સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.14-6

॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
યઃ પ્રાતઃ સ્નાતિ વૈશાખે મેષસંસ્થે દિવાકરે ॥
મધુસૂદનમભ્યર્ચ્ય કથાં શ્રુત્વા હરેરિમામ્

સ તુ પાપવિનિર્મુક્તો યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ॥
વાચ્યમાનાં કથાં હિત્વા યોઽન્યાં સેવેત મૂઢધીઃ

રૌરવં નરકં પ્રાપ્ય પૈશાચીં યોનિમાપ્નુયાત્ ॥
અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્

પાપઘ્નં પાવનં ધર્મ્યં સદ્યો વંદ્યં પુરાતનમ્ ॥
પુરા ગોદાવરીતીરે ક્ષેત્રે બ્રહ્મેશ્વરે શુભે

દુર્વાસશિષ્યૌ પરમહંસૌ બ્રહ્મૈકનિષ્ઠિતૌ ॥
સદૈવોપનિષદ્વિદ્યાનિષ્ઠિતૌ નિરપેક્ષિતૌ

ભિક્ષામાત્રાશિનૌ પુણ્યૌ તૌ ગુહાવાસિનાવુભૌ ॥
સત્યનિષ્ઠતપોનિષ્ઠાવિતિ ખ્યાતૌ જગત્ત્રયે

તયોર્મધ્યે સત્યનિષ્ઠઃ સદા વિષ્ણુકથાપરઃ ॥
શ્રોતૄણામપ્યભાવે ચ વ્યાખ્યાતૄણાં તથા નૃપ

તદા કર્મકલા નિત્યાઃ કરોત્યદ્ધા મુનીશ્વરઃ ॥
શ્રોતા ચેદસ્તિ યઃ કશ્ચિત્તસ્મૈ વ્યાખ્યા ત્યહર્નિશમ્

યદિ વ્યાખ્યાતિ કશ્ચિદ્વા પુણ્યાં વિષ્ણુકથાં શુભામ્ ॥
તદા સંકુચ્ય કર્માણિ શૃણોતિ શ્રવણે રતઃ

અતિદૂરસ્થતીર્થાનિ દેવતાયતનાનિ ચ ॥
હિત્વા કથાવિરોધીનિ તથા કર્માણિ ભૂરિશઃ

શૃણોતિ ચ કથાં દિવ્યાં શ્રોતૃભ્યો વક્તિ વૈ સ્વયમ્ ॥
વિના કથાં ન જાનાતિ સેવ્યમન્યન્નરેશ્વર

વ્યાખ્યાતિ ચ ગૃહે સ્વસ્ય વક્તા રોગાદ્યુપદ્રુતઃ ॥
કૂપસ્નાનપરો ભૂત્વા શૃણોત્યેવ કથાં મુનિઃ

કથાયાશ્ચ વિરામે તુ સ્વકૃત્યં સાધયત્યલમ્ ॥
કથાં વૈ શૃણ્વતઃ પુંસો જન્મમબન્ધો ન વિદ્યતે

સત્ત્વશુદ્ધિસ્તતો વિષ્ણાવરતિશ્ચૈવ ગચ્છતિ ॥
રતિશ્ચ જાયતે વિષ્ણૌ સૌહૃદં ચૈવ સાધુષુ

નીરજં નિર્ગુણં બ્રહ્મ સદ્યો હૃદ્યવરુધ્યતે ॥
જ્ઞાનહીનસ્ય વૈ પુંસઃ કર્મ વૈ નિષ્ફલં ભવેત્

બહુધા ચરિતં ચાઽપિ યથૈવાંધકદર્પણમ્ ॥
કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ બહુધા શોચિતાત્મભિઃ

સત્ત્વશુદ્ધ્યૈ ભવંત્યેવ સત્ત્વશુદ્ધ્યા શ્રુતિં વ્રજેત્ ॥
શ્રુતેસ્તુ જ્ઞાનમાસાદ્ય જ્ઞાત્વા ધ્યાનાય કલ્પતે

