સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.10

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
નિરાહારો નરો ભૂત્વા ક્ષીરાહારોઽપિ વા પુનઃ ॥
અજિતં પૂજયેદ્વિપ્ર તસ્ય સિદ્ધિઃ કરે સ્થિતા

મહોત્સવસ્તુ કર્તવ્યો ગીતવાદિત્રસંયુતઃ ॥
એવં યઃ કુરુતે ધીમાન્સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

એતસ્માદુત્તરે વિદ્વન્વીરસ્ય શુભસૂચકમ્ ॥
સ્થાનં મત્તગજેન્દ્રસ્ય વર્તતે નિયતવ્રત

તદગ્રે સરસિ સ્નાત્વા વસેત્તત્ર સુનિશ્ચિતમ્ ॥
પૂર્ણા સિદ્ધિમવાપ્નોતિ યામવાપ્ય ન શોચતિ

અયોધ્યારક્ષકો વીરઃ સર્વકામાર્થસિદ્ધિદઃ ॥
નવરાત્રિષુ પંચમ્યાં યાત્રા સાંવત્સરી ભવેત્

ગંધપુષ્પાદિધૂપાદિ નૈવેદ્યાદિવિધાનતઃ ॥
પૂજનીયઃ પ્રયત્નેન સર્વકામાર્થસિદ્ધિદઃ ॥
યંયં કામમિહેચ્છેત તંતં કામમવાપ્નુયાત્

એતસ્માદ્દ્ક્ષિણેભાગે સુરસાનામ રાક્ષસી ॥
વિષ્ણુભક્તા સદા વિપ્ર વર્તતે સિદ્ધિદાયિકા

તાં સંપૂજ્ય નરો ભક્ત્યા સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

લંકાસ્થાનાદિહાનીતા રામેણોત્કૃષ્ટકર્મણા ॥
અયોધ્યાયાં સ્થાપિતા સા રક્ષાર્થં નિયતવ્રતૈઃ

સંપૂજ્ય વિધિવત્તસ્યા દર્શનં કાર્યમાદરાત્ ॥
સર્વકામાર્થસિદ્ધ્યર્થમુત્સવોઽપિ શુભપ્રદઃ ॥
કર્ત્તવ્યઃ સુપ્રયત્નેન ગીતવાદિત્રસંયુતૈઃ

નવરાત્રે તૃતીયાયાં યાત્રા સાંવત્સરી ભવેત્ ॥
સર્વદા સુખસંતાનસિદ્ધયે પરમાર્થદા ॥
નાનાસંગીતવાદિત્રનૃત્યોત્સવમનોહરા

એવં કૃતે ન સંદેહઃ સર્વદા રક્ષિતો ભવેત્

એતત્પશ્ચિમદિગ્ભાગે વર્તતે પરમો મુને ॥
પિંડારક ઇતિ ખ્યાતો વીરઃ પરમપૌરુષઃ ॥
પૂજનીયઃ પ્રયત્નેન ગંધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ

યસ્ય પૂજાવશાન્નૄણાં સિદ્ધયઃ કરસંશ્રિતાઃ ॥
તસ્ય પૂજાવિધાનેન કર્તવ્યં પૂજનં નરૈઃ

સરયૂસલિલે સ્નાત્વા પિંડારકં ચ પૂજયેત્ ॥
પાપિનાં મોહકર્ત્તારં મતિદં કૃતિનાં સદા

તસ્ય યાત્રા વિધાતવ્યા સપુષ્યા નવરાત્રિષુ ॥
તત્પશ્ચિમદિશાભાગે વિઘ્નેશં કિલ પૂજયેત્

યસ્ય દર્શનતો નૄણાં વિઘ્નલેશો ન વિદ્યતે ॥
તસ્માદ્વિઘ્નેશ્વરઃ પૂજ્યઃ સર્વકામફલપ્રદઃ

