સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.21-4

॥ અથ રામાનુજાખ્યદ્વિજવૃત્તાન્તઃ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ભોભોસ્તપોધનાઃ સર્વે નૈમિષારણ્યવાસિનઃ ॥
આકાશગંગાતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં પ્રવદામ્યહમ્

આકાશગંગાનિકટે સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ ॥
રામાનુજ ઇતિ ખ્યાતો વિષ્ણુભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ

તપશ્ચકાર ધર્માત્મા વૈખાનસમતે સ્થિતઃ ॥
ગ્રીષ્મે પંચાગ્નિમધ્યસ્થો વિષ્ણુધ્યાનપરાયણઃ

જપન્નષ્ટાક્ષરં મંત્રં ધ્યાયન્હૃદિ જનાર્દનમ્ ॥
વર્ષાસ્વાકાશગો નિત્યં હેમન્તેષુ જલેશયઃ

સર્વભૂતહિતો દાન્તઃ સર્વદ્વન્દ્વવિવર્જિતઃ ॥
વર્ષાણિ કતિચિત્સોઽયં જીર્ણપર્ણાશનોભવત્

કઞ્ચિત્કાલં જલાહારો વાયુભક્ષઃ કિયત્સમાઃ

॥ અથાકાશગંગાતીરે રામાનુજતપસ્તુષ્ટભગવદાવિર્ભાવઃ ॥ ॥
અથ તત્તપસા તુષ્ટો ભગવાન્ભક્તવત્સલઃ ॥
પ્રત્યક્ષતામગાત્તસ્ય શંખચક્રગદાધરઃ

વિકચામ્બુજપત્રાક્ષઃ સૂર્યકોટિસમપ્રભઃ ॥
વિનતાનન્દનારૂઢશ્છત્રચામરશોભિતઃ

હારકેયૂરમુકુટઃ કટકાદિવિભૂષિતઃ ॥
વિષ્વક્સેનસુનન્દાદિ કિઙ્કરૈઃ પરિવારિતઃ

વીણાવેણુમૃદંગાદિવાદકૈર્નારદાદિભિઃ ॥
ગીયમાનઃ સુવિભવઃ પીતામ્બરવિરાજિતઃ

લક્ષ્મીવિરાજિતોરસ્કો નીલમેઘનિવચ્છવિઃ ॥
સનકાદિમહાયોગિસેવિતઃ પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ

મન્દસ્મિતેન સકલં મોહયન્ભુવનત્રયમ્ ॥
સ્વભાસા માનયન્સર્વા દિશો દશ વિરાજયન્

સુભક્તસુલભો દેવો વેંકટેશો દયાનિધિઃ ॥
પુનઃ સન્નિદધે તસ્ય રામાનુજમહામુનેઃ

આવિર્ભૂતં તદા દૃષ્ટ્વા શ્રીનિવાસં કૃપાનિધિમ્ ॥
પીતામ્બરધરં દેવં તુષ્ટિં પ્રાપ મહામુનિઃ

ભક્ત્યા પરમયા યુક્તસ્તુષ્ટાવ જગદીશ્વરમ્

॥ અથ રામાનુજાખ્યવિપ્રકૃતભગવત્સ્તુતિઃ ॥
॥ રામાનુજ ઉવાચ ॥ ॥
નમો દેવાધિદેવાય શઙ્ખચક્રગદાભૃતે ॥
નમો નિત્યાય શુદ્ધાય વેંકટશાય તે નમઃ

નમો ભક્તાર્તિહંત્રે તે હવ્યકવ્યસ્વરૂપિણે ॥
નમસ્ત્રિમૂર્તયે તુભ્યં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણે

નમઃ પરેશાય નમોઽતિભૂમ્ને નમોઽસ્તુ લક્ષ્મીપતયે વિધાત્રે ॥
નમોઽસ્તુ સૂર્યેન્દુવિલોચનાય નમો વિરિઞ્ચાદ્યભિવન્દિતાય

યો નામ જાત્યાદિવિકલ્પહીનઃ સમસ્તદોષૈરપિ વર્જિતો યઃ ॥
સમસ્તસંસારભયાપહારિણે તસ્મૈ નમો દૈત્યવિનાશકાય

વેદાંતવેદ્યાય રમેશ્વરાય વૃષાદિવાસાય વિધાતૃપિત્રે ॥
નમોનમઃ સર્વજનાર્તિહારિણે નારાયણાયામિતવિક્રમાય

