स्कन्द पुराण · श्लोक 2.22-3

॥ श्रीनारायण उवाच ॥
गृही बुभूषुर्गुरवे दक्षिणां स्वस्य शक्तितः ॥
दत्त्वा तदाज्ञयैवाऽसौ समावर्त्तनमाचरेत्

ततः कुलोचितां योषां वयसोनामरोगिणीम् ॥
पुँल्लक्षणेन रहितामपापां विधिनोद्वहेत्

स्वाधिकारानुसारेण कृष्णसंप्रीतयेऽन्वहम् ॥
देवर्षिपितृभूतानि यजेत विधिना ततः॥

स्नानं संध्यां जपं होमं स्वाध्यायं विष्णुपूजनम् ॥
तर्पणं वैश्वदेवं च कुर्याच्चातिथ्यमन्वहम्

कुर्यात्पुण्यं यथाशक्ति न्यायार्जितधनेन च ॥
अनासक्तः पोष्यवर्गं पुष्णीयान्न तु पीडयेत्

देहं च दैहिकान्वासावुद्दिश्य पशुवत्परैः ॥
वैरं न कुर्याद्देहादावहन्तां ममतां त्यजेत्

कुर्याद्भागवतानां च सतां संगमतन्द्रितः ॥
न स्त्रैणानां व्यसनिनां संगं कुर्यान्न लोभिनाम्

कामभावेन नेक्षेत परयोषां तु कर्हिचित् ॥
श्राद्धपर्वव्रताहादौ नोपेयाच्च स्वयोषितम्

प्राप्तोपि पुरुषः सांख्ये योगे च परिपक्वताम्॥
पुत्र्या अपि प्रसंगेन रहःस्थाने तु मुह्यति

अतो मात्रा भगिन्या वा दुहित्रापि रहःस्थले ॥
सह नासीत मतिमान्युवत्या किमुताऽन्यया

अमङ्गलानां सर्वेषां विधवा ह्यत्यमंगलम् ॥
तद्दर्शनं च तत्स्पर्शो नॄणां सुकृतहृत्ततः

प्रयाणकाले विधवादर्शनं सन्मुखे यदि ॥
स्यात्तदा नैव गन्तव्यमन्यथा मरणं धुवम्

आशिषो विधवास्त्रीणां समाः कालाहिफूत्कृतैः ॥
ततश्च बिभियात्ताभ्यो राक्षसीभ्यो यथा गृही

मद्यं मांसं मादकं च द्यूतादीन्दूरतस्त्यजेत् ॥
न द्रोहं प्राणिमात्रस्य कुर्याद्वाचापि कर्हिचित्

अवतारचरित्राणि शृणुयादन्वहं हरेः ॥
सर्वा अपि क्रियाः कुर्याद्वासुदेवार्थमास्तिकः

ऊर्जे माघे च वैशाखे चातुर्मास्ये मलिम्लुचे ॥
अन्येषु पुण्यकालेषु विशेषनियमांश्चरेत्

पुण्यदेशे पुण्यकाले सत्पात्रे विधिना गृही॥
दद्याद्दानं यथाशक्ति दयां कुर्वीत जन्तुषु

पुण्यान्देशान्पुण्यकालान्पुण्यपात्राणि चानघ ॥
कथयामि विशेषेण धर्मवृद्धिकराणि ते

देशः सर्वोत्तमस्त्वेष भुवि यो मदधिष्ठितः ॥
महामुनिगणा यत्र तपस्यन्ति महाव्रताः॥

हरितद्भक्तमाहात्म्याद्देशानामस्ति पुण्यता ॥
गंगाद्वारं मधुपुरी नैमिषारण्यमेव च

कुरुक्षेत्रमयोध्या च प्रयागश्च गयाशिरः ॥
पुरी वाराणसी चैव पुण्यश्च पुलहाश्रमः

कपिलाश्रमः श्रीरंगः प्रभासश्च कुशस्थली ॥
क्षेत्रं सिद्धपदाख्यं च पौष्करं च महत्सरः

क्रीडास्थानं भगवतः सश्रियो रैवताचलः ॥
तथा गोवर्द्धनगिरिः पुण्यं वृन्दावनं वनम्

महेन्द्रमलयाद्याश्च सप्तापि कुलपर्वताः ॥
भागीरथी महापुण्या यमुना च सरस्वती

गोदावरी च सरयूः कावेरी गोमतीमुखाः ॥
पुराणप्रथिताः पुण्या महानद्यो नदास्तथा

महोत्सवैर्भवेद्यत्र भगवत्प्रतिमार्चनम् ॥
प्रभोरनन्यभक्ताश्च भवेयुर्यत्रयत्र च

अहिंस्राश्च स्वधर्मस्था यत्र स्युर्ब्राह्मणोत्तमाः ॥
मृगाद्याः पशवो यत्र विचरेयुश्च निर्भयाः