બહુધા શ્રવણં ધ્યાનં મનનં શ્રુતિચોદિતમ્ ॥
યત્ર વિષ્ણુકથા નાસ્તિ યત્ર સાધુજના નહિ

સાક્ષાદ્ગંગાતટં વાઽપિ ત્યાજ્યમેવ ન સંશયઃ ॥
યદ્દેશે તુલસી નાસ્તિ વૈષ્ણવં ધામ વા શુભમ્

યત્ર વિષ્ણુકથા નાસ્તિ મૃતસ્તત્ર તમો વ્રજેત્ ॥
યદ્ગ્રામે વૈષ્ણવં ધામ નાસ્તિ કૃષ્ણમૃગોઽપિ વા

યત્ર વિષ્ણુકથા નાસ્તિ સાધવો વા તદાશ્રયાઃ ॥
મૃતસ્તત્ર પુમાન્ક્ષિપ્રં શ્વાનયોનિશતં વ્રજેત્

વિચાર્યોપનિષદ્વિદ્યામિતિ નિશ્ચિત્ય વૈ મુનિઃ ॥
સદા વિષ્ણુકથાઽઽસક્તો વિષ્ણુસ્મૃતિપરાયણઃ

ન કિંચિદધિકં જાતુ મન્યતે શ્રવણાત્પરમ્ ॥
ઇતરસ્તુ તપોનિષ્ઠઃ કર્મનિષ્ઠો દુરાગ્રહી

ન વ્યાખ્યાતિ સ્વયં વાઽપિ ન શૃણોતિ ચ સત્કથામ્ ॥
વાચ્યમાનાં કથાં હિત્વા તીર્થસ્નાનાય ગચ્છતિ

તીર્થેઽપિ ચ પ્રવૃત્તાયાં કથાયાં ભૂમિપાલક ॥
કર્મલોપભયાદ્દૂરં યાતિ ચાંચલ્યશક્તિતઃ

વ્રજંતિ ગૃહકૃત્યાર્થં સંગમાત્પરતો જનાઃ ॥
ન શ્રોતારો ન વક્તારસ્તસ્ય પાર્શ્વે તુ કર્મિણઃ

દુરાત્મનસ્તુ દુર્બુદ્ધેઃ કાલ એવં ક્ષયં ગતે ॥
જિહ્વાં શ્રુતિં ચ ન ક્વાપિ સંપ્રાપ્તા હિ કથા વિભોઃ

અશ્રોતૃત્વાદવક્તૃત્વાદ્દુર્બુદ્ધિત્વાદ્દુરાગ્રહાત્ ॥
પશ્ચાત્પંચત્વમાસાદ્ય સદ્યો ધર્મેણ વૈ મુનિઃ

પિશાચોઽભૂચ્છમીવૃક્ષે ચ્છિન્નકર્ણાહ્વયોઽબલઃ ॥
નિરાશ્રયો નિરાહારઃ શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકઃ

એવં વૈ ખિદ્યમાનસ્ય સમા દિવ્યાયુતા ગતાઃ ॥
નાપશ્યત્સ્વસ્ય ત્રાતારં નિરાહારોઽતિદુઃખિતઃ

સ્વકૃતં ચિંતયાનશ્ચ મત્તોન્મત્ત ઇવાભ્રમત્ ॥
ક્ષુધયા પર્યટન્વાઽપિ નિર્વૃતિં નાપ મૂઢધીઃ

કૃશાનુસદૃશો વાયુરંગં સ્પૃષ્ટ્વા કૃતાત્મનઃ ॥
કાલાગ્નિતુલ્યા આપશ્ચ ફલપુષ્પાદિકં વિષમ્

