સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.18-5

વાલ્મિકે:પૂર્વ જન્મસ્ય કથા
"વ્યાધ ઉવાચ॥
ભવતાઽનુગૃહીતોઽસ્મિ મુને પાપોઽતિદુષ્ટધીઃ॥
દયાલવો મહાંતો હિ સ્વભાવાદેવ સાધવઃ

ક્વ વ્યાધશ્ચાઽકુલીનોઽહં ક્વ ચ વા મતિરીદૃશી॥
કેવલં ભવતામેવ મન્યેઽનુગ્રહમુત્તમમ્

અથ સાધો ચ શિષ્યોસ્મિ કૃપાપાત્રોસ્મિ માનદ॥
અનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ પુત્રોઽસ્મિ કૃપાં કુરુ દયાનિધે

યથા મે ન પુનર્ભૂયાદસન્મતિરનર્થદા॥
સદ્ભિસ્તુ સંગતેઃ ક્વાપિ નભૂયો દુઃખમશ્નુતે

તસ્માદ્બોધય માં વિપ્ર સૂક્તૈસ્તૈર્વૃજિનાપહૈઃ ॥
યેન ચાદ્ધા તરિષ્યંતિ સંસારાબ્ધિં મુમુક્ષવઃ

સાધૂનાં સમચિત્તાનાં તથા ભૂતદયાવતામ્ ॥
ન ચ હીનોત્તમઃ ક્વાપિ નાત્મીયો હિ પરસ્તથા

ઐકાગ્ર્યેણ વિચિંત્યાથ ચિત્તશુદ્ધિં ચ પૃચ્છતિ॥
સર્વદોષયુતો વાપિ સર્વધર્મોજ્ઝિતોઽપિ વા

કૃતાનુતાપશ્ચ યદા યદા પૃચ્છતિ વૈ ગુરૂન્॥
તદૈવોપદિશંત્યદ્ધા જ્ઞાનં સંસારમોચકમ્

યથા ગંગા મનુષ્યાણાં પાપનાશસ્ય ભાવિની॥
તથા મન્દસમુદ્ધારસ્વભાવાઃ સાધવઃ સ્મૃતાઃ

મા વિચારય માં બોદ્ધું દયાલો ભક્તવત્સલ ॥
શુશ્રૂષુત્વાન્નતત્વાચ્ચ શુદ્ધત્વાત્તવ સંગતેઃ

ઇતિ વ્યાધવચઃ શ્રુત્વા પુનર્વિસ્મિતમાનસઃ॥
સાધુસાધ્વિતિ સંભાષ્ય ધર્માનેતાનુવાચ હ

॥શંખ-ઉવાચ॥
વિષ્ણુપ્રીતિકરાન્દિવ્યાન્સંસારાબ્ધિવિમોચકાન્ ॥
કુરુ ધર્માંશ્ચ વૈશાખે યદિ વ્યાધ શમિચ્છસિ

આતપો બાધતે ઘોરો ન ચ્છાયા નાંબુ ચાત્ર ચ॥
તસ્માત્સ્થલાંતરં યાવો યત્ર ચ્છાયા તુ વર્તતે

તત્ર ગત્વા જલં પીત્વા સુચ્છાયાં ચ સમાશ્રિતઃ॥
તત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્

વિષ્ણોર્માધવમાસસ્ય યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્॥
ઇત્યુક્તો મુનિના તેન વ્યાધઃ પ્રાહ કૃતાઞ્જલિઃ

ઇતો વિદૂરે સલિલં વર્તતે ચ સરોવરે ॥
કપિત્થાસ્તત્ર વૈ સન્તિફલભારેણ પીડિતાઃ

ગચ્છાવસ્તત્ર સંતુષ્ટિર્ભવિતા નાત્ર સંશયઃ॥
વ્યાધેનૈવં સમાદિષ્ટસ્તેન સાકં યયૌ મુનિઃ

કિયદ્દૂરં તતો ગત્વા દદર્શાગ્રે સરોવરમ્ ॥
બક કારણ્ડવાકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્

હંસસારસક્રૌંચાદ્યૈઃ સમંતાત્પરિશોભિતમ્ ॥
કીચકૈશ્ચ સુઘોષૈશ્ચ કૂજિતં ભ્રમરૈરપિ

નક્રકચ્છપમીનાદ્યૈર્વગાહ્યં સુમનોહરમ્ ॥
કુમુદોત્પલકહ્લાર પુંડરીકાદિભિર્મહત્

શતપત્રૈઃ કોકનદૈઃ સમન્તાત્પરિશોભિતમ્ ॥
પક્ષિણાં ચ કલારાવૈર્મુખર નયનોત્સવમ્

તટે કીચકગુલ્મૈશ્ચ તથા વૃક્ષૈશ્ચ શોભિતમ્ ॥
વટૈઃ કરંજૈર્નીપૈશ્ચ ચિંચિણીભિસ્તથૈવ ચ

નિમ્બપ્લક્ષપ્રિયાલૈશ્ચ ચમ્પકૈર્બકુલૈઃ શુભૈઃ॥
પુન્નાગૈસ્તુમ્બરૈશ્ચૈવ કપિત્થામલકૈરપિ

