સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.11-2

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
નારદાદ્બ્રહ્મણઃ પુત્રાદ્ભગવદ્ભક્તિમુત્તમામ્ ॥
શ્રુત્વેત્થં પરમપ્રીત ઇંદ્રદ્યુમ્નોઽપ્યુવાચ તમ્

॥
ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
સાધુસંગસ્તુ વિદ્વદ્ભિર્ભવવ્યાધિવિનાશનઃ ॥
મમોપદિષ્ટો ભગવન્સોઽભૂત્સાંપ્રતમેવ મે ॥

યેન સાક્ષાત્કૃતો વિષ્ણુઃ પરમાત્મા પરાત્પરઃ ॥
સ ત્વં યન્મંદિરાયાતસ્ત્વદન્યઃ સાધુરત્ર કઃ

ત્વત્સંનિધાનાદ્ભગવસ્તમો મે નાશમભ્યગાત્ ॥
યન્મે ત્વરયતે ચિત્તમર્ચિતું નીલમાધવમ્

વેત્સિ બ્રહ્માંડવૃત્તાંતં પર્યટન્સાર્વલૌકિકઃ ॥
તદાવાં રથમાસ્થાય પશ્યાવો નીલમાધવમ્ ॥

પુરુષોત્તમસંજ્ઞસ્ય ક્ષેત્રસ્યાલંકૃતં શુભમ્ ॥
તત્ર તીર્થાનિ સંતીતિ બહુભિઃ કથિતાનિ મે ॥
ત્વદ્વાક્યાદ્યદિ જાનામિ ભવેયુઃ સફલાનિ મે

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
હંત તે દર્શયિષ્યામિ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રસ્થિતાનિ ચ ॥
તીર્થાનિ શક્તિશંભૂંશ્ચ ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમેવ ચ

સાક્ષાદ્દ્રક્ષ્યસિ દેવેશં ભક્તસ્યાત્મસમર્પકમ્ ॥
તવાનુગ્રહતઃ શીઘ્રં ચતુર્દ્ધા સંવ્યવસ્થિતમ્

યસ્ય સંદર્શનાન્મર્ત્યો જાયતે ભક્તિભાજનમ્ ॥
એવં કથાંતે તૌ પ્રીતાવહઃકૃત્યં સમાપ્ય ચ

યાત્રાનુકૂલં નિર્ણીય પંચમ્યાં બુધવાસરે ॥
જ્યેષ્ઠકૃષ્ણેતરે પક્ષે પુષ્યર્ક્ષે લગ્ન ઉત્તમે ॥
એકત્ર શયિતૌ રાત્રિં નિન્યતુર્નૃપનારદૌ

તતઃ પ્રભાતે વિમલ ઇંદ્રદ્યુમ્નો નૃપોત્તમઃ ॥
ઘોષણાં કારયામાસ રાજ્યસ્ય સહ બંધુભિઃ

યથાવિભવતઃ સૈન્યૈર્નીલાદ્રિગમનં પ્રતિ ॥
યાવજ્જીવં તત્ર વાસં કરિષ્યામો વિનિશ્ચિતમ્

યા વૃત્તિઃ કલ્પિતા યસ્ય સ તયા તત્ર જીવતુ ॥
રાજાનઃ સાવરોધાશ્ચ સામાત્યાઃ સપરિચ્છદાઃ

રથૈર્ગજૈસ્તુરગૈશ્ચ કોષૈઃ સહ પદાતિભિઃ

વ્રજંતુ સજ્જિતાસ્તત્ર બ્રાહ્મણાઃ સાગ્નિહોત્રિણઃ ॥
વણિજઃ સહ ભાંડૈશ્ચ સપણ્યાઃ પણ્યજીવિનઃ

રાષ્ટ્રકર્મણિ નિષ્ણાતા કુશલા રાજવર્ત્મસુ ॥
જ્યોતિર્વિદો નૃત્યવિદો દંડનીતૌ પ્રવીણકાઃ

