સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.60

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સોઽથ પ્રાગ્જ્યોતિષાદ્બાહ્યે મહોપવનસંસ્થિતમ્ ॥
સહસ્રભૂમિકં ગેહમપશ્યત હિરણ્મયમ્

વેણુવીણામૃદંગાનાં નિઃસ્વનૈઃ પરિપૂરિતમ્ ॥
દશસાહસ્રસંખ્યાભિશ્ચેટીભિઃ પરિપૂરિતમ્

આયાદ્ભિઃ પ્રતિયાદ્ભિશ્ચ ભગદત્તસ્ય કિંકરૈઃ ॥
કિમિચ્છન્તીતિ ભગિની પૃચ્છકૈરભિપૂરિતમ્

તદાસાદ્ય સ હૈડંબિર્મેરોઃ શિખરવદ્ગ્રહમ્ ॥
દ્વારિ સ્થિતાં સંદદર્શ કર્ણપ્રાવરણાં સખીમ્

તામાહ લલિતં વીરો ભદ્રે સા ક્વ મુરોઃ સુતા ॥
કામુકો દ્રષ્ટુમિચ્છામિ દૂરદેશાગતોઽતિથિઃ

॥ કર્ણપ્રાવરણોવાચ ॥ ॥
કિં તવાસ્તિ મહાબાહો તયા મૌર્વ્યા પ્રયોજનમ્ ॥
કોટિશો નિહતાઃ પૂર્વં તયા કામુક કામુકાઃ

તવ રૂપમહં દૃષ્ટ્વા ઘટહાસં સદોત્કચમ્ ॥
પ્રણમ્ય પાદયોર્વીર સ્થિતા તે વચનંકરી

તન્મયા સહ મોદસ્વ ભુંક્ષ્વ ભોગાંશ્ચ કામુક ॥
દાસ્યામ્યનુચરાણાં તે ત્રયાણાં ચ પ્રિયાત્રયમ્

॥ ઘટોત્કચ ઉવાચ ॥ ॥
કલ્યાણિ કિંવદંતી તે પ્રમુક્તા સ્વોચિતા શુભે ॥
પુનર્નૈતદ્વચસ્તુભ્યં વિશતે મમ ચેતસિ

વામઃ કામો યતો ભદ્રે યસ્મિન્નુપનિબદ્ધ્યતે ॥
સ ચાત્ર નૈવ બધ્નાતિ તદ્વયં કિ પ્રકુર્મહે

અદ્ય તે સ્વામિની દૃષ્ટા જિતા વા ક્રીડતે મયા ॥
તયા વા વિજિતો યાસ્યે પૂર્વેષાં કામિનાં ગતિમ્

કર્ણપ્રાવરણે તસ્માચ્છીઘ્રમેવ નિવેદ્યતામ્ ॥
યથા દર્શનમાત્રેણ પૂજયંત્યતિથિં ખલુ

ઇતિ ભૈમેર્વચઃ શ્રુત્વા પ્રસ્ખલંતી નિશાચરી ॥
પ્રાસાદશિખરસ્થાં તાં મૌર્વીમેવં વચોવદત્

દેવિ કોઽપિ યુવા શ્રીમાંસ્ત્રૈલોક્યેષ્વમિતપ્રભઃ ॥
કામાતિથિસ્તવ દ્વારિ વર્તતે દિશ તત્પરમ્

॥ કામકટંકટોવાચ ॥ ॥
મુચ્યતાં શીઘ્રમેવાસૌ કિમર્થં વા વિલંબસે ॥
કદાચિદ્દેવસંગત્યા સમયો મેઽભિપૂર્યતે

ઇત્યુક્તવચનાચ્ચેટી પ્રાપ્યાવોચદ્ઘટોત્કચમ્ ॥
વ્રજ શીઘ્રં કામુક ત્વં તસ્યા મૃત્યોશ્ચ સન્નિધૌ

