સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.21-5

"વાલ્મીકે:પૂર્વજન્મસ્ય કથા
"શ્રુતદેવ ઉવાચ॥
તતસ્તુ વિસ્મિતો ભૂત્વા શઙ્ખો વ્યાધસમન્વિતઃ॥
કો ભવાનિતિ તં પ્રાહ દશૈષા ચ કુતસ્તવ

કેન વા કર્મણા સૌમ્ય મતિસ્તવ શુભાવહા॥
અકસ્માત્તે કથં મુક્તિરેતદાચક્ષ્વ વિસ્તરાત્

શઙ્ખેનૈવ તદા પૃષ્ટો દણ્ડવત્પતિતો ભુવિ॥
પ્રશ્રયાઽવનતો ભૂત્વા પ્રાંજલિર્વાક્યમબ્રવીત્

અહં પુરા દ્વિજઃ કશ્ચિત્પ્રયાગે બહુભાષણઃ॥
રૂપયૌવનસંપન્નો વિદ્યામદસુગર્વિતઃ

ધનાઢ્યો બહુપુત્રાઢ્યઃ સદાઽહંકારદૂષિતઃ॥
કુસીદસ્ય મુનેઃ પુત્રો નામ્ના રોચન ઇત્યહમ્

આસનં શયનં નિદ્રા વ્યવાયોઽક્ષપરિક્રિયાઃ॥
લોકવાર્તા કુસીદં વા વ્યાપારાસ્તે મમાઽભવન્

તન્તુમાત્રાણિ કર્માણિ લોકનિન્દાવિશંકિતઃ ॥
સદમ્ભશ્ચ સદા કુર્વે ન શ્રદ્ધા મે કદાચન

દુર્બુદ્ધેર્મમ દુષ્ટસ્ય કિયત્કાલો ગતોઽભવત્ ॥
તદા વૈશાખમાસેઽસ્મિઞ્જયંતોનામ વૈ દ્વિજઃ

શ્રાવયામાસ તન્માસધર્માન્ભાગવતપ્રિયાન્॥
તત્ક્ષેત્રે વાસિનાં પુણ્યકર્મણાં ચ દ્વિજન્મનામ્

નારીનરાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ સહસ્રશઃ ॥
પ્રાતઃ સ્નાત્વા સમભ્યર્ચ્ય મધુસૂદનમવ્યયમ્

કથાં શૃણ્વંતિ સતતં જયન્તેન સમીરિતામ્ ॥
શુચિભૂત્વા મૌનધરા વાસુદેવકથારતાઃ

વૈશાખધર્મનિરતા દંભાલસ્યવિવર્જિતાઃ ॥
તાં સભાં ચ પ્રવિષ્ટોઽહં કૌતુકાચ્ચ દિદૃક્ષયા

સોષ્ણીષેણ મયા મૂર્ધ્ના નમસ્કારોઽપિ ન કૃતઃ॥
તાંબૂલં ચ મુખે કૃત્વા કઞ્ચુકં ચ મયા ધૃતમ્

કથાવિક્ષેપમચરં લોકવાર્તાભિરંજનાત્ ॥
સર્વેષાં ચિત્તચાંચલ્યમભૂદ્વૈ લોકવાર્તયા

ક્વચિદ્વાસઃ પ્રસાર્યાહં ક્વચિન્નિંદન્ક્વચિદ્ધસન્॥
એવં કાલો મયાનીતઃ કથા યાવત્સમાપ્યતે।૧૫।
પશ્ચાત્તેનૈવ દોષેણ સદ્યોઽલ્પાયુર્વિનષ્ટધીઃ ॥
સન્નિપાતેન પઞ્ચત્વં પ્રાપ્તોઽહં ચ પરે દિને

