સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.11-3

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
એકાદશ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં મૂર્તીનાં ચ વિધાનકમ્ ॥
સર્વં બ્રૂહિ મમ સ્વામિન્કૃપયા ભૂતભાવન

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વ દ્વિજશાર્દૂલ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
યાં શ્રુત્વા યાતિ વિલયં પાપં બ્રહ્મવધાદિકમ્

કાંપિલ્યે નગરે રાજા વીરબાહુરિતિ સ્મૃતઃ ॥
સત્યવાદી જિતક્રોધો બ્રહ્મજ્ઞો મમ તત્પરઃ

ભાવવાન્સ દયાશીલોરૂપવાન્બલવાન્નરઃ ॥
ભક્તો ભાગવતાનાં ચ સદા મમ કથારુચિઃ

સદા મમ કથાઽઽસક્તઃ સદા જાગરણપ્રિયઃ ॥
દાતા વિદ્વાન્ક્ષમાશીલો વિક્રમી વિજિતેંદ્રિયઃ

વિજયી રણશીલશ્ચ ઋદ્ધ્યા ચ ધનદોપમઃ॥
પુત્રવાન્પશુમાંશ્ચૈવ સ્વદારનિરતસ્તથા

તસ્ય ભાર્યા કાંતિમતી રૂપેણાઽપ્રતિમા ભુવિ ॥
પતિવ્રતા મહાસાધ્વી મમ ભક્તિરતા સદા

તયા સહ વિશાલાક્ષો બુભુજે મેદિનીં યુવા ॥
મુક્ત્વૈકં માં મહાબાહો નાન્યજ્જાનાતિ દૈવતમ્ ॥ ।

એકસ્મિન્દિવસે પુત્ર ભારદ્વાજો મહામુનિઃ ॥
સમાગતો ગૃહે તસ્ય વીરબાહોર્મહાત્મનઃ

દૃષ્ટ્વા સમાગતં દૂરાદ્ભારદ્વાજં મહામુનિમ્ ॥
સ્વાગતં કારયામાસ દત્ત્વાર્ઘ્યં વિધિવત્તદા

આસનં કલ્પયામાસ સ્વયમેવ મહીપતિઃ ॥
પ્રણમ્ય પરયા ભક્ત્યા તસ્થૌ મુનિવરાગ્રતઃ ॥।

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં દિનમ્ ॥
અદ્ય મે સફલં રાજ્યમદ્ય મે સફલં ગૃહમ્

પ્રસન્નો મમ વિપ્રર્ષે પરમાત્મા જનાર્દનઃ ॥
યત્ત્વં સમાગતો હ્યદ્ય ગૃહે યોગિવરસ્તથા

મુક્તોઽહં પાપકોટ્યાદ્ય યત્ત્વયાઽહં નિરીક્ષિતઃ ॥
રાજ્યં લક્ષ્મીર્ગજાઽશ્વાશ્ચ મયા તુભ્યં નિવેદિતાઃ

વૈષ્ણવોઽસિ મુનિશ્રેષ્ઠ નાસ્ત્યદેયં મયા તવ ॥
મેરુતુલ્યં ભવેત્સર્વં વૈષ્ણવસ્ય વરાટિકા ॥

નાઽઽયાતિ હિ ગૃહે યસ્ય વૈષ્ણવો વૈ દ્વિજોત્તમઃ ॥
તદ્દિનં વિફલં તસ્ય કથિતં બ્રાહ્મણૈર્મમ

વિષ્ણુભક્તાશ્ચ યે કેચિત્સર્વે વર્ણા દ્વિજાતયઃ ॥
કથિતં મમ ગાર્ગ્યેણ ગૌતમેન સુમંતુના

યે ત્વભક્તા હૃષીકેશે પિશાચાસ્તે હિ માનવાઃ ॥
મહાપાતકલિપ્તાસ્તે યે ભુંજંતિ હરેર્દિને ॥