ઇત્યુક્તઃ સ પ્રહસ્યૈવ તત્રોત્સૃજ્ય સ્વકાનુગાન્ ॥
પ્રવિવેશ ગૃહં ભૈમિઃ સિંહો મેરુગુહામિવ

સ પશ્યઞ્છુકસંઘાતાન્પારાવતગણાંસ્તથા ॥
સારિકાશ્ચ મદોન્મત્તાશ્ચેટીસ્તાં ચાપ્યપશ્યત

રૂપેણ વયસઃ ચૈવ રતેરપિ રતિંકરીમ્ ॥
આંદોલકસુખાસીનાં સર્વાભરણભૂષિતામ્

તાં વિદ્યુતમિવોન્નદ્ધાં દૃષ્ટ્વા ભૈમિરચિંતયત ॥
અહો કૃષ્ણેન પિત્રા મે નિર્દિષ્ટેયં મમોચિતા

ન્યાય્યમેતત્કૃતે પૂર્વં નષ્ટા યત્કામિનાં ગણાઃ ॥
શરીરક્ષયપર્યાપ્તં ક્ષીયતે યદિ કામિનામ્

કામિનીનાં કૃતે યેષાં ક્ષીયતે ગણનાત્ર કા ॥
એવં બહુવિધં કામી ચિંતયન્નાહ ભીમભૂઃ

નિષ્ઠુરે વજ્રહૃદયે પ્રાપ્તોઽહમતિથિસ્તવ ॥
ઉચિતાં તત્સતાં પૂજાં કુરુ યા તે હૃદિ સ્થિતા

ઇતિ હૈડંબિવચનં શ્રુત્વા કામકટંકટા ॥
વિસ્મિતાભૂત્તસ્ય રૂપાત્સ્વં નિનિંદ ચ બાલિશમ્

ધિગહં યન્મયા પૂર્વં સમયઃ સ કૃતોઽભવત્ ॥
ન કૃતોઽભૂદ્યદિ પુરા અભવિષ્યદસૌ પતિઃ

ઇતિ સંચિન્તયન્તી સા ભૈમિં વચનમબ્રવીત્ ॥
વૃથા ત્વમાગતો ભદ્ર જીવન્યાહિ પુનઃ સુખી

અથ કામયસે માં ત્વં તત્કથાં શીઘ્રમુચ્ચર ॥
કથામાભાષ્ય યદિ માં સન્દેહે પાતયિષ્યસિ ॥
તતોઽહં વશગા જાતા હતો વા સ્વપ્સ્યસે મયા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તવચનામેતાં નેત્રોપાંતેન વીક્ષ્ય સઃ

સ્મૃત્વા ચરાચરગુરું કૃષ્ણમારબ્ધવાન્કથામ્ ॥
કસ્યાંચિદભવત્પત્ન્યાં યુવા કોઽપ્યજિતેદ્રિયઃ

તસ્ય ચૈકા સુતા જજ્ઞે ભાર્યા તસ્ય મૃતાઽભવત્ ॥
તતો બાલકિકાં પુત્રીં રરક્ષ ચ પુપોષ ચ

સા યદાભૂદ્યૌવનગા વ્યંજિતાવયવા શુભા ॥
પ્રોલ્લસત્કુચમધ્યાંગી પ્રોલ્લસન્મુખપંકજા

તદાસ્ય કામલુલિતમાલાનં પ્રજહૌ મનઃ ॥
પ્રોવાચ તાં ચ તનયાં સમાલિંગ્ય દુરાશયઃ

પ્રાતિવેશ્મકપુત્રી ત્વં મયાનીયાત્ર પોષિતા ॥
ભાર્યાર્થં સુચિરં કાલં તત્કાર્યં સાધય પ્રિયે