તસ્માત્સ્થાનત ઐશાને રામજન્મ પ્રવર્ત્તતે ॥
જન્મસ્થાનમિદં પ્રોક્તં મોક્ષાદિફલસાધનમ્

વિઘ્નેશ્વરાત્પૂર્વભાગે વાસિષ્ઠાદુત્તરે તથા ॥
લૌમશાત્પશ્ચિમે ભાગે જન્મસ્થાનં તતઃ સ્મૃતમ્

યદ્દૃષ્ટ્વા ચ મનુષ્યસ્ય ગર્ભવાસજયો ભવેત્ ॥
વિના દાનેન તપસા વિના તીર્થૈર્વિના મખૈઃ

નવમીદિવસે પ્રાપ્તે વ્રતધારી હિ માનવઃ ॥
સ્નાનદાનપ્રભાવેણ મુચ્યતે જન્મબન્ધનાત્

કપિલાગોસહસ્રાણિ યો દદાતિ દિનેદિને ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ જન્મભૂમેઃ પ્રદર્શનાત્

આશ્રમે વસતાં પુંસાં તાપસાનાં ચ યત્ફલમ્ ॥
રાજસૂયસહસ્રાણિ પ્રતિવર્ષાગ્નિહોત્રતઃ

નિયમસ્થં નરં દૃષ્ટ્વા જન્મસ્થાને વિશેષતઃ ॥
માતાપિત્રોર્ગુરૂણાં ચ ભક્તિમુદ્વહતાં સતામ્

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ જન્મભૂમેઃ પ્રદર્શનાત્

॥ અથ સરયૂવર્ણનમ્ ॥ ॥
પિતૄણામક્ષયા તૃપ્તિર્ગયાશ્રાદ્ધાધિકં ફલમ્

મન્વંતરસહસ્રૈસ્તુ કાશીવાસેષુ યત્ફલમ્ .॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સરયૂદર્શને કૃતે

ગયાશ્રાદ્ધં ચ યે કૃત્વા પુરુષોત્તમ દર્શનમ્ ॥
કુર્વંતિ તત્ફલં પ્રોક્તં કલૌ દાશરથીં પુરીમ્

મથુરાયાં કલ્પમેકં વસતે માનવો યદિ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સરયૂદર્શને કૃતે ॥

પુષ્કરેષુ પ્રયાગેષુ માઘે વા કાર્ત્તિકે તથા ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સરયૂદર્શને કૃતે

કલ્પકોટિસહસ્રાણિ હ્યવન્તીવાસતો હિ યત્ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સરયૂદર્શને કૃતે

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ભાગીરથ્યવગાહજમ્ ॥
તત્ફલં નિમિષાર્દ્ધેન કલૌ દાશરથીં પુરીમ્ ॥

નિમિષં નિમિષાર્દ્ધં વા પ્રાણિનાં રામચિન્તનમ્ ॥
સંસારકારણાજ્ઞાનનાશકં જાયતે ધુવમ્

યત્ર કુત્ર સ્થિતો યસ્તુ હ્યયોધ્યાં મનસા સ્મરેત્॥
ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પાંતરશતૈરપિ

જલરૂપેણ બ્રહ્મૈવ સરયૂર્મોક્ષદા સદા ॥
નૈવાત્ર કર્મણો ભોગો રામરૂપો ભવેન્નરઃ ॥

પશુપક્ષિમૃગાશ્ચૈવ યે ચાન્યે પાપયોનયઃ ॥
તેઽપિ મુક્તા દિવં યાંતિ શ્રીરામવચનં યથા

ઇત્યુક્ત્વા વિરતે તસ્મિન્મુનૌ કલશજન્મનિ ॥
કૃષ્ણદ્વૈપાયનવ્યાસઃ પુનરૂચે તપોધનઃ

દુર્લભા સર્વજન્તૂનાં કથા વિસ્તરતઃ ક્રમાત્ ॥
યાત્રાક્રમોઽપિ ચ મયા શ્રુત આગચ્છતાં નૃણામ્

