાશ્ચ હરેર્વાસશ્ચ યત્ર વા ॥
એતે પુણ્યતમા દેશા ભુવિ સન્તિ વિશેષતઃ

અલ્પોપ્યેષુ કૃતો ધર્મઃ સ્યાત્સહસ્રગુણો નૃણામ્ ॥
પુણ્યવૃદ્ધિકરાન્કાલાઞ્છૃણ્વથો વચ્મિ નારદ

અયને દ્વે ચ વિષુવં ગ્રહણં સૂર્યસોમયોઃ ॥
દિનક્ષયો વ્યતીપાતઃ શ્રવણર્ક્ષાણિ સર્વશઃ

દ્વાદશ્ય એકાદશ્યશ્ચ મન્વાદ્યાશ્ચ યુગાદયઃ ॥
પુણ્યાઃ સ્યુસ્તિથયઃ સર્વા અમાવાસ્યા ચ વૈધૃતિઃ

માસર્ક્ષયુક્પૌર્ણમાસ્યશ્ચતસ્રોપ્યષ્ટકાસ્તથા ॥
સ્વજન્મર્ક્ષાણિ ચ હરેર્જન્મોત્સવદિનાનિ ચ

સ્વસ્ય સ્ત્રિયાશ્ચાર્ભકાણાં સંસ્કારોભ્યુદયસ્તથા ॥
સત્પાત્રલબ્ધિશ્ચ યદા કાલાઃ પુણ્યતમા ઇમે

દેવપિતૃદ્વિજસતામેષાં શક્ત્યા સમર્ચનમ્ ॥
સ્નાનદાનજપાદીનિ સ્યુરનન્તફલાનિ હિ

સત્પાત્રં તુ સ્વયં સાક્ષાદ્ભગવાનેવ નારદ ॥
શાખાનામિવ મૂલામ્બુ યદ્દત્તં સર્વતુષ્ટિકૃત્

અહિંસા વેદવિદ્યાભિસ્તુષ્ટિઃ સદ્ધર્મભક્તિભિઃ ॥
હૃદિ વિષ્ણું દધીરન્યે તે સત્પાત્રાણિ વૈ દ્વિજાઃ

એકાન્તિકાશ્ચ ભગવદ્ભક્તા બદ્ધવિમોચકાઃ ॥
સત્પાત્રાણીતિ જાનીહિ યેષ્વાસ્તે ભગવાન્સ્વયમ્

આઢ્યસ્તુ કારયેદ્વિષ્ણોર્મન્દિરાણિ દૃઢાનિ ચ ॥
પૂજાપ્રવાહસિદ્ધ્યર્થં તદ્વૃત્તીશ્ચાપિ કારયેત્

જલાશયાન્વાટિકાશ્ચ વિષ્ણ્વર્થમુપકલ્પયેત્ ॥
સદન્નૈઃ સુરસૈઃ સાધૂન્બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ તર્પયેત્

અહિંસાન્વૈષ્ણવાન્યજ્ઞાન્કુર્યાચ્છક્ત્યા યથાવિધિ ॥
વ્રતજન્મોત્સવાન્વિષ્ણોઃ સંભારેણ ચ ભૂયસા

પ્રૌષ્ઠપદાસિતેપક્ષે ક્ષયાહે તીર્થપર્વસુ ॥
પિત્રોઃ શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત તદ્બન્ધૂનાં ચ શક્તિતઃ

દૈવે કર્મણિ પિત્ર્યે ચ ભક્તાન્ભગવતો દ્વિજાન્ ॥
પૂજયેત સ્વધર્મસ્થાન્ભોજયેદ્ભગવદ્ધિયા

દૈવે દ્વૌ ભોજયેદ્વિપ્રૌ ત્રીંશ્ચ પિત્ર્યે યથાવિધિ ॥
એકૈકં વોભયત્રાપિ નૈવ શ્રાદ્ધે તુ વિસ્તરેત્

દેશકાલદ્રવ્યપાત્રપૂજોપકરણાનિ ચ ॥
વિસ્તરેણ યથાશાસ્ત્રં ન સ્યાદેવેતિ નિશ્ચિતમ્

ન શ્રાદ્ધે ક્વાપિ માંસં તુ દદ્યાન્નાઽદ્યાચ્ચ માનવઃ ॥
મુન્યન્નૈઃ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં તૃપ્યન્તિ પિતરો ભૃશમ્

અહિંસા પ્રાણિમાત્રસ્ય મનોવાક્તનુભિસ્તુ યા ॥
તયૈવ પિતરઃ સર્વે તૃપ્યન્ત્યતિદયાલવઃ

તસ્માત્કુસઙ્ગતઃ ક્વાપિ શાસ્ત્રહાર્દમબુધ્ય ચ ॥
શ્રાદ્ધે માંસં નૈવ દદ્યાદ્વાસુદેવપરઃ પુમાન્

વ્રતાનિ કુર્યાદ્વિષ્ણોશ્ચ બ્રહ્મચર્યાદિભિર્યમૈઃ ॥
સહૈવ તત્પરો નાન્યત્કાર્યં કુયાચ્ચ તદ્દિને

સ્વસંબન્ધિજનાનાં ચાપ્યાશૌચં જનિનાશયોઃ ॥
યથાશાસ્ત્રં પાલયેત ગ્રહણે ચાર્કચન્દ્રયોઃ

વ્યાવહારિકકાર્યાણાં વિવાદે નિર્ણયેપિ ચ ॥
ગૃહીતરાસ્ત્યાગિનો યે તે ન કાર્યા ન ચાધવાઃ

