સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.9-7

॥ ॥ મૈથિલ ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય દગ્ધસ્ય કામસ્ય કસ્માજ્જન્માઽભવદ્વિભો ॥
કિં દુઃખમભવત્તસ્મિન્કર્મણઃ સહ લંઘનાત્

એતદાચક્ષ્વ મે બ્રહ્મઞ્ચ્છ્રોતુ કૌતૂહલં હિ મે ॥
॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
કુમારજન્મ વક્ષ્યામિ શ્રવણાત્પાપનાશનમ્

યશસ્યં પુત્રદં ધર્મ્યં સર્વરોગવિનાશનમ્ ॥
શંભુના તુ હતે કામે તત્પત્ની રતિસંજ્ઞિકા

મુમોહ પુરતો દૃષ્ટ્વા પતિં ભસ્માવશેષિતમ્॥
જાતસંજ્ઞા મુહૂર્તેન વિલલાપ ચ ચિત્રધા

યદ્વિલાપાદ્વનં ચાપિ સમદુઃખમભૂત્તદા ॥
તચ્ચિતાગ્નૌ સ્વકાયં તુ ત્યક્તુકામા ચ માધવમ્

પત્યુઃ સખાયં સસ્માર કર્તું તાત્કાલિકીં ક્રિયામ્ ॥
સ આગતશ્ચિતિં કર્ત્તું વીરપત્ન્યા મહાપ્રભુઃ

સ તુ ત્રસ્તઃ સખીં દૃષ્ટ્વા ક્ષણં મૂર્ચ્છાપરોઽભવત્ ॥
રતિં તુ સાન્ત્વયામાસ સાન્ત્વૈર્બહુવિધૈરપિ

પુત્રતુલ્યોઽસ્મિ તે ભદ્રે સ્થિતે મયિ ચ નાઽર્હસિ ॥
કાયં ત્યક્તું ધર્મહેતુમિત્યાદ્યૈર્બહુધાઽપિ સા

નૈવ સ્થાતું મનશ્ચક્રે તેન સંસ્તભિતા રતિઃ ॥
દૃષ્ટ્વા દાર્ઢ્યં વસન્તોઽપિ ચિતિં ચક્રે સરિત્તટે

સાઽવગાહ્ય દ્યુનદ્યાં ચ કૃત્વા કાર્યાણિ સર્વશઃ ॥
સન્નિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામં નિવેશ્યાત્મનિ વૈ મનઃ

ચિતિમારોઢુમારેભે તતો જાતાઽશરીરવાક્ ॥
મા પ્રવેશય કલ્યાણિ વહ્નિં પતિપરાયણા ॥

ભવિષ્યતિ ચ તે પત્યુર્હરાદ્વિષ્ણોશ્ચ યાદવાત્ ॥
જન્મદ્વયં ક્રમેણૈવ તત્ર ચોત્તરજન્મનિ

ભૈષ્મ્યાં કૃષ્ણાન્મહાવિષ્ણોઃ પ્રદ્યુમ્નાખ્યો ભવિષ્યતિ ॥
વસિષ્યસિ ત્વં ચ શાપાદ્બ્રહ્મણઃ શંબરાલયે

પ્રદ્યુમ્નાખ્યેન તે પત્યા સંગતિશ્ચ ભવિષ્યતિ ॥
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાઽથ વાણી ચાઽઽકાશગોચરા

શ્રુત્વા તાં તુ નિવૃત્તાઽભૂન્મરણે કૃતનિશ્ચયા ॥
તતો દેવાઃ સમાજગ્મુઃ સ્વાર્થે કામે હતે હરાત્

રત્યા કૃતં પ્રપશ્યન્તો ગુર્વિન્દ્રાગ્નિપુરોગમાઃ ॥
તાં તે નિવર્તયામાસુર્વરેણ મહતા સતીમ્

અનંગોઽપિ ભવેત્સાઽઙ્ગો મૃત એવાઽક્ષિગો ભવેત્ ॥
ઇતિ તાં તુ વિનિર્વર્ત્ય ધર્મં ચોપદિદેશિરે

પૂર્વકલ્પે ત્વયં રાજા સુંદરાખ્યો મહાપ્રભુઃ ॥
ત્વમેવ પત્ની તત્રાઽપિ રજઃસંકરકારિણી

તેનેયઞ્ચ દશાભૂત્તે કુર્વિદાનીં ચ નિષ્કૃતીમ્ ॥
મંદાકિન્યાં તુ વૈશાખે પ્રાતઃસ્નાનં તદા કુરુ