નૃત્યગાયનવાદિત્રચતુર્વિધસુબુદ્ધયઃ ॥
ગજવાજિનરાણાં ચ ભૈષજ્યે શાસ્ત્ર ઉત્તમે

કુશલા દૃષ્ટકર્માણો વિદ્યાસ્વષ્ટાદશસ્વપિ ॥
ઉપાંગવિદ્યાસુ તથા કુહકાર્થકુતૂહલાઃ

વાટસાહસિકાશ્ચોરાસ્તથાન્યે પશ્યતોહરાઃ ॥
વિચિત્રકથનાજીવાશ્ચાટુકારાશ્ચ માગધાઃ

શાસ્ત્રોપજીવિનશ્ચૈવ તથાન્યે શલ્યહારકાઃ ॥
દ્યૂતકારાશ્ચ પુંશ્ચલ્યો વેશ્યા વેશાનુગા વિટાઃ

કૃષીવલાશ્ચ ગોમેપચ્છાગોષ્ટ્રખરરક્ષકાઃ ॥
શકુંતપાલાશ્ચ કપિવ્યાઘ્રશાર્દૂલરક્ષકાઃ

આહિતુંડિકગોરક્ષ્ય શબરા મ્લેચ્છજાતયઃ

અન્યે ચ યે માલવદેશજાતા આજ્ઞાં મદીયામનુપાલયંતિ ॥
તે યાંતુ સર્વે વસતૌ હિ નીલાચલે યથાસ્વં કૃતવાસ્તુભાગાઃ

એવમાજ્ઞાપ્ય નૃપતિર્યાત્રાયાં ચ કૃતક્ષણઃ ॥
નારદેન સમાગમ્ય દૈવજ્ઞમિદમાહ સઃ

સાંવત્સર મુહૂર્ત્તં મે નિર્ણીતં તે યથા પુરા ॥
તાવન્માંગલિકં વસ્તુજાતં સમ્યગુપાનય

પુરોહિતમતેનાસ્મિન્ક્ષણે યાવદ્વિમૃગ્યતે ॥
તેનાદિષ્ટઃ સ ગણકઃ પુરોહિતસહાયવાન્ ॥

આજહાર સમસ્તાનિ માંગલ્યાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અત્રાંતરે સ રાજર્ષિર્દિવ્યસિંહાસનસ્થિતઃ

યાત્રાભિષેકમાંગલ્યં વિપ્રૈઃ પ્રાગનુભાવિતમ્ ॥
શ્રીસૂક્તવહ્નિસૂક્તાભ્યાં સૂક્તેનાબ્દૈવતેન ચ

પાવમાન્યાબ્ધિસૂક્તેન પૃથઙ્માંગલ્યવર્દ્ધકૈઃ ॥
તીર્થાદ્ભિરૌષધીભિશ્ચ સર્વગન્ધૈઃ પૃથક્પૃથક્

અભિષિક્તસ્તતો રાજા ચીનાંશુકહૃતાંભસા ॥
રરાજ વપુષા દીપ્તો નિર્ધૂમઃ પાવકો યથા

આમુક્તશુક્લવસનઃ સ્વાચાંતઃ સપવિત્રકઃ ॥
નાંદીમુખાન્પિતૃગણાન્પૂજયિત્વા યથાવિધિ

જયારાષ્ટ્રભૃતો હુત્વા ગણહોમાંશ્ચ યત્નતઃ ॥
શંખધ્વનિસુગંધાઢયં શ્વેતવર્ણં વિધૂમકમ્

વહ્નિં પ્રદક્ષિણં ચક્રે દક્ષિણાવર્ત્તગાર્ચિષા ॥
સાક્ષાત્કારેણ દદતં જયં રાજ્ઞે જયાર્થિને

નવગ્રહમખાંતે ચ ગ્રહકુંભેન સેવિતઃ ॥ ગ્ર
હાણાં દૌષ્ટ્યનાશાય સૌસ્થ્યસ્યાપિ વિવૃદ્ધયે

જ્યોતિઃશાસ્ત્રોદિતૈર્મંત્રૈર્દૈવજ્ઞવિધિચોદિતૈઃ ॥
તતો માંગલ્યનેપથ્યવિધાનમુપચક્રમે

ચીનાંશુકપ્રાવરણે વિધાય કવચં નિજમ્ ॥
શિરોવેષ્ટનકં શુભ્રં સુરત્નમુકુટોજ્જ્વલમ્

સાવતંસે શ્રુતિયુગે રત્નકુંડલભૂષિતે ॥
ગ્રૈવેયકં મહાર્ઘં તુ હારં તરલભૂષિતમ્

દધારાથ નૃપશ્રેષ્ઠઃ કેયૂરાંગદમુદ્રિકાઃ ॥
મધ્યેન ત્રિવલીસક્તં સ્વર્ણસૂત્રં ત્રિવૃદ્દધૌ