यत्रयत्रावताराश्च हरेर्वासश्च यत्र वा ॥
एते पुण्यतमा देशा भुवि सन्ति विशेषतः

अल्पोप्येषु कृतो धर्मः स्यात्सहस्रगुणो नृणाम् ॥
पुण्यवृद्धिकरान्कालाञ्छृण्वथो वच्मि नारद

अयने द्वे च विषुवं ग्रहणं सूर्यसोमयोः ॥
दिनक्षयो व्यतीपातः श्रवणर्क्षाणि सर्वशः

द्वादश्य एकादश्यश्च मन्वाद्याश्च युगादयः ॥
पुण्याः स्युस्तिथयः सर्वा अमावास्या च वैधृतिः

मासर्क्षयुक्पौर्णमास्यश्चतस्रोप्यष्टकास्तथा ॥
स्वजन्मर्क्षाणि च हरेर्जन्मोत्सवदिनानि च

स्वस्य स्त्रियाश्चार्भकाणां संस्कारोभ्युदयस्तथा ॥
सत्पात्रलब्धिश्च यदा कालाः पुण्यतमा इमे

देवपितृद्विजसतामेषां शक्त्या समर्चनम् ॥
स्नानदानजपादीनि स्युरनन्तफलानि हि

सत्पात्रं तु स्वयं साक्षाद्भगवानेव नारद ॥
शाखानामिव मूलाम्बु यद्दत्तं सर्वतुष्टिकृत्

अहिंसा वेदविद्याभिस्तुष्टिः सद्धर्मभक्तिभिः ॥
हृदि विष्णुं दधीरन्ये ते सत्पात्राणि वै द्विजाः

एकान्तिकाश्च भगवद्भक्ता बद्धविमोचकाः ॥
सत्पात्राणीति जानीहि येष्वास्ते भगवान्स्वयम्

आढ्यस्तु कारयेद्विष्णोर्मन्दिराणि दृढानि च ॥
पूजाप्रवाहसिद्ध्यर्थं तद्वृत्तीश्चापि कारयेत्

जलाशयान्वाटिकाश्च विष्ण्वर्थमुपकल्पयेत् ॥
सदन्नैः सुरसैः साधून्ब्राह्मणांश्चैव तर्पयेत्

अहिंसान्वैष्णवान्यज्ञान्कुर्याच्छक्त्या यथाविधि ॥
व्रतजन्मोत्सवान्विष्णोः संभारेण च भूयसा

प्रौष्ठपदासितेपक्षे क्षयाहे तीर्थपर्वसु ॥
पित्रोः श्राद्धं प्रकुर्वीत तद्बन्धूनां च शक्तितः

दैवे कर्मणि पित्र्ये च भक्तान्भगवतो द्विजान् ॥
पूजयेत स्वधर्मस्थान्भोजयेद्भगवद्धिया

दैवे द्वौ भोजयेद्विप्रौ त्रींश्च पित्र्ये यथाविधि ॥
एकैकं वोभयत्रापि नैव श्राद्धे तु विस्तरेत्

देशकालद्रव्यपात्रपूजोपकरणानि च ॥
विस्तरेण यथाशास्त्रं न स्यादेवेति निश्चितम्

न श्राद्धे क्वापि मांसं तु दद्यान्नाऽद्याच्च मानवः ॥
मुन्यन्नैः क्षीरसर्पिर्भ्यां तृप्यन्ति पितरो भृशम्

अहिंसा प्राणिमात्रस्य मनोवाक्तनुभिस्तु या ॥
तयैव पितरः सर्वे तृप्यन्त्यतिदयालवः

तस्मात्कुसङ्गतः क्वापि शास्त्रहार्दमबुध्य च ॥
श्राद्धे मांसं नैव दद्याद्वासुदेवपरः पुमान्

व्रतानि कुर्याद्विष्णोश्च ब्रह्मचर्यादिभिर्यमैः ॥
सहैव तत्परो नान्यत्कार्यं कुयाच्च तद्दिने

स्वसंबन्धिजनानां चाप्याशौचं जनिनाशयोः ॥
यथाशास्त्रं पालयेत ग्रहणे चार्कचन्द्रयोः

व्यावहारिककार्याणां विवादे निर्णयेपि च ॥
गृहीतरास्त्यागिनो ये ते न कार्या न चाधवाः