તપ્તસીસજલૈઃ પૂર્ણં નિરયં ચ હલાહલમ્॥
પ્રાપ્ય ભુક્ત્વા યાતનાં ચ મન્વન્તાનિ ચતુર્દશ

યુક્તેષ્વથ ચ લક્ષેષુ તથા ચતુરશીતિભિઃ ॥
ક્રમાદ્યોનિષુ જાતોઽહમિદાનીં ચાવસન્દ્રુમે

દશયોજનવિસ્તીર્ણે શતયોજનમુન્નતે॥
વ્યાલોઽહં તામસઃ ક્રૂરઃ સપ્તયોજનકોટરે

ભૂત્વા વસામિ વિપ્રર્ષે કર્મણા બાધિતઃ પુરા ॥
અયુતં ચ સમા યાતા નિરાહારસ્ય કોટરે

દૈવાત્તવ મુખાંભોજસમીરિતકથામૃતમ્ ॥
શ્રુત્વા ચક્ષુર્દ્વયેનાહં સદ્યો ધ્વસ્તાશુભો મુને

વ્યાલયોનિં વિસૃજ્યાઽહં દિવ્યરૂપધરઃ પુમાન્॥
પ્રાંજલિઃ પ્રણતો ભૂત્વા પાદૌ તે શરણં ગતઃ

કસ્મિઞ્જન્મનિ ત્વં બધુર્ન જાને મુનિસત્તમ ॥
ન મયોપકૃતં ક્વાઽપિ સાનુકમ્પઃ કુતઃ સતામ્

સાધૂનાં સમચિત્તાનાં સદા ભૂતદયાવતામ્ ॥
પરોપકારપ્રકૃતિર્ન ચૈષામન્યથા મતિઃ

મામદ્યાનુગૃહાણ ત્વં યથા ધર્મે મતિર્ભવેત્ ॥
ન ભૂયાદ્વિસ્મૃતિઃ ક્વાઽપિ વિષ્ણોર્દેવસ્ય ચક્રિણઃ

મહતાં સાધુવૃત્તાનાં સંગ તિશ્ચ સદા ભવેત્॥
દારિદ્યમેકમેવ સ્યાન્મદાંધપરમાંજનમ્

ઇતિ તં બહુધા સ્તુત્વા પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ॥
પ્રાંજલિઃ પ્રણતસ્તસ્થૌ તૂષ્ણીમેવ તદગ્રતઃ

શંખો દોર્ભ્યાં સમુત્થાપ્ય પૂર્ણપ્રેમપરિપ્લુતઃ॥
પસ્પર્શ પાણિના ચાંગં શંતમેન ગતાધ્વસઃ

ચક્રે સોઽનુહ્ગ્રહં તસ્મિન્દિવ્યરૂપધરે દ્વિજે ॥
પ્રાહ તં કૃપયાઽઽવિષ્ટો ભાવિવૃત્તાન્તમઞ્જસા

દ્વિજ ત્વં માસમાહાત્મ્યશ્રવણાચ્ચ હરેરપિ ॥
માહાત્મ્યશ્રવણાત્સદ્યો વિધ્વસ્તાઽખિલબંધનઃ

અતિહાય કલંકં ચ ક્રમાદ્ગત્વા પુનર્ભુવિ ॥
દશાર્ણે વિષમે પુણ્યે ભવિતા ત્વં દ્વિજોત્તમઃ॥૩૧।
વેદશર્મેતિ વિખ્યાતઃ સર્વવેદવિશારદઃ॥
તત્ર તે ભવિતા જાતિસ્મૃતિરાત્યંતિકી શુભા

તથા સ્મૃતાનુબન્ધસ્ત્વં ત્યક્તસર્વેષણઃ શુભઃ॥
કરોષિ સકલાન્ધર્માન્વૈશાખોક્તાન્હરિપ્રિયાન્

નિર્દ્વન્દ્વો નિઃસ્પૃહોઽસંગો ગુરુ ભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ॥
સદા વિષ્ણુકથાલાપો ભવિતા તત્ર જન્મનિ

તતઃ સિદ્ધિં સમાપ્યાથ વિધ્વસ્તાઽખિલબન્ધનઃ॥
પ્રાપ્નોષિ પરમં ધામ યોગૈરપિ દુરાસદમ્

મા ભૈષીઃ પુત્ર ભદ્રં તે ભવિતા મત્પ્રસાદતઃ॥
હાસ્યાદ્ભયાત્તથા ક્રોધાદ્દ્વેષાત્કામાદથાઽપિ વા