હિરણ્યકિંકિણીયુક્ત મુક્તાતોરણમાલિકમ્ ॥
નાનારત્નૈઃ સુઘટિતાં દધારાથ સુમેખલામ્

અનર્ઘ્યે પાદકટકે પાદયોઃ સંન્યવેશયત્ ॥
સમ્મુખાદર્શિતાદર્શે દદૃશે સ્વં વિભૂષિતમ્

મંગલારોપણાર્થાય હૈમપીઠમુપાવિશત્ ॥
પ્રાઙ્મુખઃ શ્રીધરં દેવં સંસ્મરન્મધુસૂદનમ્

મગલાયતનં વિષ્ણું સર્વમાંગલ્યકારણમ ॥
સ્મરણાદસ્ય નશ્યંતિ પાતકાનિ બહૂન્યપિ

સૌમનસ્યામથો માલામાર્ત્તવીં ગંધવર્ણિતામ્ ॥
દધાર પ્રથમં રાજા મંત્રિતાં સ્વપુરોધસા

મૃદં દીપં ફલં દૂર્વા દધિ ગોરોચનાં તતઃ ॥
મન્ત્રાભિમંત્રિતાન્સર્વાન્સિદ્ધાર્થૈરભિરક્ષિતઃ

આત્માનં દદૃશે રાજા સૌરભેયે હવિષ્યથ ॥
મુકુરે મંત્રિતે પશ્ચાત્સ્વં દૃષ્ટ્વા નૃપકેસરી

બહ્વૃચૈઃ શાંતિઘોષેણ સમુદીર્ણશુભાયતિઃ ॥
યાજુષ્કૈઃ પથિસૂક્તેન વ્રજન્માર્ગેઽભિરક્ષિતઃ

પૌરાણૈર્મંગલૈર્વાક્યૈઃ કૃતવીર્યધૃતિર્નૃપઃ ॥
માગધૈઃ સ્તુતિપાઠેન પ્રાદુર્ભૂતપરાક્રમઃ

પારિજાતહરં સત્યાસહિતં ગરુડધ્વજમ્॥
ધ્યાયન્હૃત્પંકજે રાજા દક્ષિણં પાદમુદ્દધૌ

પ્રદક્ષિણીકૃત્ય મુનિં નારદં પુરતઃ સ્થિતમ્ ॥
મધ્યદ્વારમુપાગચ્છદ્વેત્રપાણિભિરાવૃતઃ ॥

આદિષ્ટપદમાર્ગોઽસાવગ્નિહોત્રપુરઃસરઃ ॥
તત્રાપશ્યત્સ્થિતાન્વિપ્રાનાત્મનો દક્ષિણેન વૈ

માંગલ્યસૂક્તંઽ પઠતઃ શુભ્રાભાન્પાંડુરાંશુકાન્॥
લાજાઃ સપુષ્પા રાજાગ્રે ક્ષિપતઃ શંસતઃ શુભમ્

વામપાર્શ્વસ્થિતા વેશ્યાશ્ચામરવ્યગ્રપાણયઃ ॥
શુભ્રાલંકારવસનાઃ સ્મેરપદ્માનના શુભાઃ

બ્રાહ્મણાન્પૂજયામાસ ભક્તિનમ્રો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
વસ્ત્રાલંકારમાલ્યૈશ્ચ સુગન્ધૈરનુલેપનૈઃ

તોષયામાસ તાન્વિપ્રાન્ભગવદ્બુદ્ધિ ભાવિતાન્ ॥
વેશ્યાભ્યો માગધેભ્યશ્ચ દીનાનાથેભ્ય એવ ચ

રાજાનુમત્યા સચિવો યથાર્હં પ્રદદૌ ધનમ્ ॥
શ્વેતાન્પારાવતાન્હંસાઞ્છ્વેતાશ્વં શ્વેતકુંજરમ્

