સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.13

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
શ્રિયઃ પતિમથામંત્ર્ય ગતે દેવર્ષિસત્તમે ॥
હર્ષોત્ફુલ્લાઽઽનના સત્યા વાસુદેવમથાઽબ્રવીત્

॥ સત્યભામોવાચ ॥ ॥
ધન્યાસ્મિ કૃતકૃત્યાઽસ્મિ સફલં જીવિતં મમ ॥
દાનં વ્રતં તપો વાઽપિ કિં નુ પૂર્વં કૃતં મયા

યેનાઽહં મર્ત્યજા દેવ તવાંગાર્દ્ધહરાઽભવમ્ ॥
ભવાંતરે ચ કિંશીલા કાચાઽહં કસ્ય કન્યકા ॥
તવાઽહં વલ્લભા જાતા તદ્વદસ્વ મમાઽખિલમ્

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વૈકમના કાંતે યથા ત્વં પૂર્વજન્મનિ

પુણ્યવ્રતં કૃતવતી તત્સર્વં કથયામિ તે ॥
આસીત્કૃતયુગસ્યાંતે માયાપુર્યાં દ્વિજોત્તમઃ

આત્રેયો દેવશર્મેતિ વેદવેદાંગપારગઃ ॥
તસ્યાતિવયસશ્ચાઽઽસીન્નામ્ના ગુણવતી સુતા

અપુત્રઃ સ સ્વશિષ્યાય ચંદ્રનામ્ને દદૌ સુતામ્॥
તમેવ પુત્રવન્મેને સ ચ તં પિતૃવદ્વશી

તૌ કદાચિદ્વનં યાતૌ કુશેધ્માહરણાર્થિનૌ ॥
નિહતૌ રક્ષસા તૌ ચ કૃતાંતસમરૂપિણા

સ્વસ્વપુણ્ય પ્રભાવેન વિષ્ણુલોકં ગતાવુભૌ ॥
તતો ગુણવતી શ્રુત્વા રક્ષસા નિહતાવુભૌ

પિતૃભર્તૃજદુઃખાર્તા કારુણ્યં પર્યદેવયત્ ॥
સા ગૃહોપસ્કરા ન્સર્વાન્વિક્રીયાશુ ચ કર્મં તત્

તયોશ્ચક્રે યથાશક્તિ પારલૌકીં તતઃ ક્રિયામ્ ॥
તસ્મિન્નેવ પુરે ચક્રે વાસં સા મૃતજીવિની

વ્રતદ્વયં તયા સમ્યગાજન્મમરણાત્કૃતમ્ ॥
એકાદશીવ્રતં સમ્યક્સેવનં કાર્તિકસ્ય ચ

ઇત્થં ગુણવતી સમ્યક્પ્રત્યબ્દ વ્રતિની હ્યભૂત્ ॥
કદાચિત્સરુજા સાઽથ કૃશાંગી જ્વરપીડિતા

સ્નાતું ગંગાં ગતા કાંતે કથંચિચ્છનકૈસ્તદા ॥
યાવજ્જલાંતરગતા કંપિતા શીતપીડિતા ॥

તાવત્સા વિહ્વલાઽપશ્યદ્વિમાનં યાતમંબરાત્ ॥
અથ સા તદ્વિમાનસ્થા વૈકુણ્ઠભુવનં યયૌ

કાર્તિકવ્રતપુણ્યેન મત્સાન્નિધ્યં ગતાઽભવત્ ॥
અથ બ્રહ્માદિદેવાનાં યદા પ્રાર્થનયા ભુવમ્

આગતોઽહં ગણાઃ સર્વે યાતાસ્તેઽપિ મયા સહ ॥
એતે હિ યાદવાઃ સર્વે મદ્ગણા એવ ભામિનિ

પિતા તે દેવશર્માઽભૂત્સત્રાજિદભિધો હ્યયમ્ ॥
યશ્ચંદ્રનામાઽસોઽક્રૂરસ્ત્વં સા ગુણવતી શુભા

કાર્તિકવ્રતપુણ્યેન બહુ મત્પ્રીતિદાયિની ॥
મદ્દ્વારિ યત્ત્વયા પૂર્વં તુલસીવાટિકા કૃતા