મધુસૂદનમભ્યર્ચ્ય કથાં દિવ્યાં તથા શૃણુ ॥
અશૂન્યશયનં નામ વ્રતમારભ ભામિનિ

ધર્મેણાઽનેન તે ભદ્રે વ્રતેનાઽપિ ચ માધવે ॥
નૂનં ત ભવિતા પત્યુરુપલબ્ધિર્ન સંશયઃ

ઇતિ તસ્યૈ વરં દત્ત્વા દેવા જગ્મુર્યથાઽઽગતાઃ ॥
તથા કૃચ્છ્રાન્નિવૃત્તા સા દેવી કામસતી તથા

ગંગાઽવગાહનં ચક્રે મેષસંસ્થે દિવાકરે ॥
અશૂન્યશયનં નામ વ્રતં ચાઽપિ મહામનાઃ

તેન પુણ્યપ્રભાવેન સદ્યઃ કામોઽક્ષિગોચરઃ ॥
અભૂત્તસ્યૈ મહારાજ લોકે ચાવાર્ય વીર્યવાન્

પૂર્વકલ્પેઽપ્યયમપિ રાજા ધર્મપરાયણઃ ॥
વૈશાખોક્તાન્મહાધર્માન્નાકરોત્તેન વૈ સ્મરઃ

દેહહાનિં પ્રપેદેઽસૌ પુત્રોઽપિ પરમાત્મનઃ ॥
વૃથા નીતે તુ વૈશાખે મેષસંસ્થે દિવાકરે

અવસ્થેયં ચ દેવાનાં મનુષ્યાણાં તુ કા કથા ॥
ત્ર્યંબકેંઽતર્હિતે પશ્ચાન્નિરાશા ગિરિકન્યકા

તૂષ્ણીં સ્થિતાં તદા ભ્રાંતાં તાં દૃષ્ટ્વા હિમવાન્ગિરિઃ ॥
ચકિતઃ સ્વગૃહં નિન્યે દોર્ભ્યાં તાં પરિરભ્ય ચ

રૂપૌદાર્યગુણાન્દૃષ્ટ્વા હરસ્યૈવ મહાત્મનઃ ॥
સ એવ મે પતિર્ભૂયાદિતિ તન્નિષ્ઠમાનસા

ગંગોપકૂલમાપેદે તપસ્તપ્તું ધૃતવ્રતા ॥
નિવારિતાઽપિ સા દેવી પિત્રા માત્રા સ્વકૈર્જનૈઃ

અર્ચયન્તી મહાલિંગં નિરાહારા જટાધરા ॥
દિવ્યવર્ષસહસ્રાન્તે પ્રત્યક્ષોઽભૂન્મહેશ્વરઃ

ભૂત્વા વર્ણ્યપિ સાયાહ્ને પર્ણશાલામુખે વિભુઃ ॥
સ્વનિષ્ઠમનસો દાર્ઢ્યં વાક્યૈર્નાનાવિધૈરપિ

જ્ઞાત્વા વરાદરં ભદ્રે વરયેતિ મહાપ્રભુઃ ॥
સા વવ્રેઽથ પતિં રુદ્રં ત્વં ભવેતિ વરાનના

સ તથૈવ વરં દત્ત્વા ઋષીન્સસ્માર સપ્ત ચ ॥
આજગ્મુસ્તેઽપિ મુનયઃ સ્થિતાઃ પ્રાઞ્જલયઃ પુરઃ

ઋષીણાં જ્ઞાપયામાસ કન્યાં પ્રષ્ટું હિમાલયમ્ ॥
તથાઽઽદિષ્ટા ભગવતા કન્યાર્થં હિમવદ્ગૃહમ્

પ્રાપુર્વિહાયસા સર્વે દ્યોતયન્તો દિશો દશ ॥
પ્રત્યુજ્જગામ સ ગિરિઃ સપ્તૈતાન્બ્રહ્મવિત્તમાન્

સંપૂજ્ય વિધિવત્સર્વાન્સુખાસીનાનપૃચ્છત ॥
ધન્યોઽસ્મિ કૃતકૃત્યોઽસ્મિ યદ્ભવતો ગૃહાઽઽગતાઃ

ભવદાગમનં મન્યે મમ જન્મફલં ત્વિતિ ॥
ન કૃત્યં વિદ્યતેઽસ્માભિઃ પૂર્ણાર્થાનાં મહાત્મનામ્

તથાઽપિ બ્રૂત કાર્યં વો યત્કર્તવ્યં મયાઽધુના ॥
ઇત્યુક્તાસ્તે તથા પ્રોચુર્હિમવંતં મહાગિરિમ્