સચૂતપલ્લવં શ્વેતમાલાફલવિભૂષિતમ્ ॥
કદલીકાંડસન્નદ્ધતોરણાધઃ સ્થિતં નૃપઃ ॥
પૂર્ણકુંભં સ પશ્યન્વૈ મંગલાનિ બહૂન્યપિ॥
સિતાતપત્રેણ શિરઃપ્રદેશે વારિતાતપઃ

યુગપત્પૂર્યમાણૈસ્તુ કંબુભિઃ શતસંખ્યકેઃ॥
સંમિશ્રિતાનિ શુશ્રાવ વાદિત્રાણિ બહૂનિ સઃ

તથા મંગલગીતાનિ જયશબ્દાંશ્ચ ભૂપતિઃ ॥
તતો વિવેશ પ્રાસાદં નૃસિંહમવલોકિતુમ્

યં સ્મૃત્વા જાયતે મર્ત્યઃ સર્વકલ્યાણભાજનમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા સ દૂરાન્નૃહરિં દિવ્યસિંહાસનસ્થિતમ્

પ્રણમ્ય સાષ્ટાવયવં સન્તોષ્યોપનિષદ્ગિરા ॥
દક્ષપાર્શ્વસ્થિતાં દુર્ગાં સર્વદુર્ગતિમોચિનીમ્

વવંદે ચરણાભ્યાશે પશ્યતીં કૃપયા નૃપઃ ॥
તતઃ પુરોધા દેવાંગાદવરોપ્ય શુભા સ્રજમ્

આસઞ્જયામામ ગલે સુગંધેનાન્વલેપયત્ ॥
નીરાજયામાસ રાજ્ઞઃ શિરશ્ચાવેષ્ટયન્મુદા

પુનઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તૌ દેવૌ નૃપસત્તમઃ ॥
શિબિકાયાં સમારોપ્ય પ્રતસ્થે ચ પુરસ્કૃતૌ

પ્રાદુર્ભૂય બહિર્દ્વારે રથં દૃષ્ટ્વા સુસજ્જિતમ્ ॥
તુરંગમૈર્વાતજવૈર્દશભિઃ પરયોજિતમ્

પ્રદક્ષિણીકૃત્ય નૃપો નારદેન સમાવિશત્ ॥
ઢક્કામૃદંગનિઃસાણભેરીપણવ ગોમુખાઃ

મધુરીચર્ચરીશંખા અવાદ્યંત સહસ્રશઃ ॥
સ્યન્દનાઃ કોટિશસ્તત્ર નૃપાણામનુજીવિનામ્

ચકાશિરે શ્રેણિકૃતા ઇન્દ્રદ્યુમ્નરથાભિતઃ ॥
નાનાપ્રહરણોપેતાઃ પતાકાભિરલંકૃતાઃ

ધ્વજોચ્છ્રિતાઃ સ્વર્ણરૌપ્યૈઃ કિંકિણીજાલદર્પણૈઃ ॥
યન્ત્રૈર્નાનાવિધૈર્યુક્તા ગંભીર સ્નિગ્ધનિઃસ્વનાઃ

પદાતીનાં કુઞ્જરાણાં હયાનાં વાતરંહસામ્ ॥
પત્તિસંસ્ફોટનૈર્હસ્તિબૃંહિતૈર્હયહેષિતૈઃ

બહુલૈ રથનિર્ઘોષૈર્મિશ્રિતા વાદ્યનિઃસ્વનાઃ ॥
યુગાંતાર્ણવનિસ્વાનતુલ્યાઃ શુશ્રુવિરે જનૈઃ

તસ્મિન્ક્ષણે પૌરજનાઃ સ્વસ્વસંભારસજ્જિતાઃ ॥
અશ્વકૈ રાસભૈરુષ્ટ્રૈર્વાહકૈઃ પ્રતિતસ્થિરે

આંદોલિકાશ્ચ પલ્યંકાઃ કોટિશશ્ચ તુરંગકાઃ ॥
શ્રેણીભૂતાશ્ચ દૃશ્યંતે રાષ્ટ્રપ્રસ્થાનસંકુલે

રાજાવરોધાઃ શતશો વૃતા વર્ષવરૈસ્તતઃ ॥
નાનાયાનસમારૂઢાઃ પાલિતાશ્ચાધિકારિભિઃ

મહાસૈન્યૈશ્ચ સંરુદ્ધા રાજાગારાદ્વિનિર્યયુઃ ॥
યજ્વાનશ્ચાગ્નિહોત્રાણિ શમ્યારૂઢાનિ વૃન્દશઃ