તસ્માદયં કલ્પવૃક્ષસ્તવાંગણગતઃ શુભે ॥
આજન્મમરણાત્પૂર્વં યત્કૃતં કાર્તિકવ્રતમ્

કદાચિદપિ તેન ત્વં મદ્વિયોગં ન યાસ્યસિ ॥
॥ સત્યોવાચ ॥ ॥
માસાનાં તુ કથં નામ સ માસઃ કાર્તિકો વરઃ

પ્રિયસ્તે દેવદેવેશ કારણં તત્ર કથ્યતામ્ ॥
॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા કાંતે શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસા

પૃથોર્વૈન્યસ્ય સંવાદં મહર્ષેર્નારદસ્ય ચ ॥
એવમેવ પુરા પૃષ્ટો નારદઃ પૃથુનાબ્રવીત્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
શંખનામાઽભવત્પૂર્વમસુરઃ સાગરાત્મજઃ ॥
ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનામધિકારાઞ્જહાર હ

સુવર્ણાદ્રિગુહાદુર્ગસંસ્થિતાસ્ત્રિદશાદયઃ ॥
તદ્વીક્ષયાંબભૂવુસ્તે તદા દૈત્યો વ્યચારયત્

હૃતાધિકારાસ્ત્રિદશા મયા યદ્યપિ નિર્જિતાઃ ॥
લક્ષ્યંતે બલયુક્તાસ્તે કરણીયં મયાઽત્ર કિમ્

જ્ઞાતં તત્તુ મયા દેવા વેદમન્ત્રબલાન્વિતાઃ ॥
તાન્હરિષ્યે તતઃ સર્વે બલહીના ભવંતિ વૈ

ઇતિ મત્વા તતો દૈત્યો વિષ્ણુમાલક્ષ્ય નિદ્રિતમ્॥
સત્યલોકાજ્જહારાશુ વેદાનાદિસ્વયંભુવઃ

નીતાસ્તુ તેન તે વેદાસ્તદ્ભયાત્તે નિરાક્રમન્ ॥
તોયાનિ વિવિશુર્યજ્ઞમંત્રબીજસમન્વિતાઃ

તાન્માર્ગમાણઃ શંખોઽપિ સમુદ્રાંતર્ગતો ભ્રમન્ ॥
ન દદર્શ તદા દૈત્યઃ ક્વચિદેકત્ર સંસ્થિતાન્ ॥
અથ દેવૈઃ સ્તુતો વિષ્ણુર્બોધિતસ્તાનુવાચ હ ॥

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
વરદોઽહં સુરગણા ગીતવાદ્યાદિમંગલૈઃ

ઊર્જસ્ય શુક્લૈકાદશ્યાં ભવદ્ભિઃ પ્રતિબોધિતઃ ॥
અતશ્ચૈષા તિથિર્માન્યા સાઽતીવ પ્રીતિદા મમ

વેદાઃ શંખહૃતાઃ સર્વે તિષ્ઠંત્યુદકસંસ્થિતાઃ ॥
તાનાનયામ્યહં દેવા હત્વા સાગરનંદનમ્

અદ્યપ્રભૃતિ વેદાસ્તુ મંત્રબીજસમન્વિતાઃ ॥
પ્રત્યબ્દં કાર્તિકે માસિ વિશ્રમંત્વપ્સુ સર્વદા

કાલેઽસ્મિન્યે પ્રકુર્વંતિ પ્રાતઃસ્નાનં નરોત્તમાઃ ॥
તે સર્વે યજ્ઞાઽવભૃથૈઃ સુસ્નાતાઃ સ્યુર્ન સંશયઃ

અદ્યપ્રભૃત્યહમપિ ભવામિ જલમધ્યગઃ ॥
ભવન્તોઽપિ મયા સાર્દ્ધમાયાંતુ સમુનીશ્વરાઃ

કાતિકવ્રતિનાં ચેંદ્ર રક્ષા કાર્યા ત્વયા સદા ॥
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્વિષ્ણુઃ શફરીતુલ્યરૂપધૃક્ ॥
ખાત્પપાત જલે વિંધ્યવાસિનઃ કસ્ય પશ્યતઃ

