સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.14-5

॥ અથ સુમત્યાખ્યદ્વિજવૃત્તાન્તઃ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ભોભોસ્તપોધનાઃ સર્વે નૈમિષારણ્યવાસિનઃ ॥
સ્વામિતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં ભૂયોઽપિ પ્રવદામ્યહમ્

પુરા કિરાતીસંસર્ગાત્સુમતિર્બ્રાહ્મણઃ સુરામ્ ॥
પીતવાન્પુષ્કરિણ્યાં સ સ્નાત્વા પાપાદ્વિમોચિતઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સુમતિઃ કસ્ય પુત્રોઽસૌ કથં સ ચ સુરાં પપૌ ॥
કથં કિરાત્યાસક્તોઽભૂત્સૂત પૌરાણિકોત્તમ

સર્વેષાં વિસ્તરાદેતદ્વદ ત્વં કૃપયાધુના

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
મહારાષ્ટ્રાભિધે દેશે બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદાસ્તિકઃ ॥
યજ્ઞદેવ ઇતિ ખ્યાતો વેદવેદાંગપારગઃ

દયાલુરાતિથેયશ્ચ શિવનારાયણાર્ચકઃ ॥
સુમતિર્નામપુત્રોઽભૂદ્યજ્ઞદેવસ્ય તસ્ય વૈ

પિતરં સ પરિત્યજ્ય ભાર્યામપિ પતિવ્રતામ્ ॥
પ્રયયાવુત્કલે દેશે વિટગોષ્ઠીપરાયણઃ

કાચિત્કિરાતી તદ્દેશે વસન્તી યુવમોહની ॥
યૂનાં સમસ્તદ્રવ્યાણિ પ્રલોભ્ય જગૃહે ચિરમ્

તસ્યા ગૃહં સ પ્રયયૌ સુમતિર્બ્રાહ્મણાધમઃ ॥
સુમતિં સા ચ જગ્રાહ કિરાતી નિર્ધનં દ્વિજમ્

॥અથ સુમત્યાખ્યદ્વિજસ્ય કિરાતીસઙ્ગાન્મહાપાતકપ્રાપ્તિઃ ॥
તયા યુક્તોઽથ સુમતિસ્તત્સંયોગૈકતત્પરઃ ॥
ઇતસ્તતશ્ચોરયિત્વા બહુદ્રવ્યાણિ સન્તતમ્

દત્ત્વા તયા ચિરં રેમે તદ્ગૃહે બુભુજે ચ સઃ॥
એકેન ચષકેણાસૌ તયા સહ સુરાં પપૌ

એવં સ બહુકાલં વૈ રમમાણસ્તયા સહ ॥
પિતરૌ નિજપત્નીં ચ નાસ્મરદ્વિષયાતુરઃ

સ કદાચિત્કિરાતૈસ્તુ ચૌર્યં કર્તું યયૌ સહ ॥
વિપ્રસ્ય કસ્યચિદ્ગેહે સોઽપિ કૈરાતવેષભૃત્

યયૌ ચોરયિતું દ્રવ્યં સાહસી ખઙ્ગહસ્તવાન્ ॥
તદ્ગૃહસ્વામિનં વિપ્રં હત્વા ખઙ્ગેન સાહસાત્

સમાદાય બહુ દ્રવ્યં કિરાતીભવનં યયૌ ॥
તં યાન્તમનુયાતિ સ્મ બ્રહ્મહત્યા ભયંકરી

નીલવસ્ત્રધરા ભીમા ભૃશં રક્તશિરોરુહા ॥
ગર્જન્તી સાટ્ટહાસં સા કમ્પયન્તી ચ રોદસી

અનુદ્રુતસ્તયા સોઽયં બભ્રામ જગતીતલે ॥
એવં ભ્રમન્ભુવં સર્વાં કદાચિત્સુમતિઃ સ્વયમ્

સ્વગ્રામં પ્રયયૌ ભીત્યા વિપ્રબન્ધુર્દુરાત્મવાન્॥
અનુદ્રુતસ્તયા ભીતઃ પ્રયયૌ સ્વગૃહં પ્રતિ

બ્રહ્મહત્યાપ્યનુદ્રુત્ય તેન સાકં ગૃહં યયૌ ॥
પિતરં રક્ષરક્ષેતિ સુમતિઃ શરણં યયૌ

મા ભૈષીરિતિ તં પ્રોચ્ય પિતા રક્ષિતુમુદ્યતઃ ॥
તદાનીં બ્રહ્મહત્યેયં તત્તાતં પ્રત્યભાષત

॥ બ્રહ્મહત્યોવાચ॥ ॥
મૈવ ત્વં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ યજ્ઞદેવ દ્વિજોત્તમ ॥
અસૌ સુરાપી સ્તેયી ચ બ્રહ્મહા ચાતિપાતકી

માતૃદ્રોહી પિતૃદ્રોહી ભાર્યાત્યાગી ચ પાતકી ॥
કિરાતીસંગદુષ્ટશ્ચ હ્યેનં મુંચ દુરાત્મકમ્

ગૃહ્ણાસિ ચેદિમં વિપ્ર મહાપાતકિનં સુતમ્ ॥
ત્વદ્ભાર્યામસ્ય ભાર્યાં ચ ત્વાં ચ પુત્રમિમં દ્વિજ