શકટેષુ સમારોપ્ય સપત્નીકાઃ પ્રતસ્થિરે ॥
તથા પુસ્તકભારાંશ્ચ દેવતાર્ચાકરંડકાન્

ઇધ્મબર્હિકુશાન્પાત્રીઃ સંભારાન્હોમસંભૃતાન્ ॥
વાહયામાસુરન્યૈશ્ચ શકટાવાહકદ્વિજૈઃ

સામન્તામાત્યભૃત્યાશ્ચ પુરોધા ઋત્વિજશ્ચ યે ॥
રાજ્ઞઃ પ્રકૃતદ(?)સાશ્ચ ઉપચારનિયોગિનઃ

સર્વોપચારસંભારાનાસતેઽન્યે પ્રયાયિનઃ ॥
કોષાગારનિયુક્તાશ્ચ કોષજાતમશેષતઃ

સમાદાય યયુસ્તૂર્ણં રાજ્ઞોઽવસરસેવકાઃ ॥
માલાકારાદયઃ સર્વે પણ્યજીવાદયસ્તથા

સ્વં સ્વં પણ્યં સમાદાય યયૂ રાજનિયોગિનઃ ॥
શ્રેષ્ઠશ્રેણ્યાદયઃ સર્વે પુરખર્વટવાસિભિઃ

સમં વિનિર્યયુઃ સ્વસ્વવ્યવહારવિલાસકાઃ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય નૃપતેર્યાત્રાસમયવાદિતાન્

ભેરીમૃદંગપટહાન્વ્યશ્નુવાનાન્દિગંતરમ્ ॥
શ્રુત્વા જનપદાવાસિજનાઃ સર્વે સસંભ્રમાઃ

રાજાજ્ઞાં મૂર્ધ્નિ સંમાન્ય નિર્ગતા નીલપર્વતમ્ ॥
યસ્ય યશ્ચ ઋજુઃ પંથાઃ સ ચ તેનૈવ જગ્મિવાન્

ન રાજમાર્ગં પ્રજવાદ્વ્યમૃગ્યંત નૃપાજ્ઞયા ॥
નીલાદ્રિપ્રાપ્તિમાર્ગેણ દુર્ગમેણાપિ તે યયુઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નોઽપિ રાજેન્દ્રઃ સમસ્તપુરવાસિભિઃ ॥
ચતુરંગાનીકિનીભિઃ સહર્ષાભિશ્ચ વેષ્ટિતઃ

શ્રેણીભૂતક્ષિતિપતિસ્યન્દનાવલિમધ્યગે ॥
રથે રરાજ રાજર્ષિઃ શક્રતુલ્ય પરિચ્છદઃ

પુરસ્ત્રીમઙ્ગલાચારગીતલાજપ્રસૂનકૈઃ ॥
મઙ્ગલાચારશોભાભિઃ પ્રસન્નશુભચેતનઃ

વાતરંહૈર્હયૈર્યુક્તરથેન પ્રયયૌ મુદા ॥
અનુકૂલાનિલપ્રોદ્યદ્ઘનચ્છાયસુશીતલે

નીરજસ્કે મહીપૃષ્ઠે સમીકૃતચતુષ્પથે ॥
દેશાધ્વનીનૈઃ પુરુષૈઃ કાનનાંતરવેદિભિઃ

આદિષ્ટવર્ત્મા નૃપતિર્માર્ગસ્યોભયપાર્શ્વગાન્ ॥
દેશાનરણ્યાનિ મુહુઃપશ્યન્નાનન્દલોચનઃ

સીમામુત્કલદેશસ્ય વિભજંતીં વનાંતરે ॥
માર્ગસ્થાં ચર્ચિકાં પ્રાપ ચર્ચિતાં મુંડમાલયા

અવતીર્ય રથાદ્રાજા વિનતો નારદાજ્ઞયા ॥
સાષ્ટાંગપાતં તાં નત્વા તુષ્ટાવાનંદચેતનઃ

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
નમસ્તે ત્રિદશેશાનિ સર્વાપદ્વિનિવારિણિ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યાભિઃ કલ્પનાભિરુદીરિતે

