સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.22-4

॥ અથ દાનાર્હસત્પાત્રનિર્ણયઃ ॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવન્સૂત સર્વજ્ઞ વેદવેદાન્તકોવિદ ॥
દાનાનિ કસ્મૈ દેયાનિ દાનકાલશ્ચ કીદૃશઃ

કશ્ચ તત્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્સર્વં નો વક્તુમર્હસિ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
મહાપુણ્યપ્રદે ક્ષેત્રે વેંકટાખ્યે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણઃ પરમો ગુરુઃ

તસ્મૈ દાનાનિ દેયાનિ સ તારયતિ પંડિતઃ ॥
બ્રાહ્મણઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્વર્જયિત્વા ત્વવર્ણકમ્

ષણ્ડસ્ય પુત્રહીનસ્ય દંભાચારરતસ્ય ચ ॥
વેદવિદ્વેષિણશ્ચૈવ દ્વિજવિદ્વેષિણસ્તથા

સ્વકર્મત્યાગિનશ્ચાપિ દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્ ॥
પરદારરતસ્યાપિ પરદ્રવ્યરતસ્ય ચ

ગાયકસ્યાપિ વિપ્રસ્ય દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્ ॥
અસૂયાવિષ્ટમનસઃ કૃતઘ્નસ્ય ચ માયિનઃ

જ્ઞાનશૂન્યસ્ય વિપ્રસ્ય દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્ ॥
નિત્યં યાઞ્ચાપરસ્યાપિ હિંસકસ્યાબલસ્ય ચ

નામવિક્રયિણશ્ચૈવ વેદવિક્રયિણસ્તથા ॥
સ્મૃતિવિક્રયિણશ્ચૈવ ધર્મવિક્રયિણસ્તથા

પરોપતાપશીલસ્ય દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્ ॥
યે કેચિત્પાપનિરતા નિન્દિતાઃ સુકૃતૈસ્તથા

ન તેભ્યઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ન દેયં વાપિ કિઞ્ચન ॥
સત્કર્મનિરતાયૈવ શ્રોત્રિયાયાહિતાગ્નયે

વૃત્તિહીનાય વૈ દેયં દરિદ્રાય કુટુમ્બિને ॥
દેવપૂજાસુ સક્તાય પુરાણકથકાય ચ

દેયં પ્રયત્નતો વિપ્રા દરિદ્રસ્ય વિશેષતઃ ॥
બહુના કિમિહોક્તેન શૃણુધ્વં દ્વિજસત્તમાઃ

સર્વેષાં બ્રાહ્મણાનાં ચ પ્રદાતું શક્યતે સદા ॥
વન્ધ્યાભર્ત્રે પ્રદત્તઞ્ચેદ્રાસભો જાયતે નરઃ

નાસ્તિકં ભિન્નમર્યાદં પુત્રહીનં જડં ખલમ્ ॥
સ્તેયિનં કિતવં ચૈવ કદાચિન્નાભિવાદયેત્

પાષણ્ડં પતિતં વ્રાત્યં વેદવિક્રયિણં તથા ॥
કૃતઘ્નં પાપનિરતં કદાચિન્નાભિવાદયેત્

તથા સ્નાનં પ્રકુર્વન્તં સમિત્પુષ્પકરં તથા ॥
ઉદપાત્રધરઞ્ચૈવ ભુંજન્તં નાભિવાદયેત્

વિવાદશાલિનં ચણ્ડં વમન્તં જનમધ્યગમ્ ॥
ભિક્ષાન્નધારિણં ચૈવ શયાનં નાભિવાદયેત્

વન્ધ્યાઞ્ચ પુષ્પિણીં જારાં સૂતિકાં ગર્ભપાતિનીમ્ ॥
વ્રતઘ્નીઞ્ચ તથા ચણ્ડીં કદાચિન્નાભિવાદયેત્

સભાયાં યજ્ઞશાલાયાં દેવતાયતનેષ્વપિ ॥
પ્રત્યેકં તુ નમસ્કારો હન્તિ પુણ્યં પુરાતનમ્ ॥

શ્રાદ્ધવ્રતે નિયુક્તઞ્ચ દેવતાભ્યર્ચકં તથા ॥
યજ્ઞં ચ તર્પણઞ્ચૈવ કુર્વન્તં નાભિવાદયેત્