નિષ્પેષણૈશ્ચ જમ્બૂભિઃ સમંતાત્પરિશોભિતમ્॥
વન્યમાતંગસારંગ વરાહમહિષાદિભિઃ

શશૈશ્ચ શલ્લકૈશ્ચૈવ ગવયૈરુપશોભિતમ્॥
ખઙ્ગનાભિમૃગાદ્યૈશ્ચ વ્યાઘ્રૈઃ સિંહૈર્વૃકૈરપિ

ખરાન્તકૈશ્ચ શરભૈશ્ચ મરીભિઃ સુમણ્ડિતમ્ ॥
શાખાશાખાન્તરં શીઘ્રં પ્લવમાનૈઃ પ્લવંગમૈઃ

માર્જારૈશ્ચૈવ ભલ્લૂકૈર્ભીષણં રુરુભિસ્તથા॥
ઝિલ્લીશબ્દૈશ્ચ ક્રેંકારૈઃ કીચકાનાં રવૈસ્તથા

ઘોરવાયુવિનિર્ઘાતદારુભારૈઃ સમન્વિતમ્ ॥
એતાદૃશં સરો દિવ્યં વ્યાધેનૈવ પ્રદર્શિતમ્

દદર્શ મુનિશાર્દૂલસ્તૃષયા બાધિતો ભૃશમ્ ॥
સ્નાત્વા મધ્યાહ્નવેલાયાં સરસ્યસ્મિન્મનોરમે

વાસસી પરિધાયાઽથ કૃત્વા માધ્યાહ્નિકીઃક્રિયાઃ॥
દેવપૂજાં તતઃ કૃત્વા ભુક્ત્વા ફલમતન્દ્રિતઃ

વ્યાધોપનીતં સુસ્વાદુ કપિત્થં શ્રમહારિ ચ ॥
સુખોપવિષ્ટઃ પપ્રચ્છ વ્યાધં ધર્મરતં પુનઃ

કિં વક્તવ્યં મયા હ્યદ્ય તવાદૌ ધર્મતત્પર ॥
ધર્માશ્ચ બહવઃ સંતિ નાનામાર્ગાઃ પૃથગ્વિધાઃ

તત્ર વૈશાખમાસોક્તાઃ સૂક્ષ્મા અપિ મહાર્થદાઃ॥
સર્વેષામેવ જન્તૂનામિહાઽમુત્ર ફલપ્રદાઃ

યત્પ્રષ્ટવ્યં મનસિ તે યચ્ચાદૌ તચ્ચ પૃચ્છતામ્॥
ઇત્યુક્તો મુનિના તેન વ્યાધઃ પ્રાંજલિરબ્રવીત્॥૩૪।
॥વ્યાધ ઉવાચ॥
કેન વા કર્મણા ચાઽઽસીદ્વ્યાધજન્મ તમોમયમ્॥
કેન વા ચેદૃશી બુદ્ધિઃ સંગતિર્વા મહાત્મનઃ

એતચ્ચાન્યત્સમાચક્ષ્વ યદિ માં મન્યસે પ્રભો॥
ઇત્યુક્તઃ પુનરપ્યાહ શંખો નામ મહામુનિઃ

મેઘગંભીરયા વાચા સ્મયમાનમુખાંબુજઃ॥
॥શંખ ઉવાચ॥
શાકલે નગરે પૂર્વં દ્વિજસ્ત્વં વેદપારગઃ

સ્તમ્બો નામ મહાતેજાસ્તથા શ્રીવત્સગોત્રજઃ॥
તવેષ્ટા ગણિકા કાચિદાસીત્તત્સંગદોષતઃ

ત્યક્ત્વા નિત્યક્રિયા નિત્યં શૂદ્રવદ્ગૃહમાગતઃ ॥
શૂન્યાચારસ્ય દુષ્ટસ્ય પરિત્યક્તક્રિયસ્ય ચ

બ્રાહ્મણી ચ તદા ચાઽઽસીદ્ભાર્યા કાંતિમતી તવ॥
સા ત્વાં પર્યચરત્સુભ્રૂઃ સવેશ્યં બ્રાહ્મણાધમમ્