ભક્ષયિષ્યામિ વંશં ચ તસ્માન્મુઞ્ચ સુતં ત્વિમમ્ ॥
ઇમં ત્યજસિ ચેત્પુત્રં યુષ્માન્મુચાંમિ સાંપ્રતમ્॥

નૈકસ્યાર્થે કુલં હન્તુમર્હસિ ત્વં મહામતે ॥
ઇત્યુક્તઃ સ તયા તત્ર યજ્ઞદેવોઽબ્રવીચ્ચ તામ્

॥ યજ્ઞદેવ ઉવાચ ॥ ॥
બાધતે માં સુતસ્નેહઃ કથમેનં પરિત્યજે ॥
બ્રહ્મહત્યા તદાકર્ણ્ય દ્વિજોક્તં તમભાષત

॥ બ્રહ્મહત્યોવાચ ॥ ॥
અયં હિ પતિતો ભૂત્વા વર્ણાશ્રમ બહિષ્કૃતઃ ॥
પુત્રેસ્મિન્મા કુરુ સ્નેહં નિન્દિતં ચાસ્ય દર્શનમ્

ઇત્યુક્ત્વા બ્રહ્મહત્યા સા યજ્ઞદેવસ્ય પશ્યતઃ ॥
તલેન પ્રજહારાસ્ય પુત્રં સુમતિનામકમ્

રુરોદ તાતતાતેતિ પિતરં પ્રબ્રુવન્મુહુઃ

॥ અથ સુમતિં પ્રતિ દુર્વાસઃ કથિત બ્રહ્મહત્યામુક્ત્યુપાયઃ ॥ ॥
રુરુ દુર્જનકો માતા ભાર્યાપિ સુમતેસ્તદા ॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર દુર્વાસાઃ શંકરાંશકઃ

દિષ્ટ્યા સમાયયૌ યોગી ધાર્મિકો મુનિસત્તમઃ ॥
યજ્ઞદેવોઽથ તં દૃષ્ટ્વા મુનિં રુદ્રાવતારકમ્

સ્તુત્વા પ્રણમ્ય શરણં યયાચે પુત્રકારણાત્ ॥
દુર્વાસાસ્ત્વં મહાયોગિન્સાક્ષાદ્વૈ શંકરાંશકઃ ॥

ત્વદ્દર્શનમપુણ્યાનાં ભવિતા ન કદાચન ॥
બ્રહ્મહા ચ સુરાપી ચ સ્તેયી ચાભૂત્સુતો મમ

એનં પ્રહર્તુમાયાતા બ્રહ્મહત્યાપિ વર્તતે ॥
સ્યાદ્યથા મે પુત્રોઽયં મહાપાતકમોચિતઃ

ઘોરા ચ બ્રહ્મહત્યેયં યથા શીઘ્રં લયં વ્રજેત્ ॥
તમુપાયં વદસ્વાદ્ય મમ પુત્રે દયાં કુરુ

અયમેવ હિ પુત્રો મે નાન્યોઽસ્તિ તનયો મુને ॥
અસ્મિન્મૃતે તુ વંશો મે સમુચ્છિદ્યેત મૂલતઃ

તતઃ પિતૃભ્યઃ પિણ્ડાનાં દાતાપિ ન ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
તતઃ કૃપાં કુરુષ્વ ત્વમસ્માસુ ભગવન્મુને

ઇત્યુક્તઃ સ તદોવાચ દુર્વાસાઃ શંકરાંશકઃ ॥
ધ્યાત્વાથસુચિરં કાલં યજ્ઞદેવં દ્વિજોત્તમમ્

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
યજ્ઞદેવકૃતં ષાપમતિદૂર સુતેન તે ॥
નાસ્ય પાપસ્ય શાતિઃ સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તાયુતૈરપિ ॥

તથાપિ તે સુતસ્યાહં તસ્ય પાપસ્ય શાન્તયે ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં વદિષ્યામિ શૃણુ નાન્યમના દ્વિજ

વેંકટાદ્રૌ મહાપુણ્યે સર્વપાતકનાશને ॥
સ્વામિપુષ્કરિણી ચેતિ વર્તતે મંગલપ્રદા

॥ અથ સુમતેઃ સ્વામિપુષ્કરિણીસ્નાનાદ્બ્રહ્મહત્યા વિમુક્તિઃ ॥ ॥
સ્નાતિ ચેત્તવ પુત્રોઽયં પાતકાન્મુચ્યતે ક્ષણાત્ ॥
એવં શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં યજ્ઞદેવો મહામતિઃ

પુત્રમાદાય સુમતિં સ્વામિપુષ્કરિણીંગતઃ ॥
સ્નાપયામાસ સુમતિં હત્યયા પીડિતં સુતમ્

આકાશવાણી તં વિપ્રમુવાચ મધુરસ્વરા ॥
યજ્ઞદેવ મહાભાગ સ્નાનેનાનેન સુવ્રત

પૂતોઽભવત્તવ સુતઃ સંશયં મા કૃથા દ્વિજ ॥
એવંપ્રભાવં તત્તીર્થં પાપવૃક્ષકુઠારકમ્

એવં વઃ કથિતં વિપ્રા ઇતિહાસં પુરાતનમ્॥
શૃણ્વતાં પઠતાં ચાપિ વાજપેયફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યે સ્વામિપુષ્કરિણીતીર્થમહિમાનુવર્ણનંનામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