સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.59

॥ શૌનક ઉવાચ ॥ ॥
અત્યદ્ભુતમિદં સૂત ગુપ્તક્ષેત્રસ્ય પાવનમ્ ॥
મહન્માહાત્મ્યમતુલં કીર્તિતં હર્ષવર્ધનમ્

પુનર્યત્સિદ્ધલિંગસ્ય પૂર્વં માહાત્મ્યકીર્તને ॥
ઇત્યુક્તં યત્પ્રસાદેન સિદ્ધમાતુસ્તુ સેત્સ્યતિ

વિજયોનામ પુણ્યાત્મા સાહાય્યાચ્ચંડિલસ્ય ચ ॥
કો ન્વસૌ ચંડિલોનામ વિજયોનામ કસ્તથા॥

કથં ચ પ્રાપ્તવાન્સિદ્ધિં સિદ્ધમાતુઃ પ્રસાદતઃ ॥
એતદાચક્ષ્વ તત્ત્વેન શ્રોતું કૌતૂહલં હિ નઃ

સતાં ચરિત્રશ્રવણે કૌતુકં કસ્ય નો ભવેત્ ॥ ॥
॥ ઉગ્રશ્રવા ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટમિદં વિપ્રા દૂરાંતરિતમપ્યુત

શ્રુતા દ્વૈપાયનમુખાત્કથાં વક્ષ્યામિ ચાત્ર વઃ ॥
પુરા દ્રુપદરાજસ્ય પુત્રીમાસાદ્ય પાંડવાઃ

ધૃતરાષ્ટ્રમતે પશ્ચાદિંદ્રપ્રસ્થં ન્યવેશયન્ ॥
રક્ષિતા વાસુદેવેન કદાચિત્તત્ર પાંડવાઃ

ઉપવિષ્ટાઃ સભામધ્યે કથાશ્ચક્રુઃ પૃથગ્વિધાઃ ॥
દેવર્ષિપિતૃભૂતાનાં રાજ્ઞાં ચાપિ પ્રકીર્તને

ક્રિયમાણેઽથ તત્રાગાદ્ભીમપુત્રો ઘટોત્કચઃ ॥
તં દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરઃ પંચ વાસુદેવશ્ચ વીર્યવાન્

ઉત્થાય સહસા પીઠાદાલિલિંગુર્મુદા યુતાઃ ॥
સ ચ તાન્પ્રણતઃ પ્રહ્વો વવંદે ભીમનંદનઃ

સાશિષં ચ તતો રાજ્ઞા સ્વોત્સંગ ઉપવેશિતઃ ॥
આઘ્રાય સ્નેહતો મૂર્ધ્નિ પ્રોક્તશ્ચ જનસંસદિ

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
કુત આગમ્યતે પુત્ર ક્વ ચાયં વિહૃતસ્ત્વયા ॥
કાલઃ ક્વચિત્સુખં રાજ્યં કુરુષે માતુલં તવ

કશ્ચિદ્દેવેષુ વિપ્રેષુ ગોષુ સાધુષુ સર્વદા ॥
હૈડંબે નાપકુરુષે પ્રિયમેતદ્ધરેશ્ચ નઃ

હેડંબસ્ય વનં સર્વં તસ્ય યે સૈન્યરાક્ષસાઃ ॥
પાલ્યમાનાસ્ત્વયા સાધો વર્ધંતે જનક્ષેમકાઃ

કચ્ચિન્નંદતિ તે માતા ભૃશં નઃ પ્રિયકારિણી ॥
કન્યૈવ યા પુરા ભીમં ત્યક્ત્વા માનં પતિં શ્રિતા

ઇતિ પૃષ્ટો ધર્મરાજ્ઞા સ્મયન્હૈડંબિરબ્રવીત્ ॥
હતે તસ્મિન્દુરાચારે માતુલેઽસ્મિ નિયોજિતઃ

તદ્રાજ્યં શાસને સ્થાપ્ય દુષ્ટાન્નિઘ્નંશ્ચરામ્યહમ્ ॥
માતા કુશલિની દેવી તપો દિવ્યમુપાશ્રિતા

મામુવાચ સદા પુત્ર પિતૄણાં ભક્તિકૃદ્ભવ ॥
સોઽહં માતુર્વચઃ શ્રુત્વા મેરુપાદાત્સમાગતઃ

પ્રણામાયૈવ ભવતાં ભક્તિપ્રહ્વેણ ચેતસા ॥
આત્માનં ચ મહત્યર્થે કસ્મિંશ્ચિત્તુ નિયોજિતમ્ ॥
ભવદ્ભિરહમિચ્છામિ ફલં યસ્માદિદં મહત્

યદાજ્ઞાપાલનં પુત્રઃ પિતૄણાં સર્વદા ચરેત્ ॥
અથોર્દ્ધ્વલોકાન્સ જયેદિહ જાયેત કીર્તિમાન્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તવંતં તં રાજા પરિરભ્ય પુનઃપુનઃ ॥
ઉવાચ ધર્મરાટ્ પુત્રમાનંદાશ્રુઃ સગદ્ગદમ્

ત્વમેવ નો ભક્તિકારી સહાયશ્ચાપિ વર્તસે

એતદર્થં ચ હૈડંબે પુત્રાનિચ્છંતિ સાધવઃ ॥
ઇહામુત્ર તારયંતે તાદૃશાશ્ચાપિ પુત્રકાઃ

અવશ્યં યાદૃશી માતા તાદૃશસ્તનયો ભવેત્ ॥
માતા ચ તે ભક્તિમતી દૃઢં નસ્ત્વં ચ તાદૃશઃ

અહો સુદુષ્કરં દેવી કુરુતે મે પ્રિયા વધૂઃ ॥
યા ભર્તૃશ્રિયમુલ્લંઘ્ય તપ એવ સમાશ્રિતા