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ ક્ષેત્રસ્થાનં યથાવિધિ ॥
યાત્રાક્રમં મુનિશ્રેષ્ઠ સમ્યક્ત્વસ્તપોધન

ફલં બ્રૂહિ ક્રમેણૈવ વિસ્તરાત્પૃચ્છતો મમ ॥
યદ્યસ્તિ મયિ તે વિદ્વન્કૃપા કારુણિકોત્તમ

યથા શ્રુત્વા ક્રમેણૈવ યાત્રાં વિશ્વવિદાં વર ॥
કરોમિ ત્વત્પ્રસાદેન તથા કુરુ યતવ્રત

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વક્ષ્યામિ તત્ત્વેન યાત્રાક્રમમથાદિતઃ ॥
અયોધ્યાં સપ્તતીર્થાનાં યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥

મનોવાક્કાયશુદ્ધેન નિર્દોષેણાંતરાત્મના ॥
માનસેષુ સુતીર્થેષુ સ્નાત્વા કિલ જિતેંદ્રિયઃ ॥
યઃ કરોતિ વિધિં સમ્યક્સ તીર્થફલમશ્નુતે ॥

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
માનસાન્યેવ તીર્થાનિ કથયસ્વ તપોધન ॥
યેષુ સ્નાતવતાં નૄણાં વિશુદ્ધિર્મનસો ભવેત્

॥ ॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ તીર્થાનિ ગદતો માનસાનિ મમાનઘ ॥
યેષુ સમ્યઙ્નરઃ સ્નાત્વા પ્રયાતિ પરમાં ગતિમ્

સત્યતીર્થં ક્ષમાતીર્થં તીર્થમિંદ્રિયનિગ્રહઃ ॥
સર્વભૂતદયાતીર્થં તીર્થાનાં સત્યવાદિતા

જ્ઞાનતીર્થં તપસ્તીર્થં કથિતં તીર્થસપ્તકમ્ ॥
સર્વભૂતદયાતીર્થે વિશુદ્ધિર્મનસો ભવેત્

ન તોયપૂતદેહસ્ય સ્નાનમિત્યભિધીયતે ॥
સ સ્નાતો યસ્ય વૈ પુંસઃ સુવિશુદ્ધં મનો મતમ્ ॥
ભૌમાનામપિ તીર્થાનાં પુણ્યત્વે કારણં શૃણુ

યથા શરીરસ્યોદ્દેશાઃ કેચિન્મધ્યોત્તમાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તથા પૃથિવ્યામુદ્દેશાઃ કેચિત્પુણ્યતમાઃ સ્મૃતાઃ

તસ્માદ્ભૌમેષુ તીર્થેષુ માનસેષુ ચ સંવસેત્॥
ઉભયેષુ ચ યઃ સ્નાતિ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

તસ્માત્ત્વમપિ વિપ્રેંદ્ર વિશુદ્ધેનાંતરાત્મના ॥
યાત્રાં કુરુ પ્રયત્નેન યાત્રા વૈ નોદિતા મયા ॥
તં તુ વક્ષ્યામિ વિપ્રેંદ્ર તીર્થયાત્રાવિધિં ક્રમાત્

જાયન્તે ચ જલેષ્વેવ મ્રિયંતે ચ જલૌકસઃ ॥
ન ચ ગચ્છંતિ તે સ્વર્ગમશુદ્ધમનસો મલાઃ

વિષયેષ્વનિશં રાગો મનસો મલ ઉચ્યતે ॥
તેષ્વેવ હિ ન સંગમ્ય નૈર્મલ્યં સમુદાહૃતમ્

ચિત્તમન્તર્ગતં દુષ્ટં તીર્થસ્નાનં ન શુધ્યતિ ॥
શતશોઽપિ જલૈર્ધૌતે સુરાભાણ્ડમપાવનમ્

દાનમિજ્યા તપઃ શૌચં તીર્થસેવા શ્રુતિસ્તથા ॥
સર્વાણ્યેતાનિ તીર્થાનિ યદિ ભાવેન નિર્મલઃ