સ્નેહાદ્વા સકૃદુચ્ચાર્ય વિષ્ણોર્નામાઽઘહારિ ચ॥
પાપિષ્ઠા અપિ ગચ્છન્તિ વિષ્ણોર્ધામ નિરામયમ્

કિમુ તચ્છ્રદ્ધયા યુક્તા જિતક્રોધા જિતેન્દ્રિયાઃ॥
દયાવન્તઃ કથાં શ્રુત્વા ગચ્છંતીતિ દ્વિજોત્તમ

કેચિત્કેવલયા ભક્ત્યા કથાલાપૈકતત્પરાઃ॥
સર્વધર્મ્મોજ્ઝિતા વાઽપિ યાંતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

દ્વેષાદિના ચ ભક્ત્યા વા કેચિદ્વિષ્ણુમુપાસતે॥
તેઽપિ યાંતિ પરં ધામ પૂતનેવાસુહારિણી

મહદ્ભિઃ સંગતો નિત્યં વાગ્વિસર્ગસ્તદાશ્રયઃ॥
મુમુક્ષૂણાં ચ કર્તવ્યઃ સ વિધિઃ શ્રુતિચોદિતઃ

સ વાગ્વિસર્ગો જનતાઽઘવિપ્લવો યસ્મિન્પ્રતિશ્લોકમબદ્ધવત્યપિ ॥
નામાન્યનંતસ્ય યશોંકિતાનિ યચ્છૃણ્વન્તિ ગાયન્તિ ગૃણંતિ સાધવઃ

યઃ કષ્ટસેવાં ન ચ કાંક્ષતે વિભુર્ન વાસનં ભૂરિ ન રૂપયૌવને॥
સ્મૃતઃ સકૃદ્ગચ્છતિ ધામ ભાસ્વરં કં વા દયાલું શરણં વ્રજેત

તમેવ શરણં યાહિ નારાયણમનામયમ્ ॥
ભક્તવત્સલમવ્યક્તં ચેતોગમ્યં દયાનિધિમ્

કુરુ સર્વાનિમાન્ધમાન્વૈશાખોક્તાન્મહામતે ॥
તેન તુષ્ટો જગન્નાથઃ શર્મ તે ચ વિધાસ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાથ વ્યાધં દૃષ્ટ્વા સુવિસ્મિતઃ॥
સ દિવ્યઃ પુરુષઃ પ્રાહ પુનસ્તં મુનિપુંગવમ્ ॥૪૬।
॥ દિવ્યપુરુષ ઉવાચ॥
ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ ત્વયા શંખ દયાલુના ॥
દિષ્ટ્યા ગતા મે દુર્યોનિર્યામિ ચૈવ પરાં ગતિમ્

ઇતિ તં ચ પરિક્રમ્ય હ્યનુજ્ઞાતો દિવં યયૌ॥
તતઃ સાયમભૂદ્રાજઞ્ચ્છંખો વ્યાધેન તોષિતઃ

સંધ્યાં સાયન્તનીં કૃત્વા રાત્રિશેષં નિનાય ચ॥
નાનાખ્યાનેશ્ચ ભૂપાનાં દેવાનાં ચ મહાત્મનામ્

લીલાભિરવતારાણાં દૃષ્ટગો ષ્ઠિભિરેવ ચ ॥
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય વાગ્યતઃ॥ 2.7.21.૫૦।
ધ્યાયંશ્ચ તારકં બ્રહ્મ કૃત્વા શૌચાદિસત્ક્રિયામ્॥
વૈશાખે મેષગે સૂર્યે સ્નાત્વા પ્રાક્ચ ભગોદયાત્

કૃત્વા સંધ્યાદિકં કર્મ તથા સંતર્પ્ય ચાઽખિલાન્ ॥
વ્યાધમાહૂય હૃષ્ટાત્મા મૂર્ધ્નિ પ્રોક્ષ્ય નિરીક્ષ્ય ચ

