સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.10-2

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પ્રતિપદ્યથ ચાઽભ્યંગં કૃત્વા નીરાજનં તતઃ ॥
સુવેષઃ સત્કથાગીતૈર્દાનૈશ્ચ દિવસં નયેત્

શંકરસ્તુ પુરા દ્યૂતં સસર્જ સુમનોહરમ્ ॥
કાર્તિકે શુક્લપક્ષે તુ પ્રથમેઽહનિ સત્યવત્

બલિરાજ્યદિનસ્યાઽપિ માહાત્મ્યં શૃણુ તત્ત્વતઃ ॥
સ્નાતવ્યં તિલતૈલેન નરૈર્નારીભિરેવ ચ

યદિ મોહાન્ન કુર્વીત સ યાતિ યમસાદનમ્ ॥
પુરા કૃતયુગસ્યાદૌ દાનવેંદ્રો બલિર્મહાન્

તેન દત્તા વામનાય ભૂમિઃ સ્વમસ્તકાન્વિતા ॥
તદાનીં ભગવાન્સાક્ષાત્તુષ્ટો બલિમુવાચ હ

કાર્તિકે માસિ શુક્લાયાં પ્રતિપદ્યાં યતો ભવાન્ ॥
ભૂમિં મે દત્તવાન્ભક્ત્યા તેન તુષ્ટોઽસ્મિ તેઽનઘ

વરં દદામિ તે રાજન્નિત્યુક્ત્વાઽદાદ્વરં તદા ॥
ત્વન્નામ્નૈવ ભવેદ્રાજન્કાર્તિકી પ્રતિપત્તિથિઃ

એતસ્યાં યે કરિષ્યંતિ તૈલસ્નાનાદિકાર્ચનમ્ ॥
તદક્ષયં ભવેદ્રાજન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તદાપ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્પ્રસિદ્ધા પ્રતિપત્તિથિઃ ॥
પ્રતિપત્પૂર્વવિદ્ધા નો કર્તવ્યા તુ કથંચન

તત્રાભ્યંગં ન કુર્વીત અન્યથા મૃતિમાપ્નુયાત્ ॥
પ્રતિપદ્યાં યદા દર્શો મુહૂર્તપ્રમિતો ભવેત્ ॥ । । 2.4.10.૧૦ ॥
માંગલ્યં તદ્દિને ચેત્સ્યાદ્વિત્તાદિસ્તસ્ય નશ્યતિ ॥
બલેશ્ચ પ્રતિપદ્દર્શાદ્યદિ વિદ્ધં ભવિષ્યતિ

તસ્યાં યદ્યથ ચાઽઽર્તિક્યં નારી મોહાત્કરિષ્યતિ ॥
નારીણાં તત્ર વૈધવ્યં પ્રજાનાં મરણં ધ્રુવમ્

અવિદ્ધા પ્રતિપચ્ચેત્સ્યાન્મુહૂર્તમપરેઽહનિ ॥
ઉત્સવાદિકકૃત્યેષુ સૈવ પ્રોક્તા મનીષિભિઃ

પ્રતિપત્સ્વલ્પમાત્રાઽપિ યદિ ન સ્યાત્પરેઽહનિ ॥
પૂર્વવિદ્ધા તદા કાર્યા કૃતા નો દોષભાગ્ભવેત્

તદ્દિને ગૃહમધ્યે તુ કુર્યાન્મૂર્તિં તદાંગણે ॥
ગોમયેન ચ તત્રાઽપિ દધિ તત્પુરતઃ ક્ષિપેત્

આર્તિક્યં તત્ર સંસ્થાપ્ય એવં કુર્યાદ્વિધાનતઃ ॥
અભ્યંગં યે ન કુર્વંતિ તસ્યાં તુ મુનિપુંગવ

ન માંગલ્યં ભવેત્તેષાં યાવત્સ્યાદ્વત્સરં ધ્રુવમ્ ॥
યો યાદૃશેન રૂપેણ તસ્યાં તિષ્ઠેચ્છુભે દિને