નમસ્તુભ્યં ભગવતે વાસુદેવાય શાર્ઙ્ગિણે ॥
ભૂયોભૂયો નમસ્તુભ્યં વેંકટાદ્રિનિવાસિને

ઇતિ સ્તુત્વા વેંકટેશં શ્રીનિવાસં જગદ્ગુરુમ્ ॥
રામાનુજો મુનિસ્તૂષ્ણીમાસ્તે વિપ્રવરોત્તમઃ

શ્રુત્વા સ્તુતિં શ્રુતિસુખાં સ્તુતસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
અવાપ પરમં તોષં વેંકટાચલનાયકઃ

અથાલિઙ્ગ્ય મુનિં શૌરિશ્ચતુર્ભિર્બાહુભિસ્તદા ॥
બભાષે પ્રીતિસંયુક્તો વરં વૈ વ્રિયતામિતિ

તુષ્ટોઽસ્મિ તપસા તેઽદ્ય સ્તોત્રેણાપિ મહામુને ॥
નમસ્કારેણ ચ પ્રીતો વરદોઽહં તવાગતઃ

॥ અથ રામાનુજાખ્યવિપ્રકૃતભગવત્પ્રાર્થના ॥ ॥ ॥
॥ રામાનુજ ઉવાચ ॥ ॥
નારાયણ રમાનાથ શ્રીનિવાસ જગન્મય ॥
જનાર્દન જગદ્ધામ ગોવિન્દ નરકાન્તક

ત્વદ્દર્શનાત્કૃતાર્થોઽસ્મિ વેંકટાદ્રિશિરોમણે ॥
ત્વાં નમસ્યંતિ ધર્મિષ્ઠા યતસ્ત્વં ધર્મપાલકઃ

યં ન વેત્તિ ભવો બ્રહ્મા યં ન વેત્તિ ત્રયી તથા ॥
ત્વાં વેદ્મિ પરમાત્માનં કિમસ્માદધિકં પરમ્

યોગિનો યં ન પશ્યંતિ યં ન પશ્યંતિ કર્મઠાઃ ॥
પશ્યામિ પરમાત્માનં કિમસ્માદધિકં પરમ્

એતેન ચ કૃતાર્થોઽસ્મિ વેંકટેશ જગત્પતે ॥
યન્નામસ્મૃતિમાત્રેણ મહાપાતકિનોઽપિ ચ

મુક્તિં પ્રયાંતિ મનુજાસ્તં પશ્યામિ જનાર્દનમ્ ॥
ત્વત્પાદપદ્મયુગલે નિશ્ચલા ભક્તિરસ્તુ મે

॥ અથ ભગવદ્વર્ણિતાકાશગંગાતીર્થસ્નાનકાલઃ ॥
॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
મયિ ભક્તિર્દૃઢા તેસ્તુ રામાનુજ મહામતે ॥
શૃણુ ચાપ્યપરં વાક્યમુચ્યતે તે મયા દ્વિજ

મેષસંક્રમણે ભાનોશ્ચિત્રાનક્ષત્રસંયુતે ॥
પૌર્ણમાસ્યાં ચ ગંગાયાં સ્નાનં કુર્વન્તિ યે જનાઃ

તે યાંતિ પરમં ધામ પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્ ॥
વિયદ્ગંગાસમીપે ત્વં વસ રામાનુજ દ્વિજ

એતત્પ્રારબ્ધદેહાંતે મત્સ્વરૂપમવાપ્સ્યસિ ॥
બહુના કિમિહોક્તેન વિયદ્ગંગાજલે શુભે

સ્નાન્તિ યે વૈ જનાઃ સર્વે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ ॥
ભવન્તિ મુનિશાર્દૂલ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

॥ રામાનુજ ઉવાચ ॥ ॥
કિંલક્ષણા ભાગવતા જ્ઞાયન્તે કેન કર્મણા ॥
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું કૌતૂહલપરો યતઃ

॥
॥ અથ ભગવદ્વર્ણિતભાગવતલક્ષણાનિ ॥
॥ શ્રીવેંકટેશ ઉવાચ ॥
લક્ષ્મ ભાગવતાનાં તુ શૃણુષ્વ મુનિસત્તમ

વક્તું તેષાં પ્રભાવં તુ શક્યતે નાબ્દકોટિભિઃ

યે હિતાઃ સર્વજન્તૂનાં ગતાસૂયા વિમત્સરાઃ ॥
જ્ઞાનિનો નિઃસ્પૃહાઃ શાન્તાસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

