સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.14-4

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥
બ્રહ્મા પ્રજેશ્વરાઃ શમ્ભુર્મનવશ્ચ મહર્ષયઃ ॥
આદિત્યવસુરુદ્રાશ્ચ સિદ્ધગન્ધર્વચારણાઃ

સાધ્યાશ્ચ મરુતશ્ચૈવ વિશ્વેદેવા દિગીશ્વરાઃ ॥
દસ્રૌ વહ્નિશ્ચન્દ્રમાશ્ચ સ્વયં ધર્મઃ પ્રજાપતિઃ

સુપર્ણઃ કિન્નરાશ્ચૈવ યે ચાન્યે ગણદેવતાઃ ॥
શેપાદ્યા વૈષ્ણવા નાગા દેવપત્ન્યશ્ચ સર્વશઃ

સાવિત્રી પાર્વતી ચૈવ પૃથિવી ચ સરસ્વતી ॥
શચી ગૌરી શિવા સંજ્ઞા ઋદ્ધિઃ સ્વાહા ચ રોહિણી ॥
ધૂમોર્ણા ચાદિતિર્દ્ધર્મપત્ન્યો મૂર્તિદયાદયઃ

અરુન્ધતી શાણ્ડિલી ચ લોપામુદ્રા તથૈવ ચ ॥
અનસૂયાદયઃ સાધ્વ્ય ઋપિપત્ન્યશ્ચ સર્વશઃ

ગઙ્ગા સરસ્વતી રેવા યમુના તપતી તથા ॥
ચન્દ્રભાગા વિપાશા ચ શતદ્રુર્દેવિકા તથા

ગોદાવરી ચ સરયૂઃ કાવેરી કૌશિકી તથા ॥
કૃષ્ણા વેણી ભીમરથા તામ્રપર્ણી મહાનદી

કૃતમાલા વિતસ્તા ચ નિર્વિન્ધ્યા સુરસા તથા॥
ચર્મણ્વતી પયોષ્ણી ચ વિશ્વાદ્યા નદ્ય આયયુઃ

રમ્ભા ઘૃતાચી વિશ્વાચી મેનકા ચ તિલોત્તમા ॥
ઉર્વશીપ્રમુખાસ્તત્ર સર્વાપ્સરસ આયયુઃ

વૈકુણ્ઠવાસિનઃ સર્વે તથા ગોલોકવાસિનઃ ॥
પાર્ષદપ્રવરા વિષ્ણોસ્તત્રાજગ્મુઃ પ્રહર્ષિતાઃ

અણિમાદ્યાઃ સિદ્ધયોઽષ્ટૌ શંખપદ્માદયો નવ ॥
નિધયો મૂર્તિમન્તશ્ચ સમાજગ્મુઃ શ્રિયોન્તિકે

પૂર્ણઃ શારદચન્દ્રોપિ તદાનીં પ્રીતયે શ્રિયાઃ ॥
નૈશં તમોઽહરત્સર્વં બભૂવુર્નિર્મલા દિશઃ

તતોઽભિષેકમારેભે તસ્યા બ્રહ્માજ્ઞયા વૃષા ॥
મણ્ડપં રચયામાસ સદ્યસ્ત્વષ્ટાતિશોભનમ્

રત્નસ્તમ્ભસહસ્રાણામાયતાભિશ્ચ પંક્તિભિઃ ॥
ચિત્રૈરનેકૈરુલ્લોચૈઃ શોભિતં કદલીદ્રુમૈઃ

સુગન્ધિપુષ્પનમ્રાભિર્દિવ્યકલ્પદ્રુમાલિભિઃ ॥
જુષ્ટં નાનાવિધૈરઙ્ગૈર્દર્શનીયં મનોહરમ્

કોટિશો રત્નદીપાનાં પંક્તિભિઃ શુદ્ધરોચિષામ્ ॥
ભ્રાજમાનં તોરણૈશ્ચ મુક્તાહારૈશ્ચ લમ્બિભિઃ