આવર્ષં તદ્ભવેત્તસ્ય તસ્માન્મંગલમાચરેત્ ॥
યદીચ્છેત્સ્વશુભાન્ભોગાન્ભોક્તું દિવ્યાન્મનોહરાન્

કુરુ દીપોત્સવં રમ્યં ત્રયોદશ્યાદિકેષુ ચ ॥
શંકરશ્ચ ભવાની ચ ક્રીડયા દ્યૂતમાસ્થિતે

ગૌર્યા જિત્વા પુરા શંભુર્નગ્નો દ્યૂતે વિસર્જિતઃ ॥
અતોઽર્થં શંકરો દુઃખી ગૌરી નિત્યં સુખસ્થિતા

દ્યૂતં નિષિદ્ધં સર્વત્ર હિત્વા પ્રતિપદં બુધાઃ ॥
પ્રથમં વિજયો યસ્ય તસ્ય સંવત્સરં સુખમ્

ભવાન્યાઽભ્યર્થિતા લક્ષ્મીર્ધેનુરૂપેણ સંસ્થિતા ॥
પ્રાતર્ગોવર્દ્ધનઃ પૂજ્યો દ્યૂતં રાત્રૌ સમાચરેત્

ભૂષણીયાસ્તદા ગાવો વર્જ્યા વહનદોહનાત્

ગોવર્દ્ધન ધરાઽઽધાર ગોકુલત્રાણકારક ॥
વિષ્ણુબાહુકૃતોચ્છ્રાય ગવાં કોટિપ્રદો ભવ

યા લક્ષ્મીર્લોકપાલાનાં ધેનુરૂપેણ સંસ્થિતા ॥
ઘૃતં વહતિ યજ્ઞાર્થે મમ પાપં વ્યપોહતુ

અગ્રતઃ સંતુ મે ગાવો ગાવો મે સંતુ પૃષ્ઠતઃ ॥
ગાવો મે હૃદયં સંતુ ગવાં મધ્યે વસામ્યહમ્

॥ ઇતિ ગોવર્દ્ધનપૂજા ॥ ॥
સદ્ભાવેનૈવ સંતોષ્ય દેવાન્સત્પુરુષાન્નરાન્ ॥
ઇતરેષામન્નપાનૈર્વાક્યદાનેન પંડિતાન્

વસ્ત્રૈસ્તાંબૂલધૂપૈશ્ચ પુષ્પકર્પૂરકુંકુમૈઃ ॥
ભક્ષ્યૈરુચ્ચાવચૈર્ભોજ્યૈરંતઃપુરનિવાસિનઃ

ગ્રામ્યાન્વૃષભદાનૈશ્ચ સામંતાન્નૃપતિર્ધનૈઃ ॥
પદાતિજનસંઘાંશ્ચ ગ્રૈવેયૈઃ કટકૈઃ શુભૈઃ ॥
સ્વનામાંકૈશ્ચ તાન્રાજા તોષયેત્સજ્જનાન્પૃથક્

યથાર્થં તોષયિત્વા તુ તતો મલ્લાન્નરાંસ્તથા ॥
વૃષભાન્મહિષાંશ્ચૈવ યુધ્યમાનાન્પરૈઃ સહ

રાજ્ઞસ્તથૈવ યોધાંશ્ચ પદાતીન્સમલંકૃતાન્ ॥
મંચાઽઽરૂઢઃ સ્વયં પશ્યેન્નટનર્તકચારણાન્

યુદ્ધાપયેદ્વાસયેચ્ચ ગોમહિષ્યાદિકં ચ યત્ ॥
વત્સાનાકર્ષયેદ્ગોભિરુક્તિપ્રત્યુક્તિવાદનાત્

તતોઽપરાહ્નસમયે પૂર્વસ્યાં દિશિ સુવ્રત ॥
માર્ગપાલીં પ્રબધ્નાતિ દુર્ગસ્તંભેઽથ પાદપે

કુશકાશમયીં દિવ્યાં લંબકૈર્બહુભિઃ પ્રિયે ॥
વીક્ષયિત્વા ગજાનશ્વાન્માર્ગપાલ્યાસ્તલે નયેત્