કુર્વતે વન્દનં યસ્તુ ન કુર્યાત્પ્રતિવન્દનમ્ ॥
નાભિવાદ્યઃ સ વિજ્ઞેયો યથા શૂદ્રસ્તથૈવ ચ

તસ્માત્સર્વેપુ કાલેષુ બુદ્ધિમાન્બ્રાહ્મણોત્તમઃ ॥
વન્ધ્યાપતિં દ્વિજં ક્રૂરં કદાચિન્નાભિવાદયેત્ ॥

॥ અથાકાશગંગામાહાત્મ્યમ્॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
અત્રેતિહાસં વક્ષ્યામિ પુણ્યશીલસ્ય ધીમતઃ ॥
સનત્કુમારમુનયે નારદેન પ્રભાષિતમ્

તદ્વક્ષ્યામિ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ ॥
પુરા ગોદાવરીતીરે સર્વધર્મપરાયણઃ

પુણ્યશીલો દ્વિજવરઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ॥
દયાવાન્સર્વભૂતેષુ દેવાગ્નિદ્વિજપૂજકઃ

કર્મણા જન્મશુદ્ધશ્ચ માતાપિતૃહિતે રતઃ ॥
ગુરુભક્તિઃ સદાક્ષિણ્યો બ્રહ્મણ્યઃ સાધુસંમતઃ

એતાદૃશગુણૈર્યુક્તઃ પુણ્યશીલસ્ય ધીમતઃ

॥ અથ પુણ્યશીલસ્ય વન્ધ્યાપતિનિમન્ત્રણેન ગર્દભમુખત્વપ્રાપ્તિઃ ॥ ॥
ગૃહં સમ્પ્રાપ્તવાન્વિપ્રો વેદવેદાંગપારગઃ ॥
પ્રાર્થિતઃ પુણ્યશીલેન પિતૃશ્રાદ્ધેઽતિવેગતઃ

તં વિપ્રં શ્રોત્રિયં શાન્તં પિતૃશ્રાદ્ધે નિયોજ્ય વૈ ॥
શ્રાદ્ધં ચકાર ધર્માત્મા પ્રત્યાબ્દિકમનુત્તમમ્

તતઃ કાલાન્તરે તસ્ય પુણ્યશીલસ્ય ચાનને ॥
વૈરૂપ્યં પ્રાપ્તમત્યુગ્રં રાસભાનનવત્તદા

તતઃ ખિન્નમના ભૂત્વા પુણ્યશીલોઽતિધાર્મિકઃ ॥
નિઃશ્વસ્ય બહુધા ખિન્નઃ પ્રપેદેઽગસ્ત્યયોગિનઃ

સુવર્ણમુખરીતીરે ઋષિસંઘનિષેવિતે ॥
આશ્રમં પરમં દિવ્યં સર્વકામફલપ્રદમ્

તત્રાશ્રમે મુનિવરૈઃ સેવ્યમાનમહર્નિશમ્ ॥
દૃષ્ટ્વાગસ્ત્યં મહાત્માનં સર્વલોકહિતૈષિણમ્

પ્રણામમકરોત્તસ્મૈ ગાર્દભાસ્યોઽતિદુઃખિતઃ

॥ પુણ્યશીલ ઉવાચ ॥ ॥
તપોનિધે નમસ્તુભ્યમગસ્ત્ય મુનિસેવિત ॥
કુત્સિતાસ્યં મહાપાપં રક્ષરક્ષ દયાનિધે

કેન દોષેણ મે ચાત્ર મુખસ્યાસીત્કુરૂપતા

મયિ પ્રીત્યા મહાભાગ વદસ્વ મુનિસત્તમ

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
વિપ્રવર્ય મહાભાગ પુણ્યશીલ મહામતે ॥
આનનસ્ય વિરૂપં વૈ શૃણુ નાન્યમના દ્વિજ

॥
અથ વન્ધ્યાપતેઃ શ્રાદ્ધનિમન્ત્રણાનર્હત્વકથનમ્ ॥ ॥
કઞ્ચિદ્વિપ્રં ગુણનિધિં વેદવેદાંગપારગમ્ ॥
શ્રોત્રિયં પુત્રરહિતં શ્રાદ્ધે ત્વં વિનિયુક્તવાન્