કારણં જગતામાદ્યે પ્રસીદ પરમેશ્વરિ ॥
ત્વયા વિના જગન્નૈતત્ક્ષણમુત્સહતે શિવે

સિદ્ધયઃ સર્વકાર્યાણાં મંગલાનિ ચ શાશ્વતે ॥
ત્વત્પાદારાધનફલં મર્ત્યલોકે હિ નાન્યથા

ચરાચરપતેર્વિષ્ણોઃ શક્તિસ્ત્વં પરમેશ્વરિ ॥
યયા સૃજત્યવતિ ચ જગત્સંહરતે વિભુઃ

ચરાચરગુરું દેવં નીલાચલનિવાસિનમ્ ॥
અનુગૃહ્ણીષ્વ માં દેવિ યથા પશ્યે સ્વચક્ષુષા

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
નારદસ્યોપદેશેન સ્તુત્વા દેવીં નરાધિપઃ ॥
આરુરોહ રથં તૂર્ણં વિવસ્વાનુદયં યથા

તતઃ પ્રતસ્થે તરસા સ રાજા શ્રાંતવાહનઃ ॥
ચિત્રોત્પલમહાનદ્યાસ્તીરે વિરલકાનને

ધાતુકન્દરવિખ્યાતે ન્યવેશયદનીકિનીમ્ ॥
અપરાહ્ણક્રિયાં કર્તું યાવદાહ્નિકમાદૃતઃ ॥2.2.11.૧ ૦૦॥
જલાવતરણે નદ્યાં વિવેશ સ્વપુરોધસા ॥
પૂર્વં સંશોધિતે પ્રાજ્ઞૈર્વિષકણ્ટકવર્જિતે

સ્નાત્વા સંતર્પ્ય દેવાંશ્ચ પિતૄનથ વિશાંપતિઃ ॥
સંપૂજ્ય વિધિવદ્વિષ્ણું નૃપતીન્પ્રકૃતીસ્તતઃ

સંમાનયામાસ નૃપઃ સંનિવેશાસનાદિભિઃ॥
નારદેન સહ શ્રીમાન્પ્રવિશ્યાંતઃપુરં તતઃ

સુધારસાનિ ભોજ્યાનિ બુભુજે પ્રીતમાનસઃ ॥
પશ્ચિમાદ્રિં તતો યાતે વિવસ્વતિ વિશાંપતિઃ

સાયં વિધિં સમાપ્યાશુ શીતભાનૌ સમુદ્યતે॥
અનુજીવિવિશાં નાથઃ સભામધ્ય ઉપાવિશત્

તત્ર તસ્મિન્નરપતિર્બભૌ સાત્રાજ્યલક્ષણઃ ॥
સંપૂર્ણમંડલશ્ચન્દ્રો જ્યોતિષામિવ શારદઃ

કવયઃ કવયાંચકુઃ કીર્તિં તસ્ય સુધામલામ્ ॥
જગુર્ગાથાં સુગ્રથિતાં ગાયકાઃ કલસુસ્વરાઃ

રૂપયૌવનલાવણ્યગર્વિતા ગણિકાસ્તતઃ ॥
લયતાનાંગહારૈશ્ચ સુશુદ્ધૈર્નનૃતુઃ પુરઃ

માગધાસ્તુષ્ટુવુશ્ચૈનં લોકોત્તરશુભાકૃતિમ્ ॥
ગદ્યપદ્યપ્રબન્ધાદ્યૈશ્ચિત્રૈઃ પદકદમ્બકૈઃ

તતઃ સ રાજા પ્રાનર્ચ વૈષ્ણવાગ્ર્યાન્સભાસદઃ ॥
સુસંમતૈર્ગંધમાલ્યતાંબૂલૈરતિશોભનૈઃ

નૃપાંશ્ચ શતશસ્તત્ર સુખાસીનાન્નૃપાજ્ઞયા ॥
સંભાવયામાસ યથાયોગ્યં નૃપતિભાજનૈઃ

અથાપૃચ્છન્મુનિવરં નારદં ભગવત્પ્રિયમ્ ॥
સિંહાસનાર્હે સ્વાસીનં બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥
ભગવચ્ચરિતં શ્રોતું સર્વપાપાપનોદનમ્

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્વેદવેદાંગનિધાન ભગવત્પ્રિય ॥
ત્વમેવ ચરિતં વિષ્ણોર્જાનાસિ જ્ઞાનચક્ષુષા