શિવવ્રતસહસ્રૈસ્તુ સૌરૈર્બ્રાહ્મૈશ્ચ કોટિભિઃ ॥
યત્ફલં કવિભિઃ પ્રોક્તં વાસરૈકેન તદ્ધરેઃ

ગર્વમુદ્વહતે તાવત્તિથિર્બ્રાહ્મી ચ શાંકરી ॥
યાવન્નાયાતિ વિપ્રેંદ્ર દ્વાદશી ચ મમ પ્રિયા

તાવત્પ્રભાવસ્તારાણાં યાવન્નોદયતે શશી ॥
તિથિસ્તથા ચ વિપ્રેંદ્ર યાવન્નાયાતિ દ્વાદશી

નારદેન પુરા પ્રોક્તં વસિષ્ઠેન મમાગ્રતઃ ॥
ત્વં વેત્તા સર્વધર્માણાં વૈષ્ણવાનાં મહામુને

॥ ભારદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટં મહાભાગ યત્ત્વં ભક્તોઽસિ વૈષ્ણવઃ ॥
સા સુપ્રજા મહી ધન્યા યત્ત્વં રક્ષસિ ભૂમિપ

તસ્મિન્રાષ્ટ્રે ન વસ્તવ્યં યત્ર રાજા ન વૈષ્ણવઃ ॥
વરં વાસો વને તીર્થે ન તુ રાષ્ટ્રે ત્વવૈષ્ણવે

યત્ર ભાગવતો રાજા સંપ્રશાસ્તિ ચ મેદિનીમ્ ॥
વૈકુણ્ઠમિતિ મંતવ્યં તદ્રાષ્ટ્રં પાપવર્જિતમ્

ચક્ષુર્હીનં યથા દેહં પતિહીના યથા સ્ત્રિયઃ ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

યથા પુત્રો મહીપાલ માતાપિત્રોરપોષકઃ ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

દાનહીનો યથા રાજા બ્રાહ્મણો રસવિક્રયી ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

દંતહીનો યથા હસ્તી પક્ષહીનો યથા ખગઃ ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

પ્રતિગ્રહાર્થં વેદાદિ દ્રવ્યાર્થં સુકૃતં યથા ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

દર્ભહીના યથા સંધ્યા યથા શ્રાદ્ધમદક્ષિણમ્ ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

સશિખશ્ચ યથા શૂદ્રા કપિલાક્ષીરપાયકઃ ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

શૂદ્રશ્ચ બ્રાહ્મણીગામી હેમઘ્નો ધર્મદૂષકઃ ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

હરિસૂર્યાદિવૃક્ષાણાં યથા છેદો નરોત્તમ ॥
દ્વાદશી દશમી યુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

યથાઽઽહુતિર્મંત્રહીના મૃતવત્સાપયો યથા ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

સકેશા વિધવા યદ્વદ્વ્રતં સ્નાનવિવર્જિતમ્ ॥
દ્વાદશી દશમીયુક્તા તથા રાષ્ટ્રમવૈષ્ણવમ્

સ રાજા પ્રોચ્યતે સદ્ભિર્યો ભક્તો મધુસૂદને ॥
તદ્રાષ્ટ્રં વર્ધતે નિત્યં સુખી ભવતિ સપ્રજઃ

દૃષ્ટિર્મે સફલા રાજન્યન્મયા ત્વં નિરીક્ષિતઃ ॥
અદ્ય મે સફલા વાણી જલ્પતે યા ત્વયા સહ

દૂરમેવ હિ ગંતવ્યં શ્રૂયતે યત્ર વૈષ્ણવઃ ॥
દર્શનાત્તુ ભવેત્પુણ્યં તીર્થસ્નાનસમુદ્ભવમ્

સ ત્વં રાજન્મયા દૃષ્ટો વિષ્ણુભક્તિરતઃ શુચિઃ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સુખી ભવ નરાધિપ