રત્નસિંહાસને તત્ર ગીતવાદ્યપુરસ્સરમ્ ॥
ઉપાવેશ્ય શ્રિયં ચક્રુરભિષેકં મહર્ષયઃ

ઐરાવતઃ પુણ્ડરીકો વામનઃ કુમુદોઞ્જનઃ ॥
પુષ્પદન્તઃ સાર્વભૌમઃ સુપ્રતીકશ્ચ દિગ્ગજાઃ

કુર્વન્તો બૃંહિતાન્યેતે હેમકુમ્ભોદ્ધૃતૈઃ શુભૈઃ ॥
ચતુઃસિન્ધુસમાનીતૈરભ્યષિઞ્ચન્ત વારિભિઃ

મૂર્તિમત્યો મહાનદ્યસ્તત્રાજહુર્જલાનિ ચ ॥
મંત્રાનુચ્ચારયંતિ સ્મ મૂર્તા વેદાઃ સહર્ષિભિઃ

જગુઃ સુકણ્ઠા ગંધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥
વાદ્યાનિ વાદયામાસુરન્યે દેવગણાસ્તદા

મહાનભૂત્તદાનંદસ્ત્રિલોક્યાં સર્વદેહિનામ્ ॥
શ્રીસૂક્તાદિ દ્વિજાઃ પેઠુર્જગુર્ગીતાનિ ચ સ્ત્રિયઃ ॥

કાંસ્યતાલમૃદઙ્ગાંશ્ચ પણવાનકગોમુખાન્ ॥
વાદયામાસુરમ્ભોદા દિવિ દુંદુભયોઽનદન્

આસીત્કુસુમવૃષ્ટિશ્ચ સાકં જયરવૈસ્તદા ॥
આસંસ્તત્પરિચર્યાયાં ધર્મપત્ન્યશ્ચ સિદ્ધયઃ

સુસ્નાતાયૈ તતસ્તસ્યૈ કૌશેયે પીતવાસસી ॥
દદાવનર્ઘ્યે જલધી રત્નભૂષાશ્ચ ભૂરિશઃ

ઉપવેશોચિતં તસ્યા ઇંદ્ર આસનમાહરત્ ॥
વિશ્વકર્મા કઙ્કણાનિ દદૌ સદ્રત્નમુદ્રિકાઃ

સુધાકરસ્તુ તદ્ભ્રાતા નાસાભૂષણમુત્તમમ્ ॥
દદૌ તસ્યૈ કેશભૂષા સદ્રત્નનિચિતા તથા

પદ્મજન્મા દદૌ પદ્મં મુક્તાહારં સરસ્વતી ॥
નાગાશ્ચ શેષપ્રમુખાસ્તસ્યૈ રત્નેંદ્રકુણ્ડલે

અઞ્જનં કુઙ્કુમં ચાદાદ્દુર્ગા સોભાગ્યલક્ષણમ્ ॥
લલાટિકાં ચ સાવિત્રી શચી તામ્બૂલપાત્રિકામ્

વસંતઃ કૌસુમાન્હારાન્કણ્ઠસૂત્રં ચ શંકરઃ ॥
વૈજયંતીં સ્રજં પાશી કુબેરો રત્નદર્પણમ્

અનર્ઘ્યાં કંચુકીં વહ્નિર્યમોઽદાદ્વ્યજનં શુભમ્ ॥
દદુસ્તસ્યૈ ચાપરેપિ ભૂષાસ્તત્સમયોચિતાઃ

તતઃ સ્વલંકૃતાં કન્યાં કસ્મૈ દદ્યામિમામિતિ ॥
સિંધુઃ પપ્રચ્છ બ્રહ્માણં તદોવાચ સ સર્વવિત્

કન્યા તવેયમમ્ભોધે માતા મમ શિવસ્ય ચ ॥
દેવાનામથ સર્વેષાં લોકાનામસ્તિ નિશ્ચિતમ્

નારાયણં વાસુદેવં પરં બ્રહ્માખિલેશ્વરમ્ ॥
પુરુષોત્તમમેવૈકં વિનાસ્યા નાપરઃ પતિઃ

અતઃ સાક્ષાદ્ભગવતે ત્રૈલોક્યસુખહેતવે ॥
આગતાયોપવિષ્ટાય દેહ્યસ્મૈ વિધિનામ્બુધે

કુરુષ્વ જન્મસાફલ્યં પાવયિત્વા નિજં કુલમ્ ॥
સમુદ્ધર ભવામ્ભોધેર્દત્ત્વેમાં પરમાત્મને