ગાવો વૃષાંશ્ચ મહિષાન્મહિષીર્ઘટકોત્કટાન્ ॥
કૃતહોમૈર્દ્વિજેંદ્રૈસ્તુ બધ્નીયાન્માર્ગપાલિકામ્

નમસ્કારં તતઃ કુર્યાન્મન્ત્રેણાનેન સુવ્રત ॥
માર્ગપાલિ નમસ્તુભ્યં સર્વલોકસુખપ્રદે ॥
તલે તવ સુખેનાશ્વા ગજા ગાવશ્ચ સંતુ મે

માર્ગપાલીતલે પુત્ર યાંતિ ગાવો મહાવૃષાઃ ॥
રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ વિશેષતઃ

માર્ગપાલી સમુલ્લંઘ્ય નીરુજઃ સુખિનો હિ તે ॥
કૃત્વૈતત્સર્વમેવેહ રાત્રૌ દૈત્યપતેર્બલેઃ

પૂજાં કુર્યાત્તતઃ સાક્ષાદ્ભૂમૌ મંડલકે કૃતે ॥
બલિમાલિખ્ય દૈત્યેંદ્રં વર્ણકૈઃ પંચરંગકૈઃ

સર્વાભરણસંપૂર્ણં વિંધ્યાવલિસમન્વિતમ્ ॥
કૂષ્માંડમયજંભોરુમધુદાનવસંવૃતમ્

સંપૂર્ણં કૃષ્ટવદનં કિરીટોત્કટકુણ્ડલમ્ ॥
દ્વિભુજં દૈત્યરાજાનં કારયિત્વા સ્વકે પુનઃ

ગૃહસ્ય મધ્યે શાલાયાં વિશાલાયાં તતોઽર્ચયેત્ ॥
માતૃભ્રાતૃજનૈઃ સાર્દ્ધં સંતુષ્ટો બન્ધુભિઃ સહ

કમલૈઃ કુમુદૈઃ પુષ્પૈઃ કહ્લારૈ રક્તકોત્પલૈઃ ॥
ગન્ધપુષ્પાન્નનૈવેદ્યૈઃ સક્ષીરૈર્ગુડપાયસૈઃ

મદ્યમાંસસુરાલેહ્યચોષ્યભક્ષ્યોપહારકૈઃ ॥
મન્ત્રેણાઽનેન રાજેંદ્ર સમન્ત્રી સપુરોહિતઃ ॥
પૂજાં કરિષ્યતે યો વૈ સૌખ્યં સ્યાત્તસ્ય વત્સરમ્

બલિરાજ નમતુભ્યં વિરોચનસુત પ્રભો ॥
ભવિષ્યેંદ્ર સુરારાતે પૂજેયં પ્રતિગૃહ્યતામ્

એવં પૂજાવિધાનેન રાત્રૌ જાગરણં તતઃ ॥
કારયેદ્વૈ ક્ષણં રાત્રૌ નટનૃત્યકથાનકૈઃ

લોકશ્ચાપિ ગૃહસ્યાંતે સપર્યાં શુક્લતંદુલૈઃ ॥
સંસ્થાપ્ય બલિરાજાનં ફલૈઃ પુષ્પૈઃ પ્રપૂજયેત્

બલિમુદ્દિશ્ય વૈ તત્ર કાર્યં સર્વ ચ સુવ્રત ॥
યાનિ યાન્યક્ષયાણ્યાહુર્મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

યદત્ર દીયતે દાનં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ ॥
તદક્ષયં ભવેત્સર્વં વિષ્ણોઃ પ્રીતિકરં શુભમ્ ॥

રાત્રૌ યે ન કરિષ્યંતિ તવ પૂજાં બલે નરાઃ ॥
તેષાં ચ શ્રોત્રિયો ધર્મઃ સર્વસ્ત્વામુપતિષ્ઠતુ