ઇત્યુક્તા સા ચ મેને ચ તત્તથૈવ વચસ્તદા ॥
પતિત્વેન ચ ભેજે તં ભાર્યાત્વેન સ તાં તથા

તતસ્તસ્યાં સુતા જજ્ઞે તસ્માન્મદનરાસભાત્ ॥
વદ સા તસ્ય ભવતિ કિં દૌહિત્રી સુતાઽથવા ॥
એનં પ્રશ્નં મમ બ્રૂહિ શીઘ્રં ચેચ્છક્તિરસ્તિ તે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ પ્રશ્નં સા ચ શ્રુત્વા ચિંતયદ્બહુધા હૃદિ

ન ચ પશ્યતિ નિર્દ્ધારં પ્રશ્નસ્યાસ્ય કથંચન ॥
તતઃ પ્રશ્નેન વિજિતા સ્વાં શક્તિં સમુપાદદે

અતાડયદ્રુક્મરજ્જું કરાભ્યાં દોલકસ્ય ચ ॥
તતો રક્ષાંસિ નિષ્પેતુઃ કોટિશો ભીષણાન્યતિ

સિંહવ્યાઘ્રવરાહાશ્ચ મહિષાશ્ચિત્રકા મૃગાઃ ॥
સમીક્ષ્ય તાનસંખ્યેયાન્ખાદિતું ધાવતો રુષા

અવાદયન્નખૌ ભૈમિઃ કનિષ્ઠાંગુષ્ઠજૌ હસન્ ॥
તતો વિનિઃસૃતાસ્તત્ર દ્વિગુણા રાક્ષસાદયઃ

તૈર્મૌર્વીનિર્મિતાઃ સર્વે ક્ષણાદેવ સ્મ ભક્ષિતાઃ ॥
વિજિતાયાં સ્વશક્તૌ ચ બલશક્તિમથાદદે

ઉત્થાય સહસા દોલાત્ખડ્ગમાદાતુમૈચ્છત ॥
ઉત્તિષ્ઠંતીં ચ તાં ભૈમિરનુસૃત્ય જવાદિવ

કેશેષ્વાદાય સવ્યેન પાણિનાઽપાતયદ્ભુવિ ॥
તતઃ કંઠે સવ્યપાદં દત્ત્વાદાય ચ કર્તિકામ્

દક્ષિણેન કરેણાસ્યાશ્છેત્તુમૈચ્છત નાસિકામ્॥
વિસ્ફુરંતી તતો મૌર્વી મંદમાહ ઘટોત્કચમ્

પ્રશ્નેન શક્ત્યા ચ બલેન નાથ ત્રિધા ત્વયાહં વિજિતા નમસ્તે ॥
તન્મુંચ માં કર્મકરી તવાસ્મિ સમાદિશ ત્વં પ્રકરોમિ તચ્ચ

॥ ઘટોત્કચ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં તર્હિ મુક્તાસિ ભૂયો દર્શય યદ્બલમ્ ॥
એવમુક્ત્વા મુમોચૈનાં મુક્તા ચાહ પ્રણમ્ય સા

જાનામિ ત્વાં મહાબાહો વીરં શક્તિમતાં વરમ્ ॥
સર્વરાક્ષસભર્તારં ત્રૈલોક્યેઽમિતવિક્રમમ્

ગુહ્યકાધિપતિસ્ત્વં હિ કાલનાભ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
ષષ્ટિકોટિપતિર્જાતો યક્ષરક્ષાકૃતે ભુવિ

ઇતિ માં પ્રાહ કામાખ્યા સર્વં તત્સંસ્મરામ્યહમ્ ॥
ઇદં ગેહં સાનુગં મે દત્તં મયાત્મના તવ

સમાદિશ પ્રાણનાથ કમાદેશં કરોમિ તે ॥
॥ ઘટોત્કચ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રચ્છન્નસ્તસ્ય ઘટતે ન વિવાહઃ કથંચન

મોર્વિ યસ્ય હિ વર્તંતે પિતરૌ બાંધવાસ્તથા ॥
તન્માં શીઘ્રં વહ શુભે શક્રપ્રસ્થાય સંપ્રતિ