એકસ્ત્વં સપ્તભી રૂપૈઃ સપ્તદ્વીપ વિભાગતઃ ॥
વિશ્રુતોઽથ વિધાયૈતન્મહતીં કીર્ત્તિમાપ્સ્યસિ

ઇત્યુક્તો બ્રહ્મણા હૃષ્ટઃ સમુદ્રઃ પુલકાઞ્ચિતઃ ॥
મન્યમાનો નિજં ધન્યમદિત્સદ્વિષ્ણવે સુતામ્

તતઃ સહૈવ વિધિના સ સંપ્રાર્થ્ય તમીશ્વરમ્ ॥
વાગ્દાનાદિ વિધાયૈવ ચક્રે વૈવાહિકં વિધિમ્

ધન્વંતરિશ્ચન્દ્રમાશ્ચ વાસવાદ્યાશ્ચ દેવતાઃ ॥
આસન્સમુદ્રસ્ય પક્ષે તત્ર વૈવાહિકોત્સવે

વસ્ત્રાભરણયાનાદિ દાને ભોજનકર્મણિ ॥
સન્માનને ચ જન્યાનાં મુખ્યા આસંસ્ત એવ હિ

લક્ષ્મ્યાશ્ચ માંગલ્યવિધૌ મુખ્યાસ્તત્ર તુ યોષિતઃ ॥
આસન્ગંગાદયો નદ્યઃ શચ્યાદ્યાશ્ચ સુરાંગનાઃ

મેનાદ્યા નગપત્ન્યશ્ચ સિદ્ધયશ્ચાણિમાદયઃ ॥
ચન્દ્રપત્ની તથા કાન્તિઃ સર્વાશ્ચાપ્સરસો મુને

નારાયણસ્યાથ વિભોર્લીલાં વૈવાહિકીં વિધિઃ ॥
શોભયન્પિતરૌ ચક્રે મૂર્તિધર્મૌ વિચાર્ય ચ

ધર્મોઽસૌ જગદાધાર પૂજ્યશ્ચાખિલદેહિનામ્ ॥
પિતાઽસ્ય ભવિતું યોગ્યો હ્યસ્મિંશ્ચ પ્રીતિમાન્ભૃશમ્

ઇયં ચ મૂર્ત્તિઃ પ્રખ્યાતા સર્વસદ્ગુણજન્મભૂઃ ॥
દાક્ષાયણી ધર્મપત્ની માતા ભવિતુમર્હતિ

તતો ધર્મસ્યાપિ પક્ષે મુખ્યાઃ કાર્યેષ્વિમેઽભવન્ ॥
નન્દીશ્વરગણેશાભ્યાં સહિતઃ શંકરો મુને

મહર્ષયો મરીચ્યાદ્યાઃ પ્રજેશા નારદો મુનિઃ ॥
વૈનતેયશ્ચ નન્દાદ્યાઃ શ્રીદામાદ્યાશ્ચ પાર્ષદાઃ

દુર્ગા ચ વેદસૂર્વાણી સ્ત્રીષુ મુખ્યા બભૂવિરે ॥
ઋષિપત્ન્યોઽનસૂયાદ્યા ધર્મપત્ન્યશ્ચ સર્વશઃ

સહ વેદાદિભિર્બ્રહ્મા ત્વાસીદુભયપક્ષયોઃ ॥
બ્રાહ્મણા વૈદિકા યે ચ વિવાહવિધિકોવિદાઃ

અથાબ્ધિઃ સર્વસંભારાઞ્છ્રિયા એવ પ્રસાદતઃ ॥
સદ્યઃ સંપાદયામાસ જનયન્દેવવિસ્મયમ્

યદ્યત્સંકલ્પયામાસ હૃદિ તત્તદુપાહૃતમ્ ॥
સદ્યઃ સ્વાંતિક એવૈક્ષત્તતોભૂદતિહર્ષિતઃ

મધ્યે તુ મણ્ડપસ્યાસાવગ્નિસ્થાપનવેદિકામ્ ॥
કારયામાસ વિધિવદ્બ્રાહ્મણૈર્વેદવેદિભિઃ

અલંચકાર તાં વેદિં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ॥
નાનાવિધૈઃ શુભૈ રઙ્ગૈઃ સાઙ્કુરૈઃ કરકૈસ્તથા