હરેશ્ચારિત્રસુધયા દૃઢપંકમલીમસમ્ ॥
ક્ષાલયાંતર્મમ મુને યદ્યનુક્રોશકો મયિ

ઇત્થમાલાપસંમિશ્રે મુનિરાજ્ઞોઃ કથાંતરે ॥
પ્રવિવેશ નૃપં દ્વાઃસ્થ ઉત્કલેશપ્રસેવકઃ

ઉવાચ દેવદ્વારાંતે તિષ્ઠત્યુત્કલભૂમિપઃ ॥
સોપાયનો દેવપાદપદ્મં દ્રષ્ટું સમૌલિકઃ

વિજ્ઞાપિતઃ સ રાજર્ષિ દ્વાસ્થેનૈવં સસંભ્રમઃ ॥
ઉવાચ તં હિ ભો વિપ્રાઃ શ્રુત્વા તદ્દેશમણ્ડનમ્

ક્ષેત્રં શ્રીપુરુષેશસ્ય તદ્વાર્ત્તાકર્ણનોત્સુકઃ ॥
પ્રવેશયાવિલંબં તં શ્રીમદોઢ્રમહીપતિમ્

સ હિ નીલગિરૌ વિષ્ણું સમારાધ્ય સુનિર્મલઃ ॥
યસ્ય સંદર્શનાત્સર્વે ભવિષ્યામો હતાંહસઃ

શ્રુત્વા તદ્વચનં સદ્યો દ્વારપાલો મહીપતિમ્ ॥
પ્રવેશયામાસ સભામિંદ્રદ્યુમ્નસ્ય ભૂપતેઃ

વિવેશોઢ્રપતિસ્તૂર્ણં સચિવૈવૈર્ષ્ણવૈઃ સહ ॥
નનામાંઘ્રિયુગં વન્દ્યમિન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય સાદરમ્

યુગં વન્દ્યમિન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય સાદરમ્

તમુત્થાપ્ય ચ રાજેંદ્રઃ પુરસ્કૃત્ય સ વૈષ્ણવમ્ ॥
સ્વાસનાંતે નિવેશ્યાથ પ્રોચે સપ્રશ્રયં વચઃ

રાજન્સર્વત્ર કુશલી ભવાનોઢ્રપતે કિલ ॥
અપિ દેવો વિજયતે નીલાદ્રિશિખરાલયઃ

કચ્ચિત્તે નિર્મલા બુદ્ધિર્ભગવત્પાદપદ્મયોઃ ॥
ઉપૈતિ સમચિત્તસ્ય સર્વભૂતેષુ તે હરૌ

ઓઢ્રાધીશસ્તદા તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૃતાંજલિઃ ॥
ઉવાચ પ્રશ્રિતં વાક્યં હર્ષવિસ્મયચંચુકઃ

સ્વામિન્સર્વત્ર કુશલં ત્વત્પાદાનુગ્રહાન્મમ ॥
સૂર્યે તપત્યંધકારઃ કથં વા પ્રભવિષ્યતિ

નિસર્ગગુણસંસર્ગવશીકૃતમહીભુજા ॥
ત્વયા સનાથા પૃથિવી જિષ્ણુનેવામરાવતી

સદા ધર્મશ્ચતુષ્પાદસ્ત્વયિ શાસતિ મેદિનીમ્ ॥
નિષેધાચરણ રાજન્કેવલં શ્રૂયતે શ્રુતૌ

રાજનીતિષુ યે રાજ્ઞાં ગુણાઃ સમુદિતાસ્ત્વયિ ॥
ત એકૈકં ક્ષિતિભુજાં ગતા દાર્ષ્ટાંતિકં વિભો

એતાવદપિ સામ્રાજ્યં દુર્લભં તે નૃપોત્તમ ॥
અષ્ટાદશદ્વીપવતી ક્ષિતિરેકગૃહોપમા

યદિ ત્વાં નાસૃજદ્બ્રહ્મા વત્સલં સર્વજંતુષુ ॥
કથં શોકવિહીનાઃ સ્યુર્મૃતેષ્વાત્મજબંધુષુ

સાધારણા નૃપતયો વિષ્ણોરંશા ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
ભવાન્સાક્ષાત્તુ ભગવાન્કોઽન્ય ઈદૃગ્ગુણાકરઃ