હત્વા શંખાસુરં વિષ્ણુર્બદરીવનમાગમત્ ॥
તત્રાઽઽહૂય ઋષીન્સર્વાનિદમાજ્ઞાપયત્પ્રભુઃ

વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
જલાંતરવિશીર્ણાંસ્તાન્યૂયં વેદાન્પ્રમાર્ગથ ॥
આનયધ્વં ચ ત્વરિતાઃ સાગરસ્ય જલાંતરાત્ ॥
તાવત્પ્રયાગં તિષ્ઠામિ દેવતાગણસંયુતઃ॥

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તૈસ્સર્વમુનિભિસ્તપોબલસમન્વિતૈઃ

ઉદ્ધૃતાશ્ચ સબીજાસ્તે વેદા યજ્ઞસમન્વિતાઃ ॥
તેષુ યાવન્મિતં યેન લબ્ધં તાવદ્ધિ તસ્ય તત્

સ સ એવ ઋષિર્જાતસ્તત્તત્પ્રભૃતિ પાર્થિવ ॥
અથ સર્વેઽપિ સંગમ્ય પ્રયાગં મુનયો યયુઃ

વિષ્ણવે સવિધાત્રે તે લબ્ધાન્વેદાન્ન્યવેદયન્ ॥
લબ્ધ્વા વેદાન્સમગ્રાંસ્તુ બ્રહ્મા હર્ષસમન્વિતઃ

અયજદ્વાજિમેધેન દેવર્ષિગણસંયુતઃ ॥
યજ્ઞાંઽતે દેવતાઃ સર્વે વિજ્ઞપ્તિં ચક્રુરંજસા

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
દેવદેવ જગન્નાથ વિજ્ઞપ્તિં શૃણુ નઃ પ્રભો ॥
હર્ષકાલોઽયમસ્માકં તસ્માત્ત્વં વરદો ભવ

સ્થાનેઽસ્મિન્દ્રુહિણો વેદાન્નષ્ટાન્પ્રાપ પુનસ્ત્વયમ્ ॥
યજ્ઞભાગાન્વયં પ્રાપ્તાસ્ત્વત્પ્રસાદાદ્રમાપતે

સ્થાનમેતદ્ધિ નઃ શ્રેષ્ઠં પૃથિવ્યાં પુણ્યવર્ધનમ્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં ચાઽસ્તુ પ્રસાદાદ્ભવતઃ સદા

કાલોઽપ્યયં મહાપુણ્યો બ્રહ્મઘ્નાઽઽદિવિશુદ્ધિકૃત્॥
દત્તાઽક્ષયકરં ચાઽસ્તુ વરમેવં દદસ્વ નઃ

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
મમાપ્યેતદ્વૃતં દેવા યદ્ભવદ્ભિરુદાહૃતમ્ ॥
તથાસ્તુ સુલભં ત્વેતદ્બ્રહ્મક્ષેત્રમિતિપ્રથમ્

સૂર્યવંશોદ્ભવો રાજા ગંગામત્રાનયિષ્યતિ ॥
સા સૂર્યકન્યયા ચાત્ર કાલિંદ્યા યોગમેષ્યતિ

યૂયં ચ સર્વે બ્રહ્માદ્યા નિવસંતુ મયા સહ ॥
તીર્થરાજેતિ વિખ્યાતં તીર્થમેતદ્ભવિષ્યતિ

સર્વપાપાનિ નશ્યંતિ તીર્થરાજસ્ય દર્શનાત્ ॥
સૂર્યે મકરગે પ્રાપ્તે સ્નાયિનાં પાપનાશનઃ

કાલોઽપ્યેષ મહાપુણ્યફલદોઽસ્તુ સદા નૃણામ્ ॥
સાલોક્યાદિફલં સ્નાનૈર્માઘે મકરગે રવૌ

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
એવં દેવાન્દેવદેવસ્તદુક્ત્વા તત્રૈવાંતર્ધાનમાગાત્સવેધાઃ ॥
દેવાઃ સર્વેપ્યંશકૈસ્તેઽપ્યતિષ્ઠંશ્ચાંતર્ધાનં પ્રાપુરિંદ્રાદયસ્તે

167અ
કાર્તિકે તુલસીમૂલે યોઽર્ચયેદ્ધરિમીશ્વરમ્ ॥
ભુક્ત્વેહ નિખિલાન્ભોગાનંતે વિષ્ણુપુરં વ્રજેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે સત્યભામાપૂર્વજન્મવૃત્તાંતકથનપૂર્વક પ્રયાગતીર્થપ્રશંસાપ્રસંગવર્ણનંનામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