રામેતિ દ્વ્યક્ષરં નામ દદૌ વેદાધિકં શુભમ્ ॥
વિષ્ણોરેકૈકનામાઽપિ સર્વવેદાધિકં મતમ્

તેભ્યશ્ચાઽનંતનામભ્યોઽધિકં નામ્નાં સહસ્રકમ્॥
તાદૃઙ્નામસહસ્રેણ રામનામ સમં મતમ્

તસ્માદ્રામેતિ તન્નામ જપ વ્યાધ નિરંતરમ્ ॥
ધર્માનેતાન્કુરુ વ્યાધ યાવદામરણાંતિકમ્

તતસ્તે ભવિતા જન્મ વલ્મીકસ્ય ઋષેઃ કુલે॥
વાલ્મીકિરિતિ નામ્ના ચ ભૂમૌ ખ્યાતિમવાપ્સ્યસિ

ઇતિ વ્યાધં સમાદિશ્ય પ્રતસ્થે દક્ષિણાં દિશમ્॥
વ્યાધોઽપિ તં પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ પુનઃપુનઃ

કિંચિદ્દૂરાનુગો ભૂત્વા સ રુદન્વિરહાતુરઃ ॥
યાવદ્દૃષ્ટિપથં તાવત્પશ્યંસ્તસ્ય ગતિં પુનઃ

પુનર્નિવવૃતે કૃચ્છ્રાત્તમેવ હૃદિ ચિંતયન્ ॥
વનં નિર્માય તન્માર્ગે પ્રપાં કૃત્વા સુનિર્મલામ્

અતિયોગ્યાનિમાન્ધર્માન્વૈશાખોક્તાંશ્ચકાર હ॥
વન્યૈઃ કપિત્થપનસૈર્જંબૂચૂતાદિભિઃ ફલૈઃ

માર્ગાનાં શ્રમાર્તાનામાહારં પરિકલ્પયન્॥
ઉપાનદ્ભિશ્ચંદનૈશ્ચ છત્રૈશ્ચ વ્યજનૈરપિ

વાલુકાસ્તરણોપેતચ્છાયાભિશ્ચ ક્વચિત્ક્વચિત્॥
આજહારાથ પાંથાનાં શ્રમં સ્વેદોદ્ભવં તથા

પ્રાતઃ સ્નાત્વા દિવારાત્રં જપન્રામેતિ વૈ મનુમ્॥
વ્યાધજન્મનિ નામાઽસૌ વલ્મીકસ્ય સુતોઽભવત્

કૃણુર્નામ મુનિઃ કશ્ચિત્તસ્મિન્નેવ સરોવરે ॥
તપો વૈ દુસ્તરં તેપે બાહ્યવ્યાપારવર્જિતઃ

વલ્મીકમભવદ્દેહે તસ્ય કાલેન ભૂયસા ॥
વલ્મીક ઇતિ તં પ્રાહુરતો વૈ મુનિપુંગવમ્

પશ્ચાત્તપોવિરામાંતે કૃણૌ સ્મૃતિપથં ગતે ॥
સ્ત્રિયોઽનુસ્મરતો રાજન્સ્ખલિતં ચેંદ્રિયં મુનેઃ

જગ્રાહ શૈલુષી કાચિત્તસ્યાં જજ્ઞે વનેચરઃ॥
વાલ્મીકિરિતિ વિખ્યાતો ભુવનેષુ મહાયશાઃ

યો વૈ રામકથાં દિવ્યાં સ્વૈઃ પ્રબંધૈર્મનોહરૈઃ।
લોકે પ્રખ્યાપયામાસ કર્મબન્ધનિકૃંતનીમ્

॥શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥
પશ્ય વૈશાખમાહાત્મ્યં ભૂપાલાદ્યાઽપિ ભૂતિદમ્॥
વ્યાધોપ્યુપાનહૌ દત્ત્વા ઋષિત્વં પ્રાપ દુર્લભમ્

ય ઇદં પરમાખ્યાનં પાપઘ્નં રોમહર્ષણમ્ ॥
શૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્વાઽપિ ન ભૂયઃ સ્તનપો ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદે વ્યાધોપાખ્યાને વાલ્મીકેર્જન્મકથનન્નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