વિષ્ણુના ચ સ્વયં વત્સ તુષ્ટેન બલયે પુનઃ ॥
ઉપકારકરં દત્તમસુરાણાં મહોત્સવમ્

એકમેવમહોરાત્રં વર્ષેવર્ષે ચ કાર્તિકે ॥
દત્તં દાનવરાજસ્ય આદર્શમિવ ભૂતલે

યઃ કરોતિ નૃપો રાજ્યે તસ્ય વ્યાધિભયં કુતઃ ॥
સુભિક્ષં ક્ષેમમારોગ્યં તસ્ય સંપદનુત્તમા

નીરુજશ્ચ જનાઃ સર્વે સર્વોપદ્રવવર્જિતાઃ ॥

કૌમુદી ક્રિયતે યસ્માદ્ભાવં કર્તું મહીતલે ॥
યો યાદૃશેન ભાવેન તિષ્ઠત્યસ્યાં ચ સુવ્રત ॥
હર્ષદુઃખાદિભાવેન તસ્ય વર્ષં પ્રયાતિ હિ ॥

રુદિતે રોદિતં વર્ષં પ્રહૃષ્ટે તુ પ્રહર્ષિતમ્ ॥
ભુક્તૌ ભોગ્યં ભવેદ્વર્ષં સ્વસ્થે સ્વસ્થં ભવિષ્યતિ

વૈષ્ણવી દાનવી ચેયં તિથિઃ પ્રોક્તા ચ કાર્તિકે

દીપોત્સવં જનિતસર્વજનપ્રમોદં કુર્વંતિ યે શુભતયા વલિરાજપૂજામ્ ॥
દાનોપભોગસુખબુદ્ધિમતાં કુલાનાં હર્ષં પ્રયાતિ સકલં પ્રમુદા ચ વર્ષમ્

બલિપૂજાં વિધાયૈવં પશ્ચાદ્ગોક્રીડનં ચરેત્

ગવાં ક્રીડાદિને યત્ર રાત્રૌ દૃશ્યેત ચન્દ્રમાઃ ॥
સોમો રાજા પશૂન્હંતિ સુરભીપૂજકાંસ્તથા

પ્રતિપદ્દર્શસંયોગે ક્રીડનં તુ ગવાં મતમ્ ॥
પરવિદ્ધાસુ યઃ કુર્યાત્પુત્રદારધનક્ષયઃ

અલંકાર્યાસ્તદા ગાવો ગોગ્રાસાદિભિરર્ચિતાઃ ॥
ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષૈર્નયેન્નગરબાહ્યતઃ ॥
આનીય ચ તતઃ પશ્ચાત્કુર્યાન્નીરાજનાવિધિમ્

અથ ચેત્પ્રતિપત્સ્વલ્પા નારી નીરાજનં ચરેત્ ॥
દ્વિતીયાયાં તતઃ કુર્યાત્સાયં મંગલમાલિકાઃ

એવં નીરાજનં કૃત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
પ્રતિપત્પૂર્વવિદ્ધૈવ યષ્ટિકાકર્ષણે ભવેત્

કુશકાશમયીં કુર્યાદ્યષ્ટિકાં સુદૃઢાં નવામ્ ॥
દેવદ્વારે નૃપદ્વારેઽથવાઽઽનેયા ચતુષ્પથે

તામેકતો રાજપુત્રા હીનવર્ણાસ્તથૈકતઃ ॥
ગૃહીત્વા કર્ષયેયુસ્તે યથાસારં મુહુર્મુહુઃ

સમસંખ્યા દ્વયોઃ કાર્યા સર્વેઽપિ બલવત્તરાઃ ॥
જયોઽત્ર હીનજાતીનાં જયો રાજ્ઞસ્તુ વત્સરમ્

ઉભયોઃ પૃષ્ઠતઃ કાર્યા રેખા તત્કર્ષકોપરિ ॥
રેખાંતે યો નયેત્તસ્ય જયો ભવતિ નાઽન્યથા

જયચિહ્નમિદં રાજા નિદધીત પ્રયત્નતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે કાર્તિકશુક્લપ્રતિપન્માહાત્મ્યવર્ણનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