ન ક્વાપિ સુખમાપેદે કર્મઠો દીનધીરયમ્ ॥
એવં વ્યવસિતે તસ્મિન્નરણ્યે જનવર્જિતે

કથયા રહિતે ક્ષેત્રે સ્વાશ્રયે સાધુવર્જિતે ॥
દૈવાદાયાત્સત્યનિષ્ઠસ્તદા પૈઠિનસીં પુરીમ્

ગચ્છન્માર્ગે દદર્શાઽસૌ છિન્નકર્ણં વહુવ્યથમ્ ॥
દૃષ્ટ્વાઽઽત્માનં દ્રાવયન્તં રુદંતં ક્ષુધયાઽઽતુરમ્

મા ભૈષીરિતિ ચાભાષ્ય કોઽસીત્યાહ મુનીશ્વરઃ ॥
દશેદૃશી ચ કસ્માત્તે ન તે દુઃખમતઃ પરમ્॥

ઇત્યાશ્વસ્તોઽમુના ચ્છિન્નકર્ણઃ પ્રાહાતિવિહ્વલઃ ॥
તપોનિષ્ઠો યતિરહં શિષ્યો દુર્વાસસઃ પરમ્

બ્રહ્મેશ્વરક્ષેત્રવાસી કર્મનિષ્ઠો દુરાગ્રહી ॥
કર્મલોપભયાન્મૌઢ્યાન્મયા દુર્બુદ્ધિના મુને

સાધુભિર્વાચ્યમાનાઽપિ નાદૃતા વિષ્ણુસત્કથા ॥
ન વ્યાખ્યાતા ચ શ્રોતૃભ્યઃ કથા કર્મનિકૃતંની

તેન કર્મવિપાકેન મહતાઽહં મૃતિં ગતઃ ॥
છિન્નકર્ણોઽભવં નામ્ના પિશાચો દુઃખવિહ્વલઃ

ન પશ્યામિ ચ ત્રાતારં દુઃખાદસ્માત્કથંચન ॥
તવ દૃષ્ટિપથં યાતો દિષ્ટયાઽહં ગતકલ્મષઃ

અદ્ય મે દેવતાસ્તુષ્ટા ગુરવઃ સાધવશ્ચ યે ॥
હરિશ્ચ મે પ્રસન્નોઽભૂદ્યતસ્તે દર્શનં મમ

પપાત પાદયોર્ભૂમૌ ત્રાહિત્રાહીતિ વૈ રુદન્ ॥
તતસ્તુ કૃપયાઽઽવિષ્ટઃ સત્યનિષ્ઠો મહાયશાઃ

દોર્ભ્યામુત્થાપયામાસ શંતમાભ્યાં મુનીશ્વરઃ ॥
તતસ્ત્વપ ઉપસ્પૃશ્ય દદૌ પુણ્યમનુત્તમમ્

વૈશાખમાસમાહાત્મ્યશ્રવણસ્ય મુહૂર્તજમ્ ॥
તેન પુણ્યપ્રભાવેન સદ્યો ધ્વસ્તાખિલાશુભઃ

પિશાચદેહનિર્મુક્તો દિવ્યદેહધરોઽભવત્ ॥
દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય તં પ્રણમ્ય મહામુનિમ્

આમંત્ર્ય ચ પરિક્રમ્ય યયૌ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ॥
સત્યનિષ્ઠસ્તતો ધીમાન્યયૌ પૈઠિનસીં પુરીમ્

માહાત્મ્યશ્રવણસ્યૈવં ચિંતયાનઃ પુનઃપુનઃ ॥
॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
યત્ર વિષ્ણુકથા પુણ્યા શુભા લોકમલાઽપહા

તત્ર સર્વાણિ તીર્થાનિ ક્ષેત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
યત્ર પ્રવહતે પુણ્યા શુભા વિષ્ણુકથાઽઽપગા

તદ્દેશવાસિનાં મુક્તિઃ કરસંસ્થા ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે નારદામ્બરીષસંવાદે કથાપ્રશંસાયાં પિશાચમુક્તિપ્રાપ્તિર્નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