નિગૃહીતેંદ્રિયગ્રામો યત્રૈવ વસતે નરઃ ॥
તત્ર તસ્ય કુરુક્ષેત્રં નૈમિષં પુષ્કરં તથા

એતત્તે કથિતં વિપ્ર માનસં તીર્થલક્ષણમ્ ॥
સ્નાતે યસ્મિન્ક્રિયાઃ સર્વાઃ સફલાઃ સ્યુઃ ક્રિયાવતામ્

પ્રાતરુત્થાય મતિમાન્સંગમે સ્નાનમાચરેત્ ॥
વિભું વિષ્ણુહરિં દૃષ્ટ્વા સ્નાયાદ્વૈ બ્રહ્મકુણ્ડકે

ચક્રતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા ચક્રહરિં વિભુમ્ ॥
તતો ધર્મહરિં દૃષ્ટ્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

એકાદશ્યામેકાદશ્યામિયં યાત્રા શુભાવહા ॥
પ્રાતરુત્થાય મતિમાન્સ્વર્ગદ્વારજલપ્લુતઃ

વિધાય નિત્યજં કર્મ અયોધ્યાં ચ વિલોકયેત્ ॥
સરયૂં તુ તતો દૃષ્ટ્વા પશ્યેન્મત્તગજં તતઃ

બંદીં ચ શીતલાં ચૈવ વટુકં ચ વિલોકયેત્ ॥
તદગ્રસરસિ સ્નાત્વા મહાવિદ્યાં વિલોકયેત્

પિણ્ડારકં તતો દૃષ્ટ્વા તતો ભૈરવદર્શનમ્॥
અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યામેષા યાત્રા ફલપ્રદા

અંગારકચતુર્થ્યાં તુ પૂર્વોક્તા દેવતા અપિ ॥
વિઘ્નેશં ચ તતઃ પશ્યેત્સર્વકામાર્થસિદ્ધયે

પ્રાતરુત્થાય મતિમાન્બ્રહ્મકુણ્ડજલે પ્લુતઃ ॥
વિષ્ણું વિષ્ણુહરિં દૃષ્ટ્વા મનોવાક્કાયશુદ્ધિમાન્॥

મંત્રેશ્વરં તતો દૃષ્ટ્વા મહાવિદ્યાં વિલોકયેત્ ॥
અયોધ્યાં ચ તતો દૃષ્ટ્વા સર્વકામાર્થસિદ્ધયે

સ્વર્ગદ્વારે નરઃ સ્નાત્વા સચૈલો વિજિતેંદ્રિયઃ ॥
નાનાવિધાનિ પાપાનિ બહુજન્મકૃતાનિ ચ ॥
સચૈલસ્નાનતો યાંતિ તસ્માત્સચૈલમાચરેત્

એષા વૈ ગદિતા યાત્રા સર્વપાપહરા શુભા ॥

ય એવં કુરુતે યાત્રાં નિત્યં શુભફલપ્રદામ્ ॥
ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ

તસ્માત્ત્વમપિ વિપ્રેંદ્રઃ અયોધ્યાં વ્રજ મા ચિરમ્ ॥
તત્ર ગત્વા ક્રમેણૈવ યાત્રાં કુરુ યતેંદ્રિયઃ

અયોધ્યા પરમં સ્થાનમયોધ્યા પરમં મહત્ ॥
અયોધ્યાયાઃ સમા કાચિત્પુરી નૈવ પ્રદૃશ્યતે

અયોધ્યા પરમં સ્થાનં વિષ્ણુચક્રે પ્રતિષ્ઠિતમ્

ઇત્યેતત્કથિતં વિપ્ર મયા પૃષ્ટં હિ યત્ત્વયા ॥
સમાશ્રય મુને તાં ત્વમનુજાનીહિ મામતઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યેતદુક્ત્વા વિરતે મુનૌ કલશજન્મનિ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં વ્યાસઃ સ તપસાં નિધિઃ