ત્વયા સ્વસદૃશં વાક્યમુક્તં ગિરિપતે દૃઢમ્ ॥
અસ્મદાગમને હેતું વક્ષ્યામસ્તે મહોદયે

કન્યા તે પાર્વતી નામ પૂર્વં દક્ષાત્મજા સતી ॥
જાતા તવ કુમારી યા યજ્ઞે ત્યક્તકલેવરા

અસ્યાઃ પાણિગ્રહે દક્ષઃ શંભુર્નાઽન્યો જગત્ત્રયે ॥
દેયા સા શંભવે દેવી ભવતાઽઽનંત્યમિચ્છતા

પૂર્વજન્મસહસ્રેષુ ભવતા સુકૃતં કૃતમ્ ॥
ઇદાનીં તવ દિષ્ટ્યા તુ પરિપાકમુપાગતમ્

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા સંહૃષ્ટાઽઽત્મા મહાગિરિઃ ॥
વ્યાજહાર પુનર્વાક્યં પુત્રી વલ્કલધારિણી

ગંગાતીરે નિરાહારા તપસ્તપતિ દુશ્ચરમ્॥
કાઙ્ક્ષમાણા પતિં શંભું તસ્યા ઇષ્ટમિદં ત્વિતિ

દત્તા કન્યા મયા તસ્મૈ ત્ર્યંબકાય મહાત્મને ॥
શીઘ્રં ગત્વા ભવંતસ્તુ યત્ર શમ્ભુર્મહાપ્રભુઃ

પ્રીત્યા હિમવતા દત્તાં ગૃહાણેતિ નિવેદ્ય ચ ॥
ભવંત એવ કુર્વંતુ ચૈતદ્વૈવાહિકીં ક્રિયામ્

ઇત્યુક્તાસ્તે હિમવતા તમામંત્ર્ય શિવં યયુઃ ॥
લક્ષ્મ્યાદ્યા યોષિતઃ સર્વા વિષ્ણ્વાદ્યા દેવતા અપિ

ષણ્માતરોઽથ મુનયો દ્રષ્ટું જગ્મુર્મહોત્સવમ્ ॥
શિવઃ સર્વામરગણૈર્મુનિભિર્માતૃભિસ્તથા

અન્વિતો વૃષભારૂઢઃ પ્રમથાનાં ગણૈર્વૃતઃ ॥
ભેરીશંખમૃદંગાદ્યૈઃ કાહલીપટહાદિકૈઃ ॥

બ્રહ્મઘોષૈર્બંદિભિશ્ચ પ્રાવિશદ્ધિમવત્પુરીમ્ ॥
સુમુહૂર્તે શુભે લગ્ને શુભગ્રહનિરીક્ષિતે

વિવાહમકરોચ્છૈલઃ પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના ॥
મહોત્સવસ્તદા ચાઽઽસીત્ત્રિલોક્યાં પ્રાણિનાં નૃપ

મહોત્સવે નિવૃત્તે તુ શંકરો લોકશંકરઃ ॥
રેમે સ્વચ્છંદયા દેવ્યા લોકધર્માનનુવ્રતઃ॥

ઋદ્ધિમદ્ધિમવદ્ગેહે દેવેંદ્રભવનોપમે ॥
શર્વર્યાં નંદિનીતીરે વનરાજિષુ શંકરઃ

મત્તાલિદ્વિજસન્નાદમયૂરરવમંડિતે ॥
દિવ્યવર્ષસહસ્રાણિ રેમે સ્વચ્છંદયા વિભુઃ

સ્ત્રીણામિંદ્રવરાભાવાત્તસ્મિન્કાલે નૃપોત્તમ ॥
પુંસઃ સંગાત્પુનર્ગર્ભો નારીણાં સ્રવતિ ધુવમ્

પ્રત્યહં રમણાદ્દેવ્યાં નાભૂદ્ગર્ભો હરાદ્બત ॥
દેવાનામભવચ્ચિન્તા પુત્રાલાભાદ્વરાદ્વિભો

સર્વે સંગત્ય સંમંત્ર્ય મિથ એવં બભાષિરે ॥
કામીવાઽભૂદ્રતૌ નિત્યં સક્તો દેવ્યા હરઃ સ્વરાટ્

નાઽસ્માકં સિદ્ધ્યતે કાર્યં નિત્યં ગર્ભસ્ય સંસ્રવાત્ ॥
પુના રતિર્યથા નાઽભૂત્તથાઽસ્માભિર્વિધીયતામ્

મિથ એવં તુ સંભાષ્ય વ્યચિન્વન્ક્ષણમત્ર તે ॥
અગ્નિં કૃત્યે વિનિશ્ચિત્ય હ્યૂચુર્માનપુરઃસરમ્