કર્મણા મનસા વાચા પરપીડાં ન કુર્વતે ॥
અપરિગ્રહશીલાશ્ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

સત્કથાશ્રવણે યેષાં વર્તતે સાત્ત્વિકી મતિઃ ॥
મત્પાદામ્બુજભક્તા યે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષાં કુર્વતે યે નરોત્તમાઃ ॥
યે તુ દેવાર્ચનરતા યે તુ તત્સાધકા નરાઃ ॥
પૂજાં દૃષ્ટ્વા તુ મોદન્તે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

વર્ણિનાં ચ યતીનાં ચ પરિચર્યાપરાશ્ચ યે ॥
પરનિન્દામકુર્વાણાસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

સર્વેષાં હિતવાક્યાનિ યે વદન્તિ નરોત્તમાઃ ॥
યે ગુણગ્રાહિણો લોકે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

આત્મવત્સર્વભૂતાનિ યે પશ્યન્તિ નરોત્તમાઃ ॥
તુલ્યાઃ શત્રુષુ મિત્રેષુ તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ

ધર્મશાસ્ત્રપ્રવક્તારઃ સત્યવાક્યરતાશ્ચ યે ॥
તેષાં શુશ્રૂષવો યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

વ્યાકુર્વન્તિ પુરાણાનિ તાનિ શૃણ્વન્તિ યે તથા ॥
તદ્વક્તરિ ચ ભક્તા યે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

યે ગોબ્રાહ્મણશુશ્રૂષાં કુર્વન્તિ સતતં નરાઃ ॥
તીર્થયાત્રાપરા યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

અન્યેષામુદયં દૃષ્ટ્વા યેઽભિનન્દંતિ માનવાઃ ॥
હરિનામપરા યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

આરામારોપણરતાસ્તટાકપરિરક્ષકાઃ ॥
કાસારકૂપકર્તારસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

યે વૈ તટાકકર્તારો દેવસદ્માનિ કુર્વતે ॥
ગાયત્રીનિરતા યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

યેઽભિનન્દંતિ નામાનિ હરેઃ શ્રુત્વાઽતિહર્ષિતાઃ ॥
રોમાઞ્ચિતશરીરાશ્ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

તુલસીકાનનં દૃષ્ટ્વા યે નમસ્કુર્વતે નરાઃ ॥
તત્કાષ્ઠાંકિતકર્ણા યે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ ॥

તુલસીગન્ધમાઘ્રાય સન્તોષં કુર્વતે તુ યે ॥
તન્મૂલમુદ્ધરા યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

સ્વાશ્રમાચારનિરતાસ્તથૈવાતિથિપૂજકાઃ ॥
યે ચ વેદાર્થવક્તારસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

વિદિતાનિ ચ શાસ્ત્રાણિ પરાર્થં પ્રવદન્તિ યે ॥
સર્વત્ર ગુણભાજો યે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

પાનીયદાનનિરતા હ્યન્નદાનરતાશ્ચ યે ॥
એકાદશીવ્રતપરાસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

ગોદાનનિરતા યે ચ કન્યાદાનરતાશ્ચ યે ॥
મદર્થં કર્મકર્તારસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

મન્માનસાશ્ચ મદ્ભક્તા યે મદ્ભજનલોલુપાઃ ॥
મન્નામસ્મરણાસક્તાસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ ॥

બહુનાત્ર કિમુક્તેન સંક્ષેપાત્તે બ્રવીમ્યહમ્ ॥
સદ્ગુણાય પ્રવર્તંતે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

એતે ભાગવતા વિપ્રાઃ કેચિદત્ર પ્રકીર્તિતાઃ ॥
મમાપિ ગદિતું શક્યા નાબ્દકોટિશતૈરપિ

રામાનુજ મહાભાગ મદ્ભક્તાનાં ચ લક્ષણમ્ ॥
મયિ ભક્તે ત્વયિ પ્રીત્યા યુક્તં કિલ મહામતે

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં વઃ કથિતં વિપ્રાઃ શૌનકાદ્યા મહૌજસઃ ॥
વૃષાદ્રૌ ચ વિયદ્ગંગાતીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યે આકાશગંગામાહાત્મ્ય રામાનુજવિપ્રવ્રતચર્યાદિવર્ણનંનામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