તેન દોષેણ મહતા મુખે તવ વિરૂપતા ॥
યે લોકે હવ્યકવ્યાદૌ વન્ધ્યાયાઃ સ્વામિનં દ્વિજમ્

નિયોજયન્તિ તે યાન્તિ મુખે ગર્દભરૂપતામ્ ॥
શુભકર્મણિ વા વિપ્ર પૈતૃકે વાપિ કર્મણિ ॥

વન્ધ્યાપતિં મહાપાપં કદાચિન્ન નિમન્ત્રયેત્ ॥
વન્ધ્યાપતિં મહાક્રૂરં વૃષલીપતિમેવ વા

શ્રેયસ્કામી હિ વિપ્રેંદ્ર શ્રાદ્ધે તુ ન નિમન્ત્રયેત્ ॥
વેદશાસ્ત્રાદિયુક્તોઽપિ કુલીનઃ કર્મઠોઽપિ વા

વન્ધ્યાભર્તા દ્વિજશ્રેષ્ઠ શ્રાદ્ધે ત્યાજ્યઃ કથઞ્ચન ॥
જ્યોતિષ્ટોમાદિયજ્ઞેષુ વ્રતેષુ ચ તપઃસુ ચ

સમર્થોઽપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ શ્રાદ્ધે વન્ધ્યાપતિં ત્યજેત્ ॥
અલભ્યે તુ દ્વિજે પાત્રે તન્તુમાત્રોપજીવિનમ્

પુત્રવન્તં સદાચારં શ્રાદ્ધાર્થં તુ નિમન્ત્રયેત્ ॥
તદભાવે દ્વિજશ્રેષ્ઠ પુત્રં વાઽનુજમેવ વા

આત્માનં વા નિયુઞ્જીત શ્રાદ્ધે વન્ધ્યાપતિં ત્યજેત્ ॥
પુણ્યશીલ મહાભાગ ચોદ્ધૃત્ય ભુજમુચ્યતે

સર્વથા પુત્રહીનં તુ શ્રાદ્ધાર્થં ન નિયોજયેત્ ॥
વન્ધ્યાપતિં દ્વિજં યસ્તુ શ્રાદ્ધકર્તા નિયોક્ષ્યતિ

તચ્છ્રાદ્ધમાસુરં જ્ઞેયં કર્તા ચ નરકં વ્રજેત્

॥ અથાકાશગંગાસ્નાનેન પુણ્યશીલસ્ય તદ્વિકૃતિનિવૃત્તિઃ ॥ ॥
બહુનાત્ર કિમુક્તેન તદ્દોષવિનિવૃત્તયે ॥
ઉપાયં તે પ્રવક્ષ્યામિ સ્વર્ણમુખ્યાસ્તટે શુભે

વર્તતે દેવસંઘૈશ્ચ સેવિતો વેંકટાચલઃ ॥
મેરુપુત્રો મહાપુણ્યઃ સર્વકામફલપ્રદઃ ॥

તસ્મિન્વેંકટશૈલેન્દ્રે સુરાસુરનમસ્કૃતે ॥
વિયદ્ગંગેતિ નામ્ના વૈ તીર્થમસ્તિ મહત્તરમ્

સર્વપાપપ્રશમનમાયુરારોગ્યવર્ધનમ્ ॥
ત્વં ગત્વા વેંકટં શૈલં સ્વામિપુષ્કરિણીજલે

સ્નાત્વા સંકલ્પપૂર્વં તુ ગંગાતીર્થમનન્તરમ્ ॥
ગત્વા તીર્થવિધાનેન સ્નાનં કુરુ મહામતે

સ્નાનમાત્રાત્તતઃ સદ્યો મુખસ્યાસ્ય મહામતે ॥
વૈરૂપ્યં તત્ક્ષણાદેવ નંક્ષ્યત્યેવ ન સંશયઃ

એવમુક્તઃ પુણ્યશીલો હ્યગસ્ત્યેન મહાત્મના ॥
તં પ્રણમ્ય મહાત્માનં વેંકટાદ્રિં તતો યયૌ

તત્ર ગત્વા મહાભાગઃ સ્વામિપુષ્કરિણીજલે ॥
સ્નાત્વા નિયમપૂર્વં તુ વિયદ્ગંગાસમીપગઃ

તત્ર સ્નાનેન ધર્માત્મા કામવક્રોપમં મુખમ્ ॥
પ્રાપ્તવાન્પુણ્યશીલસ્તુ અહો તીર્થસ્ય વૈભવમ્

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં વઃ કથિતં વિપ્રા નારદેન પ્રભાષિતમ્ ॥
સનત્કુમારમુનયે શૌનકાદ્યા મહૌજસઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્ય આકાશગંગામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