અગ્ને મુખં ત્વં દેવાનાં ત્વં બન્ધુર્ગતિરેવ ચ ॥
ઇદાનીમપિ ગચ્છ ત્વં રમતે યત્ર વૈ હરઃ

રત્યન્તે દર્શયાઽઽત્માનં પુના રતિર્યથા ન વૈ ॥
ત્વાં દૃષ્ટ્વા વ્રીડિતા દેવી તતશ્ચાપસરેદ્ધ્રુવમ્

શિષ્યો ભૂત્વા તુ રત્યન્તે પૃચ્છ તત્ત્વં સ્મરાન્તકમ્ ॥
તત્ત્વસમ્પ્રશ્નવ્યાજેન કાલં બહુ નય પ્રભો

બહુકાલે ગતે દેવી કુમારં પ્રસવિષ્યતિ ॥
દેવૈરેવં પ્રાર્થિતોઽગ્નિરોમિત્યુક્ત્વા હરં યયૌ

વીર્યોત્સર્ગાત્પૂર્વમેવ ગતો વહ્ની રતાંતરે ॥
તં દૃષ્ટ્વા વ્રીડિતા દેવી વિવસ્ત્રા વિમના યયૌ

રતિ વિહાય ત્વરયા તતો રુદ્રોઽતિકોપિતઃ ॥
વહ્નિં પ્રાહ ગૃહાણેદમભિસૃષ્ટં તુ દુર્મતે

મદ્વીર્યં દુઃસહં પાપ રતૌ વિઘ્નસ્ત્વયાઽભવત્ ॥
ઉત્સૃજામિ ચ મદ્વીર્યં ત્વન્મુખે હવ્યવાહન

ઇત્યુક્ત્વોત્સૃષ્ટવાન્વીર્યં હવ્યવાહમુખે હરઃ ॥
તદ્ધૃત્વા દહ્યમાનઃ સન્સ્વોદરે વીર્યમુલ્બણમ્

ચિંતયાનો યયૌ ધામ દેવાનાં યજ્ઞપૂરુષઃ ॥
કથંચિત્પ્રાણતો મુક્તો દેવેભ્યસ્તન્ન્યવેદયત્

દેવા વહ્નીરિતં શ્રુત્વા હર્ષશોકૌ સમાયયુઃ ॥
સ્થિતં વીર્યમિતિ હ્રાદં કથં તુ પ્રસવો ભવેત્

ઇતિ દુઃખં તદા ચાઽઽસીદ્વહ્નેઃ કુક્ષૌ તુ શાંભવમ્ ॥
વવૃધે તેજ આક્ષિપ્તં દશ માસા ગતાસ્તદા

નાઽપશ્યત્પ્રસવોપાયં બહુદુઃખપરાયણઃ ॥
દેવાન્વૈ શરણં પ્રાપ ગર્ભમોચનહેતવે

તે દેવા વહ્નિના સાકં પ્રાપુર્ગંગાં યશસ્વિનીમ્ ॥
ગંગા સ્તોત્રેણ તે સ્તુત્યા પ્રાર્થયામાસુરંજસા

ત્વં માતા સર્વદેવાનાં ત્વમેવ જગતાં પતિઃ ॥
દેવતાર્થં તુ ત્વં ભદ્રે ધત્સ્વ તેજસ્તુ શાંભવમ્

તદ્વહ્નેર્વર્દ્ધતે ગર્ભો નાસ્ત્રીત્વાત્પ્રસવોઽસ્ય ચ ॥
તસ્માદેનં ચ નઃ સર્વાન્સમુદ્ધર દયાં કુરુ

ઇત્યેવં પ્રાર્થિતા દેવી તથાસ્ત્વિતિ વચોઽબ્રવીત્ ॥
દેવાસ્તુ વહ્નયે પ્રાહુર્મંત્રં ગર્ભવિમોચનમ્

તન્મંત્રાદ્ગર્ભમાકૃષ્ય વ્યસૃજદ્ધવ્યવાહનઃ ॥
ગંગાયાં શાંભવં તેજો ભાસ્વલ્લોકસુદુઃસહમ્

સા ચોઢ્વા કતિચિન્માસાન્ન શશાક તતઃ પરમ્ ॥
નિર્જલા તત્પ્રભાવેણ સ્ફુટદ્રક્તકલેવરા

બહુદુઃખાઽઽકુલા દેવી પાતિવ્રત્યપ્રભાવતઃ ॥
ઉજ્જહાર સ્વોદરસ્થં ગર્ભં લોકૈકપાવની

શરકાંડે તુ ચિક્ષેપ દહ્યમાનં સમન્તતઃ ॥
શરકાંડૈસ્તુ સંભિન્નઃ ષોઢા ભિન્નો બભૂવ હ

ષટ્કૃઽત્તિકાઃ સમાજગ્મુર્બ્રહ્મણા ચોદિતાસ્તદા ॥
શરકાંડે વિનિર્ભિન્નં ષોઢા સંધાય શાંભવમ્