અયં કુલક્રમોઽસ્માકં યદ્ભાર્યા પતિમુદ્વહેત્ ॥
તત્રાનુજ્ઞાં સમાસાદ્ય પરિણેષ્યામિ ત્વામહમ્

ભગદત્તમથો નાથં તતો મૌર્વી ન્યવેદયત્ ॥
સમાદાય બહુદ્રવ્યં વિસસર્જાથ ભ્રાતરમ્

તતઃ પૃષ્ઠિં સમારોપ્ય ઘટોત્કચમનિંદિતા ॥
નાનાદ્રવ્યપરીવારા શક્રપ્રસ્થં સમાવ્રજત્

તતોઽસૌ વાસુદેવેન પાંડવૈશ્ચાભિનંદિતઃ ॥
શુભે લગ્ને પાણિમસ્યા જગૃહે ભીમનંદનઃ

કુરૂણાં રાક્ષસાનાં ચ પ્રોક્તોત્તમવિધાનતઃ ॥
ઉદ્વાહ્ય તાં તદ્ધનૈશ્ચ તર્પયામાસ પાંડવાન્

કુંતી ચ દ્રૌપદી ચોભે મુમુદાતે નિતાંતતઃ ॥
મંગલાન્યસ્ય ચક્રાતે મૌર્વ્યાશ્ચ ધન તર્પિતે

તતો વિવાહે નિર્વૃત્તે પ્રતિપૂજ્ય ઘટોત્કચમ્ ॥
ભાર્યયા સહિતં રાજા સ્વરાજ્યાય સમાદિશત્

મૌર્વ્યાઽઽજ્ઞાં શિરસા ગૃહ્ય હૈડંબિર્ભાર્યયાન્વિતઃ ॥
શુભં હિડમ્બસ્ય વને સ્વરાજ્યં સમુપાવ્રજત્

તતો રાક્ષસયોષાભિર્વીરકાંસ્યૈઃ પ્રવર્ધિતઃ॥
મહોત્સવેન મહતા સ્વરાજ્યે પ્રમુમોદ સઃ

તતો વનેષુ ચિત્રેષુ નિમ્નગાપુલિનેષુ ચ ॥
રેમે સહ તયા ભૈમિર્મંદોદર્યેવ રાવણઃ

એવં વિક્રીડતસ્તસ્ય ગર્ભો જજ્ઞે મહાદ્યુતેઃ॥
હેડંબૈ રાક્ષસવ્યાઘ્રાદ્બાલસૂર્યસમપ્રભઃ

સ જાતમાત્રો વવૃધે ક્ષણાદ્યૌવનગોઽભવત્ ॥
નીલમેઘચયપ્રખ્યો ઘટાસ્યો દીર્ઘલોચનઃ

ઊર્ધ્વકેશશ્ચોર્ધ્વરોમા પિતરૌ પ્રણતોઽબ્રવીત્ ॥
પ્રણમામિ યુવાં ચોભૌ જાતસ્ય પિતરૌ ગુરૂ

ભવતોર્હિ પ્રિયં કૃત્વા અનૃણઃ સ્યાં સદા હ્યહમ્ ॥
ભવદ્ભ્યાં દત્તમિચ્છામિ અભિધાનં યથાત્મનઃ

અતઃ પરં તુ યચ્છ્રેયં કર્તવ્યં પ્રોન્નતિપ્રદમ્॥
તતો ભેમિસ્તમાલિંગ્ય પુત્રં વચનમબ્રવીત્

બર્બરાકારકેશત્વાદ્બર્બરીકાભિધો ભવાન્ ॥
ભવિષ્યતિ મહાબાહો કુલસ્યાનન્દવર્ધનઃ

શ્રેયશ્ચ તે યત્પરમં દૃઢં ચ તત્કીર્ત્યતે બહુધા વિપ્ર મુખ્યૈઃ ॥
પ્રક્ષ્યાવહે તદ્યદુવંશનાથં ગત્વા પુરીં દ્વારકાં વાસુદેવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખંડે બર્બરીકોત્પત્તિવર્ણનંનામ ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