ઉભયોઃ ક્ષાલયંતી ચ પાદાંસ્ત્વત્પ્રિયકારિણી॥
ઉભયોરપ્યધઃ શેતે ઉભયોર્વચને રતા

વેશ્યયા વાર્યમાણાઽપિ પાતિવ્રત્યવ્રતસ્થિતા ॥
એવં શુશ્રૂષયંત્યા હિ ભર્તારં વેશ્યયા સહ

જગામ સુમહાન્કાલો દુઃખિતાયા મહીતલે॥
અપરસ્મિન્દિને ભર્તા માષં ચ મૂલકાન્વિતમ્

અભક્ષયચ્છૂદ્રધર્માન્નિપાવાંસ્તિલમિશ્રિતાન્ ॥
તદપથ્યમશિત્વા તુ વમંશ્ચૈવ વિરેચયન્

અપથ્યાદ્દારુણો રોગો વ્યજાયત ભગંદરઃ॥
સ દહ્યમાનો રોગેણ દિવારાત્રં તુ ભૂરિશઃ

યાવદાસ્તે ગૃહે વિત્તં તાવદ્વેશ્યા ચ સંસ્થિતા॥
ગૃહીત્વા તસ્ય સા વિત્તં પશ્ચાન્નોવાસ મંદિરે

અન્યસ્ય પાર્શ્વમાસાદ્ય ગતા ઘોરા સુનિર્ઘૃણા ॥
તતઃ સ દીનવચનો વ્યાધિબાધાસુપીડિતઃ

ઉક્તવાન્સ રુદન્ભાર્યાં રુજા વ્યાકુલમાનસઃ॥
પરિપાલય માં દેવિ વેશ્યાઽઽસક્તં સુનિષ્ઠુરમ્॥૪૮।
ન મયોપકૃતં કિંચિત્ત્વયિ સુંદરિ પાવનિ ॥
કો ભાર્યાં પ્રણતાં પાપો નાનુમન્યેત ગર્હિતઃ

સ ષંઢો ભવિતા ભદ્રે દશ જન્મસુ પંચસુ ॥
દિવારાત્રં મહાભાગે નિમદિતઃ સાધુભિર્જનૈઃ

પાપયોનિમવાપ્સ્યામિ ત્વાં સાધ્વીમવમન્ય વૈ॥
અહં ક્રોધેન દગ્ધોઽસ્મિ તવાપમાનજેન વૈ

એવં બ્રુવાણં ભર્તારં કૃતાઞ્જલિપુટાઽબ્રવીત્॥
ન દૈન્યં ભવતા કાર્યં ન વ્રીડા કાંત માં પ્રતિ

ન ચાઽપિ ત્વયિ મે ક્રોધો યેન દગ્ધો વદસ્યથ॥
પુરા કૃતાનિ પાપાનિ દુઃખાનીહ ભવંતિ હિ

તાનિ યા ક્ષમતે સાધ્વી પુરુષો વા સ ઉત્તમઃ॥
યન્મયા પાપયા પાપં કૃતં વૈ પૂર્વજન્મનિ

તદ્ભુંજત્યા ન મે દુઃખં ન વિષાદઃ કથંચન ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા ભર્તારં સા સુભ્રૂસ્તમપાલયત્

આનીય જનકાદ્વિત્તં બન્ધુભ્યો વરવર્ણિની ॥
ક્ષીરોદવાસિનં દેવં ભર્ત્તારં સા ત્વચિંતયત્

શોધયન્તી દિવારાત્રૌ પુરીષં મૂત્રમેવ ચ ॥
નખેન કર્ષતી ભર્ત્તુઃ કૃમીન્કષ્ટાચ્છનૈઃશનૈઃ

ન સા સ્વપિતિ રાત્રૌ તુ ન દિવા વરવર્ણિની ॥
ભર્ત્તુર્દુઃખેન સંતપ્તા દુઃખિતેદમવોચત

દેવાશ્ચ પાતુ ભર્તારં પિતરો યે ચ વિશ્રુતાઃ ॥
કુર્વંતુ રોગહીનં મે ભર્ત્તારં ગતકલ્મષમ્

ચણ્ડિકાયૈ પ્રદાસ્યામિ રક્તમાંસસમુદ્ભવમ્ ॥
સુષ્ઠવન્નં માહિષોપેતં ભર્ત્તુરારોગ્યહેતવે