यत्रैते स्युर्न्न तत्कार्यं सिध्येत्क्वापि द्विजोत्तम ॥
सर्वस्वनाशस्तत्र स्यादित्येवं त्वस्ति निर्णयः

धर्मा एते गृहस्थानां मया संक्षेपतोदिताः ॥
यदनुष्ठानतो नॄणां स्यात्स्वेष्टसुखमक्षयम्

शिलादिजीविकावृत्तिभेदेन गृहिणो द्विजाः ॥
चतुर्विधाः प्रकीर्त्यन्ते तत्तन्नाम्ना च नारद

स्त्रीणामथ प्रवक्ष्यामि धर्मान्र्धर्मवतां वर ॥
येषु स्थिताः स्त्रियः सर्वाः प्राप्नुवन्तीप्सितं सुखम्

सुवासिनीभिर्न्नारीभिः स्वपतिर्देववत्सदा ॥
सेवनीयोऽनुवर्त्त्यश्च जरन्रुग्णोऽधनोपि वा

तद्बन्धवश्चानुवर्त्याः सेवनेन यथोचितम् ॥
उज्ज्वलानि विधेयानि गृहोपकरणानि च

गृहं मार्जनसेकाद्यैः स्वच्छं कार्यं दिनेदिने ॥
प्रियं सत्यं च वक्तव्यं स्थेयं शुचितया सदा

चाञ्चल्यमतिलोभश्च क्रोधः स्तेयं च हिंसनम् ॥
अधार्मिकाणां सङ्गश्च वर्ज्यः स्त्रीणां तथा नृणाम्

भवितव्यं तत्पराभिर्द्धर्मकार्येषु सर्वदा ॥
त्यक्त्वौद्धत्यं विनीताभिः स्थेयं जित्वेन्द्रियाणि च

पातिव्रत्ये स्थिताभिश्च धर्मे ताभी रमापतेः ॥
भक्तिः कार्या स्वतन्त्राभिर्भवितव्यं न कुत्रचित्

विधवा तु सदा विष्णुं सेवेत पतिभावतः ॥
कामसंबन्धिनीर्वार्त्ता न शृण्वीत न कीर्तयेत्

आसन्नसंबन्धवतो विनान्यान्पुरुषान्क्वचित् ॥
अनापदि स्पृशेन्नैव पश्येन्नैव च कामतः

स्तनपस्य तु नुः स्पर्शाद्वृद्धस्य च न दुष्यति ॥
कार्य आवश्यके ताभ्यां भाषणे च विभर्तृका

व्यावहारिककार्ये च विवादमधिकं नरैः ॥
न कुर्वीतावश्यकार्ये तैर्भाषेत विना रहः

नेक्षेत मिधुनीभूतं बुद्या पश्वाद्यपि क्वचित् ॥
त्यजेच्च सकलान्भोगान्स्यात्सकृन्मितभुक्तथा

सधातुसूक्ष्मवासांसि नालंकारांश्च धारयेत् ॥
न दिवा शयनं कुर्यान्न खट्वायामनापदि

ताम्बूलभक्षणं नैव कुर्यान्नाभ्यङ्गमञ्जनम् ॥
पुम्प्रसंगाच्च बिभियात्कृष्णाहेरिव नित्यदा

समीक्ष्य पुरुषं नारी या न मोहमुपाव्रजेत् ॥
तादृशी तु विना लक्ष्मीमेकां नान्यास्ति कुत्रचित्

धर्मनिष्ठा ततो नारी स्वनिःश्रेयसमिच्छती ॥
नेक्षेत पुरुषाकारं बुद्धिपूर्वं च न स्पृशेत्

कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि नैरन्तर्येण भक्तितः ॥
व्रतानि कुर्याच्च सदा भवेन्नियमतत्परा

पित्रा पुत्रादिना वापि तरुणी तरुणेन च ॥
सह तिष्ठेन्न रहसि कुसङ्गं सर्वथा त्यजेत्

सधवा विधवा वा स्त्री स्वरजोदर्शनं क्वचित् ॥
न गोपयेत्त्रिरात्रं तु मनुष्यादींश्च न स्पृशेत्

प्रथमेऽहनि चण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी ॥
तृतीये रजकी प्रोक्ता सा चतुर्थेऽह्नि शुद्ध्यति

इति स्त्रीणां मया धर्माः संक्षेपात्कथितास्तव ॥
युक्ता यैर्योषितो यायुरिहामुत्र महत्सुखम्

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीवासुदेवमाहात्म्ये गृहस्थधर्मनिरूपणं नाम द्वाविंशोध्यायः