॥ ॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ધન્યોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ કૃતકૃત્યોઽસ્મ્યહં મુને ॥
સત્યં શૌચં શ્રુતં વિપ્ર સુશીલં ચ ક્ષમાર્જવમ્ ॥
સર્વં ચ નિષ્ફલં તસ્ય અયોધ્યાં નાગતો યદિ

યસ્મિન્મયિ પ્રસન્નેન ત્વયોક્તો ધર્મનિર્ણયઃ ॥
ઇદાનીમપિ ગચ્છામિ હ્યયોધ્યાં નિર્મલાં પુરીમ્॥
ત્વમપિ વ્રજ વિપ્રેંદ્ર સ્વમાશ્રમપદં નિજમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યૈવમુક્ત્વા ક્રમશો યાત્રાવિધિમનુત્તમમ્॥
જગામ તપસાં રાશિરગસ્ત્યઃ કુંભસંભવઃ

સ્વમાશ્રમપદં ધીરો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥
વ્યાસોઽપિ મહસાં રાશિર્જગામ વિજિતેન્દ્રિયઃ

અયોધ્યામાગતો વિપ્રઃ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ॥
આગત્યૈતદ્વિધાનેન કૃત્વા યાત્રાં યથાક્રમમ્

દૃષ્ટ્વા મહાશ્ચર્યકરં કારણં તીર્થમુત્તમમ્ ॥
આનંદતુંદિલસ્તત્ર સમ્યગાચમ્ય બુદ્ધિમાન્

તતો જગામ વિપ્રેંદ્રઃ સ્વમાશ્રમપદં મુનિઃ ॥
વ્યાસેન કથિતં મહ્યં માહાત્મ્યં ક્રમશસ્તદા

મયા શ્રુત્વા ચ માહાત્મ્યં યાત્રાં કૃત્વા વિધાનતઃ ॥
કુરુક્ષેત્રે સમાગત્ય ભવદગ્રે નિરૂપિતમ્

ઇદં માહાત્મ્યમતુલં યઃ પઠેત્પ્રયતો નરઃ ॥
શ્રદ્ધયા યશ્ચ શૃણુયાત્સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

તસ્માદેતત્પ્રયત્નેન શ્રોતવ્યં ચ જનૈઃ સદા ॥
દ્વિજપૂજા વિષ્ણુપૂજા વિધાતવ્યા પ્રયત્નતઃ

દાતવ્યં ચ સુવર્ણાદિ યથાશક્ત્યા દ્વિજન્મને ॥
પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાન્ધર્મ્માર્થી ધર્મમાપ્નુયાત્

અતિવિપુલવિધાનૈર્વર્ણિતં ધર્મ્યમાદ્યં કલયતિ પરભક્ત્યા ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમેતત્ ॥
ય ઇહ મનુજવર્યઃ શ્રીસનાથઃ સ સમ્યગ્વ્રજતિ હરિનિવાસં સર્વભોગાંશ્ચ ભુક્ત્વા

યઃ પાઠકસ્યાપિ કદાચિદેવ દદાતિ વિત્તં ચ યથાત્મશક્ત્યા ॥
પાત્રાણિ વસ્ત્રાણિ મનોહરાણિ રૌપ્યં સુવર્ણં ચ ગવીઃ સ મુચ્યેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડેઽયોધ્યામાહાત્મ્યેઽગસ્ત્યવ્યાસસંવાદેઽયોધ્યાયાત્રાવિધિક્રમવર્ણનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણે દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડેઽયોધ્યામાહાત્મ્યં સમ્પૂર્ણમ્ ॥ ( ૨-૮)