એતસ્મિન્નંતરે રાજ્ઞ્યા કાંતિમત્યા નમસ્કૃતઃ ॥
ભારદ્વાજો મુનિશ્રેષ્ઠઃ પ્રવરઃ સર્વયોગિનામ્

અવૈધવ્યં વરારોહે ભક્તા ભવ સ્વભર્ત્તરિ ॥
નિશ્ચલા કેશવે ભક્તિઃ સદા ભવતુ તે શુભે

એતસ્મિન્નંતરે રાજા ભારદ્વાજં મહામુનિમ્ ॥
ઉવાચ પ્રીણયન્વાચા મેઘનાદગભીરયા

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
વિપુલા મે કથં લક્ષ્મીઃ કિં કૃતં પૂર્વજન્મનિ ॥
સર્વં બ્રૂહિ મુનિશ્રેષ્ઠ કૃપા યદિ મમોપરિ

એતન્મયા કથં પ્રાપ્તં રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ ॥
પુત્રો વૈ ગુણવાઞ્ચ્છ્રેષ્ઠઃ પ્રિયા ચ સુમનોહરા

મચ્ચિત્તા મદ્ગતપ્રાણા ચિંતયન્તી જનાર્દનમ્ ॥
કોઽહં મુને કથં ચૈષા કશ્ચ ધર્મો મયા કૃતઃ

કિં ચાઽનયાઽપિ ચાર્વંગ્યા મમ પત્ન્યા કૃતં મુને ॥
કેન પુણ્યેન મે લક્ષ્મીર્મૃત્યુલોકે સુદુર્લભા

અશેષા ભૂમિપાલા વૈ વર્તંતે યસ્ય મે વશે ॥
વિક્રમં ચાઽપ્રતિહતં શરીરારોગ્યતા તથા

મમાઽપિ વિપુલં તેજો ન કશ્ચિત્સહતે મુને ॥
ઇચ્છામ્યદ્ય પ્રતિજ્ઞાતું યથા ચેયમનિંદિતા

મયાઽપિ સુકૃતં વિપ્ર કિં કૃતં પૂર્વજન્મનિ ॥
ઇતિ પૃષ્ટો નરેંદ્રેણ પૂર્વજન્મવિચેષ્ટિતમ્

સ્વપત્ન્યાશ્ચેષ્ટિતં ચૈવ સંપદાં ચૈવ કારણમ્ ॥
યોગોત્થં સુચિરં કાલં તથાવિંદત માનસે

વિજ્ઞાતમેતન્નૃપતે પૂર્વજન્મવિચેષ્ટિતમ્ ॥
તવ પત્ન્યાશ્ચ રાજર્ષે શૃણુષ્વ કથયામ્યહમ્

॥ભારદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ ભૂપાલ સકલં યસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્ ॥
ત્વમાસીઃ શૂદ્રજાતીયો જીવહિંસાપરાયણઃ

નાસ્તિકો દુષ્ટચારિત્રઃ પરદારપ્રધર્ષકઃ ॥
કૃતઘ્નો દુર્વિનીતશ્ચ સુષ્ઠ્વાચારવિવર્જિતઃ

ઇયં યા ભવતો ભાર્યા પૂર્વમપ્યાયતેક્ષણા ॥
કર્મણા મનસા વાચા નાન્યદસ્યાસ્ત્વયા વિના ॥

પતિવ્રતા મહાભાગા ભજમાના નિરન્તરમ્ ॥
ભાવં ન કુરુતે દુષ્ટં તવોપરિ તથા સતિ

સખિભિસ્ત્વં પરિત્યક્તો બન્ધુભિઃ પાપકર્મકૃત્ ॥
ક્ષયં જગામ ચાઽર્થો યઃ સઞ્ચિતસ્તવ પૂર્વજૈઃ