મોદકાન્કારયિષ્યામિ વિઘ્નેશાય મહાત્મને॥
મન્દવારે કરિષ્યામિ ચોપવાસાન્દશૈવ તુ

નોપભુંજામિ મધુરં નોપભુંજામિ વૈ ઘૃતમ્ ॥
તૈલાભ્યંગવિહીનાહં સ્થાસ્યે નૈવાત્ર સંશયઃ

જીવતાદ્રોગહીનોઽયં ભર્ત્તા મે શરદાં શતમ્॥
એવં સા વ્યાહરદ્દેવી વાસરે વાસરે ગતે

તદા ચાઽઽગાન્મુનિઃ કશ્ચિન્મહાત્મા દેવલાહ્વયઃ॥
વૈશાખે માસિ ઘર્માર્તઃ સાયાહ્ને તસ્ય વૈ ગૃહમ્

તદા વૈ ભાર્યયા ચોક્તં ભિષગ્વૈ ગૃહમાગતઃ॥
તેન વૈ રોગહાનિઃ સ્યાત્તસ્યાઽઽતિથ્ય કરોમ્યહમ્

જ્ઞાત્વા ત્વાં ધર્મવિમુખં ભિષગ્વ્યાજેન વંચિતઃ॥
પાદાવનેજનં કૃત્વા તજ્જલં મૂર્ધ્નિ સાક્ષિપત્

પાનકં ચ દદૌ તસ્મૈ ઘર્માર્તાય મહાત્મને ॥
ત્વયાઽનુમોદિતા સાયં ઘર્મતાપનિવારકમ્

સ પ્રાતરુદિતે સૂર્યે મુનિઃ પ્રાયાદ્યથાઽઽગતઃ॥
અથ ચાલ્પેન કાલેન સન્નિપાતોઽભવત્તવ

ત્રિકટ્વ્યાં નીયમાનાયાં ભર્ત્તાંગુલિમખંડયત્ ॥
ઉભયોર્દંતયોઃ શ્લેષઃ સહસા સમપદ્યત

તત્ખંડમંગુલેર્વક્ત્રે સ્થિતં ભર્તુઃ સુકોમલમ્॥
ખણ્ડયિત્વાગુલિં ભર્તા પઞ્ચત્વમગમત્તદા

શય્યાયાં સુમનોજ્ઞાયાં સ્મરંસ્તાં પુંશ્ચલી શુભામ્ ॥
મૃતં વિજ્ઞાય ભર્ત્તારં ભાર્યા કાંતિમતી તવ

વિક્રીય ચાઽપિ વલયં ગૃહીત્વા ચેન્ધનં બહુ ॥
ચક્રે ચિતિં તેન સાધ્વી મધ્યે કૃત્વા પતિં તદા

અવગુહ્ય ભુજાભ્યાં ચ પાદૌ ચાશ્લિષ્ય પાદયોઃ॥
મુખે મુખં વિનિક્ષિપ્ય હૃદયં હૃદયે તથા

જઘને જઘનં દેવી હ્યાત્માનં સન્નિવેશ્ય ચ॥
દાહયામાસ કલ્યાણી ભર્તૃદેહં રુજાન્વિતમ્॥
આત્મના સહ કલ્યાણી જ્વલિતે જાતવેદસિ

વિમુચ્ય દેહં સહસા જગામ પતિં સમાલિંગ્ય મુરારિલોકમ્॥
પાનીયદાનેન ચ માધવેઽસ્મિન્પાદાવનેજાદપિ યોગિગમ્યમ્

ત્વમંતકાલે ગણિકાવિચિંતયા દેહં ત્યક્ત્વા મુક્તસમસ્તકિલ્બિષઃ॥
જન્મ વ્યાધ્યં પ્રાપ્યસે ઘોરરૂપં હિંસાસક્તઃ સર્વદોદ્વેગકારી

દત્તા ત્વયા પાનકસ્યાઽપિ દાને માસેઽનુજ્ઞા માધવે સાધુજાને॥
વ્યાધો જાતસ્તેન જાતા સુબુદ્ધિર્ધર્માન્પ્રષ્ટું સર્વસૌખ્યૈકહેતૂન્

ધૃતં મૂર્ધ્ના પાદશૌચાવશિષ્ટં જલં મુનેઃ સર્વપાપાપહારિ॥
તેનેયં તે સંગતિર્મે વનેઽસ્મિન્યયા ભૂયઃ સંપદઃ સન્તતિશ્ચ

ઇત્યેતત્સર્વમાખ્યાતં પૂર્વજન્મનિ યત્કૃતમ્॥
કર્મ પુણ્યં પાપકં ચ દૃષ્ટં દિવ્યેન ચક્ષુષા

ગોપ્યં વા તે પ્રવક્ષ્યામિ યદ્ભવાઞ્છ્રોતુમિચ્છતિ॥
જાતા તે ચિત્તશુદ્ધિર્વૈ સ્વસ્તિ ભૂયાન્મહામતે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષ સંવાદે વ્યાધોપાખ્યાને વ્યાધસ્ય પૂર્વજન્મકથનંનામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