દક્ષિણોદધિ તીરેઽસ્તિ નીલાદ્રિઃ કાનનાવૃતઃ ॥
ન તત્ર લોકસંચારસ્તત્રાસ્તે સાઽપિ દેવતા

વાત્યયા વાલુકાકીર્ણઃ સાંપ્રતં શ્રૂયતે તુ સઃ ॥
તદ્વશાન્મમ રાજ્યેઽપિ દુર્ભિક્ષમરકાદિકમ્

ત્વય્યાગતે તુ સર્વસ્મિન્કુશલં મે ભવિષ્યતિ ॥
ઇત્યુક્તવંતં નૃપતિરુત્કલેશં દ્વિજોત્તમાઃ

વિસર્જયામાસ તદા સંનિવેશાય માનયન્ ॥
નારદં પ્રેક્ષ્ય નિર્વિણ્ણઃ કિમેતદિતિ ભો મુને

યદર્થં મે શ્રમસ્તં ચ વિફલં હિ વિતર્કયે ॥
ઇત્યુક્તવંતં તં પ્રાહ નારદસ્તુ ત્રિકાલવિત્

ન કાર્યો વિસ્મયસ્તેઽત્ર ભાગ્યવાન્વૈષ્ણવોત્તમઃ ॥
વૈષ્ણવાનાં ન વાંછા હિ વિફલા જાયતે ક્વચિત્

અવશ્યં પ્રેક્ષસે રાજન્બિભ્રતં પાર્થિવં વપુઃ ॥
કારણં જગતામાદિં નારાયણમનામયમ્

ત્વદનુગ્રહહેતોર્વૈ ક્ષિતાવવતરિષ્યતિ ॥
જગચ્ચરાચરં સર્વં વિષ્ણોર્વશમુપાગતમ્

ન કસ્યાપિ વશે સોઽપિ પરમાત્મા સનાતનઃ ॥
કેવલં ભક્તિવશગો ભગવાન્ભક્તવત્સલઃ

બ્રહ્માદિકીટપર્યંતં સુગુપ્તં યસ્ય માયયા ॥
સ કથં પરતંત્રઃ સ્યાદૃતે ભક્તજનાન્નૃપ

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં મૂલં ભક્તિર્મુરદ્વિષઃ ॥
સૈવ તદ્ગ્રહણોપાયસ્તામૃતે નાસ્તિ કિંચન

એક એવ યદા વિષ્ણુર્બહુધા સ્વસ્ય માયયા ॥
તમૃતે પરમાત્માનં સુખહેતુર્ન વિદ્યતે

યેઽપ્યન્યે શિવદુર્ગાદ્યાસ્તૈસ્તૈઃ કર્મભિરાવૃતાઃ ॥
યચ્છંતિ પૂજિતાઃ કામં તેઽપિ વિષ્ણુપરાયણાઃ

અન્તર્યામી સ ભગવાન્દેવાનામપિ હૃત્સ્થિતઃ ॥
યાવત્ફલં પ્રેરયતિ તાવદેવ દદત્યમી

વૈષ્ણવસ્ત્વં ચ રાજેંદ્ર પદ્મયોનેશ્ચ પંચમઃ ॥
અષ્ટાદશાનાં વિદ્યાનાં પારગો વૃત્તસંસ્થિતઃ

ન્યાયેન રક્ષિતા પૃથ્વીં વિશેષાદ્બ્રાહ્મણાર્ચકઃ ॥
અવશ્યં દ્રક્ષ્યસિ ક્ષેત્રે વૈકુણ્ઠં ચર્મચક્ષુષા

પિતામહોઽપ્યત્ર કાર્યે ભવતો માં નિયુક્તવાન્ ॥
સર્વં તે કથયિષ્યામિ પ્રાપ્તે ક્ષેત્રોત્તમે નૃપ

સાંપ્રતં રાત્રિશેષો હિ તૃતીયં યામમૃચ્છતિ ॥
સ્વાન્તાન્નિવેશાન્નિર્ગંતું રાજ્ઞ આજ્ઞાપયાધુના

ત્વમપ્યંતર્ગૃહં યાહિ નિદ્રાયા વશમાગતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિ સંવાદ એકાદશોઽધ્યાયઃ