તતો મહામઙ્ગલવાદ્યઘોષૈઃ સમન્ત્રકં સંસ્નપિતો મુનીન્દ્રૈઃ ॥
અનર્ઘ્યવાસાંસિ ચ રત્નભૂષા દધાર વિષ્ણુર્મુકુટં ચ દિવ્યમ્

વાદિત્રનિધ્વાનનિનાદિતાશં નૃત્યત્સુરસ્ત્રીકલગીતશોભનમ્ ॥
તં મણ્ડપં સોઽથ સુરૈઃ સ્તુવદ્ભિઃ સહેત્ય હૈમે નિષસાદ પીઠે

પ્રક્ષાલયામાસ તદઙ્ઘ્રિપઙ્કજં સ્વપ્રેષ્ઠપત્ન્યા જલધિઃ સગંગયા ॥
ભૃઙ્ગારસિક્તોત્તમવારિધારયા તદમ્બુ શીર્ષ્ણા ચ દધાર સાન્વયઃ ॥

તતઃ પઠન્મંગલમુચ્ચકૈઃ શ્રિયં પ્રાદાપયચ્ચામ્બુધિનાઽચ્યુતાય ॥
પ્રજ્વાલ્ય વહ્નિં વિધિના વિધાતા સાકં બૃહદ્ભિર્મુનિભિર્જુહાવ

પ્રદાય તસ્મૈ તનયાં મનોજ્ઞાં તત્પાદપદ્મૈકનિબદ્ધદૃષ્ટિમ્ ॥
વાસાંસિ રત્નાભરણાનિ ચાદાદ્ભૂયાંસિ ભૂમ્ને સ સમં દુહિત્રા

હુતસ્ય તસ્યાઽથ હુતાશનસ્ય પ્રદક્ષિણાં ચાપિ સહ શ્રિયૈવ ॥
ચકાર ચેતાંસિ નિજેક્ષકાણાં સ્ત્રીણાં ચ પુંસાં ચ હરન્હરિઃ સઃ

એકાસને તૌ સહ સન્નિવિષ્ટૌ બ્રહ્માણ્ડમાતાપિતરૌ મનોજ્ઞૌ ॥
સંપૂજયામાસુરનર્ઘ્યવસ્ત્રવિભૂષણૈર્દેવગણાઃ સયોષાઃ

તદા ચ ગીતાનિ સુમંગલાનિ શ્રિયશ્ચ વિષ્ણોર્ગુણવર્ણનાનિ ॥
દુર્ગાદયશ્ચાઽથ પુલોમજાદ્યા દેવ્યો જગુઃ સસ્મિતચારુવક્ત્રાઃ

દ્વિધા વિભક્તાનિ સુરાંગનાનાં વૃન્દાન્યુપાવિશ્ય ચ સમ્મુખાનિ ॥
તદ્દમ્પતિપ્રેક્ષણકૌતુકાનિ તથા જગુઃ પ્રેમભરેણ તાનિ

યથા તદાકર્ણ્ય સુરાઃ સમસ્તા મહર્ષયશ્ચાઽખિલયોષિતોપિ ॥
સ્વાંતસ્તમૈક્ષંત સહ શ્રિયેશં સ્ફુરંતમાસન્નનુ ચિત્રવચ્ચ

પ્રણમ્ય ભક્ત્યા ચ વરાક્ષતાદિ સમર્પ્ય તાભ્યાં વિબુધા મુદૈવ ॥
પૃથક્પૃથક્તુષ્ટુવુરૂર્જિતાભિર્વાગ્ભિશ્ચ તૌ પ્રાઞ્જલયો વિનીતાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્યે લક્ષ્મીનારાયણવિવાહોત્સવનિરૂપણં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