નષ્ટે દ્રવ્યે ફલાઽઽકાંક્ષી ત્વમાસીર્જગતીપતે ॥
પૂર્વકર્મવિપાકેન કૃષિશ્ચ વિફલા ગતા ॥

તતો વિત્તે પરિક્ષીણે પરિત્યક્તશ્ચ બાંધવૈઃ ॥
ક્ષીયમાણાઽપિ સાધ્વીયમત્યજત્ત્વાં ન ભામિની

ત્વં ભગ્નઃ સર્વકામેભ્યો ગતવાન્નિર્જને વને ॥
હત્વા જીવાનનેકાંશ્ચ ચકારાત્મવિપોષણમ્

એવં પ્રવૃત્તસ્ય તવ સહ પત્ન્યા તદા નૃપ ॥
ગતાનિ બહુવર્ષાણિ પાપવૃત્ત્યા મહીતલે

અન્યસ્મિન્વાસરે રાજન્માર્ગભ્રષ્ટો મહામુનિઃ ॥
ન દિશં વિદિશં વેત્તિ દેવશર્મા દ્વિજોત્તમઃ

ક્ષુત્તૃષાપીડિતોઽત્યર્થં મધ્યાહ્નગદિવાકરે ॥
પતિતો વનમધ્યે તુ માર્ગભ્રષ્ટો મહીપતે

દયા જાતા ચ તે ભૂપ દૃષ્ટ્વા દુઃખેન પીડિતમ્ ॥
બ્રાહ્મણં વૃદ્ધમજ્ઞાતં ગૃહીત્વા તુ કરેણ વૈ

ઉત્થાપ્ય પતિતં ભૂમૌ ત્વયોક્તં હિ તદા નૃપ ॥
પ્રસાદં કુરુ વિપ્રર્ષ આગચ્છ ત્વં મમાઽઽશ્રમમ્

જલપૂર્ણં તડાગં ચ પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતમ્ ॥
વૃક્ષૈર્મનોહરૈર્યુક્તં ફલૈઃ પુષ્પૈર્મનોરમૈઃ

સ્નાત્વા સુશીતલે તોયે કૃત્વા કર્મ ચ નૈત્યકમ્ ॥
કુરુ વિપ્ર ફલાહારં પિબ વારિ સુશીતલમ્

સુખેન કુરુ વિશ્રામં મયા સંરક્ષિતઃ સ્વયમ્ ॥
વિપ્રેન્દ્ર તૃપ્તિપર્યંતં વસ ત્વં ચ મમાશ્રમે

ઉત્તિષ્ઠ ત્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ॥
લબ્ધસંજ્ઞસ્તદા વિપ્રઃ શ્રુત્વા શૂદ્રસ્ય ભાષિતમ્

કરે જગ્રાહ તં શૂદ્રં ગતો યત્ર જલાશયઃ ॥
ઉપવિષ્ટો મહાબાહો છાયામાશ્રિત્ય તત્તટે

સ્નાનં ચકાર વિધિવત્પૂજયામાસ કેશવમ્ ॥
તર્પયિત્વા પિતૄન્દેવાન્પપૌ નીરં સુશીતલમ્

વિશ્રાંતો વૃક્ષૂમૂલેઽભૂદ્દેવશર્મા દ્વિજોત્તમઃ ॥
સાષ્ટાંગં મુનયે કૃત્વા નમસ્કારં સહ સ્ત્રિયા

શૂદ્રસ્તુ પરયા ભક્ત્યા પ્રોવાચ મુનિસન્નિધૌ ॥
આવયોસ્તરણાર્થાય અતિથિસ્ત્વં સમાગતઃ

દર્શનાત્તવ વિપ્રર્ષે જાતઃ પાપસ્ય સંક્ષયઃ ॥
પ્રિયે ફલાનિ સ્વાદૂનિ પ્રયચ્છાસ્મૈ દ્વિજાતયે ॥
મૃદૂનિ રસયુક્તાનિ સુપક્વાનિ પ્રિયાણિ ચ