ષણ્મુખં પુરુષં કૃત્વા ત્વેકદેહમિતિ સ્ફુટમ્ ॥
કૃત્તિકા વિધિનાઽઽજ્ઞપ્તાસ્તં તથા ચક્રિરે દૃઢમ્

તદ્દેહં પુરુષાકારં ષણ્મુખં શરકાંડગમ્ ॥
અરક્ષ્યમાણમેવાસીચ્છરકાંડેષુ વૈ ચિરમ્

એકદા વૃષભાઽરૂઢૌ પાર્વતીપરમેશ્વરૌ ॥
શ્રીશૈલં ગંતુમનસૌ તત્સ્થલં પરિજગ્મતુઃ

તદાસીત્પાર્વતી દેવી સદ્યઃ સ્નુતપયોધરા ॥
વિસ્મિતા ચાવદદ્રુદ્રં સ્નુતૌ કસ્માત્પયોધરૌ

કારણં બ્રૂહિ વિશ્વાત્મન્નિત્યુક્તસ્તુ હરોઽબ્રવીત્ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ પુત્રોઽધો વર્તતે તવ

ત્વયિ વીર્યમનુત્સૃષ્ટં પ્રાગેવાઽઽગાદ્ધવિર્વહઃ ॥
તં દૃષ્ટ્વા વ્રીડિતા ત્વં વૈ પ્રવિષ્ટા ચ સ્થલાન્તરમ્

મયા કોપાદ્વહ્નિ મુખે વિસૃષ્ટં વીર્યમુલ્બણમ્ ॥
દેવાનાં ચ પ્રસાદેન ગંગાયાં વ્યસૃજદ્વિભુઃ

ગંગા ચ દહ્યમાના સા વ્યક્ષિપઞ્ચ શરાન્તરં ॥
તત્ર ષોઢા પ્રભિન્નં તુ માતૃભિશ્ચ દૃઢીકૃતમ્

પુરુષાકૃતિમાપેદે તં દૃષ્ટ્વા તે સ્તનૌ સુતૌ ॥
પાલનીયં મહાવીર્યં વિષ્ણુના સમવિક્રમમ્

અયમે વૌરસઃ પુત્રસ્તવ ભાતિ વિનિશ્ચિતમ્ ॥
તસ્માદ્ગૃહાણ શીઘ્રં ત્વં તેનાઽઽખ્યાતિરતીવ તે

ઇત્યાઽઽજ્ઞપ્તા શંભુના સા તમાદાયાઽર્ભકં દ્રુતમ્ ॥
અંકમારોપ્ય તં દેવી પાયયામાસ સા સ્તનૌ

દેવેન મોહિતા દેવી પુત્રસ્નેહપરાઽભવત્ ॥
પુનઃ કૈલાસમગમત્પ્રભુણા સહ શાંકરી

લાલયંતી સુતં દેવી સંતોષં પરમં યયૌ ॥
એવં કુમારજનનં વર્ણિતં તે મયાઽદ્ભુતમ્

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં કુમારજનનં શુભમ્ ॥
પુત્રપૌત્રાભિવૃદ્ધિં તુ લભતે નાઽત્ર સંશયઃ

મહદ્દુઃખં તુ જનને હરસ્યાઽપિ યતોઽભવત્ ॥
પ્રીત્યાનુશ્રુતવૈશાખધર્મોઽપ્યપ્રતિમો ભવેત્

તસ્માદ્વૈશાખધર્મો હિ સર્વાઘૌઘવિનાશનઃ ॥
અવૈધવ્યપ્રદઃ પુણ્યઃ સર્વસંપદ્વિધાયકઃ

અનંગોપિ હિ સાંગત્વં યત્પ્રભાવાત્સમાપ્તવાન્ ॥
અસ્નાત્વા ચાપ્યદત્ત્વા ચ વૈશાખો યસ્ય વૈ ગતઃ

અપિ ધર્મકૃતો વાઽપિ ભવેદ્દુઃખપરંપરા ॥
સર્વધર્મો હિતઃ સ્યાચ્ચ યદ્યેકોઽયમનુષ્ઠિતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદાંબરીષસંવાદે કુમારોત્પત્તિકથનંનામ નવમોઽધ્યાયઃ