યત્રૈતે સ્યુર્ન્ન તત્કાર્યં સિધ્યેત્ક્વાપિ દ્વિજોત્તમ ॥
સર્વસ્વનાશસ્તત્ર સ્યાદિત્યેવં ત્વસ્તિ નિર્ણયઃ

ધર્મા એતે ગૃહસ્થાનાં મયા સંક્ષેપતોદિતાઃ ॥
યદનુષ્ઠાનતો નૄણાં સ્યાત્સ્વેષ્ટસુખમક્ષયમ્

શિલાદિજીવિકાવૃત્તિભેદેન ગૃહિણો દ્વિજાઃ ॥
ચતુર્વિધાઃ પ્રકીર્ત્યન્તે તત્તન્નામ્ના ચ નારદ

સ્ત્રીણામથ પ્રવક્ષ્યામિ ધર્માન્ર્ધર્મવતાં વર ॥
યેષુ સ્થિતાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ પ્રાપ્નુવન્તીપ્સિતં સુખમ્

સુવાસિનીભિર્ન્નારીભિઃ સ્વપતિર્દેવવત્સદા ॥
સેવનીયોઽનુવર્ત્ત્યશ્ચ જરન્રુગ્ણોઽધનોપિ વા

તદ્બન્ધવશ્ચાનુવર્ત્યાઃ સેવનેન યથોચિતમ્ ॥
ઉજ્જ્વલાનિ વિધેયાનિ ગૃહોપકરણાનિ ચ

ગૃહં માર્જનસેકાદ્યૈઃ સ્વચ્છં કાર્યં દિનેદિને ॥
પ્રિયં સત્યં ચ વક્તવ્યં સ્થેયં શુચિતયા સદા

ચાઞ્ચલ્યમતિલોભશ્ચ ક્રોધઃ સ્તેયં ચ હિંસનમ્ ॥
અધાર્મિકાણાં સઙ્ગશ્ચ વર્જ્યઃ સ્ત્રીણાં તથા નૃણામ્

ભવિતવ્યં તત્પરાભિર્દ્ધર્મકાર્યેષુ સર્વદા ॥
ત્યક્ત્વૌદ્ધત્યં વિનીતાભિઃ સ્થેયં જિત્વેન્દ્રિયાણિ ચ

પાતિવ્રત્યે સ્થિતાભિશ્ચ ધર્મે તાભી રમાપતેઃ ॥
ભક્તિઃ કાર્યા સ્વતન્ત્રાભિર્ભવિતવ્યં ન કુત્રચિત્

વિધવા તુ સદા વિષ્ણું સેવેત પતિભાવતઃ ॥
કામસંબન્ધિનીર્વાર્ત્તા ન શૃણ્વીત ન કીર્તયેત્

આસન્નસંબન્ધવતો વિનાન્યાન્પુરુષાન્ક્વચિત્ ॥
અનાપદિ સ્પૃશેન્નૈવ પશ્યેન્નૈવ ચ કામતઃ

સ્તનપસ્ય તુ નુઃ સ્પર્શાદ્વૃદ્ધસ્ય ચ ન દુષ્યતિ ॥
કાર્ય આવશ્યકે તાભ્યાં ભાષણે ચ વિભર્તૃકા

વ્યાવહારિકકાર્યે ચ વિવાદમધિકં નરૈઃ ॥
ન કુર્વીતાવશ્યકાર્યે તૈર્ભાષેત વિના રહઃ

નેક્ષેત મિધુનીભૂતં બુદ્યા પશ્વાદ્યપિ ક્વચિત્ ॥
ત્યજેચ્ચ સકલાન્ભોગાન્સ્યાત્સકૃન્મિતભુક્તથા

સધાતુસૂક્ષ્મવાસાંસિ નાલંકારાંશ્ચ ધારયેત્ ॥
ન દિવા શયનં કુર્યાન્ન ખટ્વાયામનાપદિ

તામ્બૂલભક્ષણં નૈવ કુર્યાન્નાભ્યઙ્ગમઞ્જનમ્ ॥
પુમ્પ્રસંગાચ્ચ બિભિયાત્કૃષ્ણાહેરિવ નિત્યદા

સમીક્ષ્ય પુરુષં નારી યા ન મોહમુપાવ્રજેત્ ॥
તાદૃશી તુ વિના લક્ષ્મીમેકાં નાન્યાસ્તિ કુત્રચિત્

ધર્મનિષ્ઠા તતો નારી સ્વનિઃશ્રેયસમિચ્છતી ॥
નેક્ષેત પુરુષાકારં બુદ્ધિપૂર્વં ચ ન સ્પૃશેત્

કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદીનિ નૈરન્તર્યેણ ભક્તિતઃ ॥
વ્રતાનિ કુર્યાચ્ચ સદા ભવેન્નિયમતત્પરા

પિત્રા પુત્રાદિના વાપિ તરુણી તરુણેન ચ ॥
સહ તિષ્ઠેન્ન રહસિ કુસઙ્ગં સર્વથા ત્યજેત્

સધવા વિધવા વા સ્ત્રી સ્વરજોદર્શનં ક્વચિત્ ॥
ન ગોપયેત્ત્રિરાત્રં તુ મનુષ્યાદીંશ્ચ ન સ્પૃશેત્

પ્રથમેઽહનિ ચણ્ડાલી દ્વિતીયે બ્રહ્મઘાતિની ॥
તૃતીયે રજકી પ્રોક્તા સા ચતુર્થેઽહ્નિ શુદ્ધ્યતિ

ઇતિ સ્ત્રીણાં મયા ધર્માઃ સંક્ષેપાત્કથિતાસ્તવ ॥
યુક્તા યૈર્યોષિતો યાયુરિહામુત્ર મહત્સુખમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્યે ગૃહસ્થધર્મનિરૂપણં નામ દ્વાવિંશોધ્યાયઃ