॥ ॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
ત્વામહં નૈવ જાનામિ સ્વજ્ઞાતિં કથયસ્વ મે ॥
નાજ્ઞાતસ્ય હિ ભોક્તવ્યં બ્રાહ્મણસ્યાઽપિ પુત્રક

॥ શૂદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
શૂદ્રોઽહં દ્વિજશાર્દૂલ ન કાર્યઃ સંશયસ્ત્વયા ॥
આત્મજૈર્દુર્જનૈર્વિપ્ર પરિત્યક્તઃ સ્વબન્ધુભિઃ

તયોઃ સંવદતોરેવં શૂદ્રપત્ન્યા ફલાનિ ચ ॥
દત્તાનિ તસ્મૈ વિપ્રાય તેન ભુક્તાનિ તાનિ વૈ

અભૂત્પ્રીતમના વિપ્રઃ પીત્વા નીરં સુશીતલમ્ ॥
સુખં સંપ્રાપ્ય સ મુનિર્વિશ્રાંતસ્તરુમૂલકે

સ ચ શૂદ્રઃ સપત્નીકો ભુક્ત્વા ચ પુનરાગતઃ ॥
સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ કુતસ્ત્વમિહ ચાઽઽગતઃ

શૂન્યાટવીં દ્વિજશ્રેષ્ઠ દુષ્ટસત્ત્વભયાકુલામ્ ॥
નિર્મનુષ્યાં દુઃખયુક્તાં દિવારાત્રં ભયાનકામ્

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રાહ્મણોઽહં મહાભાગ પ્રયાગગમનં પ્રતિ ॥
અહમજ્ઞાતમાર્ગેણ પ્રવિષ્ટો દારુણે વને

મમ પુણ્યપ્રભાવેણ જાતોસિ વરબાંધવઃ ॥
જીવિતં મે ત્વયા દત્તં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે

ભવાનપિ કુતઃ પ્રાપ્તો નિર્મનુષ્યે વને ખલુ ॥
કો ભવાન્કારણં કિંસ્વિત્કથયસ્વ મમાઽગ્રતઃ

॥ શૂદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
વિદર્ભનગરી રાજ્ઞા ભીમસેનેન રક્ષિતા ॥
વાસો મમ મહારાષ્ટ્રે શૂદ્રોઽહં પાપલંપટઃ

સ્વકર્મવિહિતો ધર્મો મયા ત્યક્તો દ્વિજોત્તમ ॥
ત્યક્તોઽહં બન્ધુવર્ગેણ તતોઽહં વનમાગતઃ

કૃત્વા જીવવધં નિત્યં જીવેઽહં ભાર્યયા સહ ॥
સાંપ્રતં પાતકાત્સમ્યઙ્ નિર્વિણ્ણોસ્મિ મહામુને

કુરુષ્વાઽનુગ્રહં કિઞ્ચિત્પાપયુક્તસ્ય મે પ્રભો ॥
મમ પુણ્યપ્રભાવેણ આગતસ્ત્વં દ્વિજોત્તમ

ન પશ્યામિ યથા સૌરિં પત્ન્યા સહ મહામુને ॥
ઉપદેશપ્રભાવેણ પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ

નાન્યદિચ્છામ્યહં કિઞ્ચિન્મુક્ત્વા દેવં જનાર્દનમ્ ॥
કુરુષ્વાઽનુગ્રહં મેઽદ્ય પ્રસાદમૃષિસત્તમ

॥ ભારદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ તેન સમાપૃષ્ટો દેવશર્મા દ્વિજાગ્રણીઃ ॥
શૂદ્રેણ પરયા ભક્ત્યા પ્રહસન્વાક્યમબ્રવીત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે બ્રહ્મવિષ્ણુસંવાદે માર્ગશીર્ષમાહાત્મ્ય એકાદશ્યાખ્યાનંનામૈકાદશોઽધ્યાયઃ