નૂનં કામેન ભોગૈર્વા કૃત્યં વધ્વા ન મે મનાક્ ॥
યા પુત્રસુખમન્વીક્ષ્ય પરલોકાર્થમાશ્રિતા

દુષ્કુલીનાપિ યા ભક્તા સૂતેઽપત્યં ચ ભક્તિમત્ ॥
કુલીનમેવ તન્મન્યે મમેદં મતમુત્તમમ્

એવં બહૂનિ વાક્યાનિ તાનિ તાનિ વદન્નૃપઃ ॥
ધર્મરાજઃ સમાભાષ્ય કેશવં વાક્યમબ્રવીત્

પુંડરીકાક્ષ જાનાસિ યથા ભીમાદભૂદયમ્ ॥
જાતમાત્રસ્તુ યશ્ચાસીદ્યૌવનસ્થો મહાબલઃ

અષ્ટાનાં દેવયોનીનાં યતો જન્મ ચ યૌવનમ્ ॥
સદ્ય એવ ભવેત્તસ્માત્સદ્યોઽસ્યાસીચ્ચ યૌવનમ્ ॥

તદસ્યોચિતદારાર્થે સદા ચિંતાસ્તિ કૃષ્ણ મે ॥
ઉચિતં બત હૈડંબેઃ ક્વ કલત્રં કરોમ્યહમ્

તદ્ભવાન્કૃષ્ણસર્વજ્ઞ ત્રિલોકીમપિ વેત્સિ ચ ॥
હૈડંબેરુચિતા દારાન્વક્તુમર્હસિ યાદવ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તો ધર્મરાજ્ઞા ક્ષણં ધ્યાત્વા જનાર્દનઃ ॥
ધર્મરાજમિદં વાક્યં પદાંતરિતમબ્રવીત્

અસ્તિ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ દારાનસ્યોચિતાં શુભામ્ ॥
સાંપ્રતં સંસ્થિતા રમ્યે પ્રાગ્જ્યોતિષપુરે વરે

સા ચ પુત્રી મુરોઃ પાર્થ દૈત્યસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ ॥
યોઽસૌ નરકદૈત્યસ્ય પ્રાણતુલ્યઃ સખાઽભવત્

સ ચ મે નિહતો ઘોરઃ પાશદુર્ગસમન્વિતઃ ॥
નરકશ્ચ દુરાચારસ્ત્વમેતદ્વેત્સિ સર્વશઃ

તતો હતે મુરૌ દૈત્યે મયા તસ્ય સુતાવ્રજત્ ॥
યોદ્ધું મામતિવીર્યત્વાદ્ઘોરા કામકટંકટા

તાં તતોઽહં મહાયુદ્ધે ખડ્ગખેટકધારિણીમ્ ॥
અયોધયં મહાબાણૈઃ સુશાર્ઙ્ગધનુષશ્ચ્યુતૈઃ

ખડ્ગેન ચિચ્છેદ બાણાન્મમ સા ચ મુરોઃ સુતા ॥
સમાગમ્ય ચ ખડ્ગેન ગરુડં મૂર્ધ્ન્યતાડયત્

સ ચ મોહસમાવિષ્ટો ગરુડોઽભૂદચેતનઃ ॥
તતસ્તસ્યા વધાર્થાય મયા ચક્રં સમુદ્યતમ્

ચક્રં સમુદ્યતં દૃષ્ટ્વા મયા તસ્મિન્રણાજિરે ॥
કામાખ્યા નામ માં દેવી પુરઃ સ્થિત્વા વચોઽબ્રવીત્

નૈનાં હંતું ભવાનર્હો રક્ષૈતાં પુરુષોત્તમ ॥
અજેયત્વં મયા હ્યસ્યા દત્તં ખડ્ગં ચ ખેટકમ્

બુદ્ધિરપ્રતિમા ચાપિ શક્તિશ્ચ પરમા રણે ॥
તતસ્ત્વયા ત્રિરાત્રેઽપિ ન જિતાસીન્મુરોઃ સુતા

એવમુક્તે તદા દેવીં વચનં ચાહમબ્રવમ્ ॥
અયમેષ નિવૃત્તોઽસ્મિ વારયૈનાં ચ ત્વં શુભે

તતશ્ચાલિંગ્ય તાં ભક્તાં કામાખ્યા વાક્યમબ્રવીત્ ॥
ભદ્રે રણાન્નિવર્તસ્વ નાયં હંતું કથંચન

શક્યઃ કેનાપિ સમરે માધવો રણદુર્જયઃ ॥
નાભૂદસ્તિ ભવિષ્યો વા ય એનં સંયુગે જયેત્

અપિ વા ત્ર્યંબકઃ પુત્રિ નૈનં શક્તઃ કુતોઽન્યકઃ ॥
તસ્માદેનં નમસ્કૃત્ય ભાવિનં શ્વશુરં શુભે

રણાદસ્માન્નિવર્તસ્વ તવોચિતમિદં સ્ફુટમ્ ॥
અસ્ય ભ્રાતુર્હિ ભીમસ્ય સ્નુષા ત્વં ચ ભવિષ્યસિ

તસ્માત્ત્વં શ્વશુરં ભદ્રે સમ્માનય જનાર્દનમ્ ॥
ન ચ શોકસ્ત્વયા કાર્યઃ પિતરં પ્રતિ પંડિતે

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવ જન્મ મૃતસ્ય ચ ॥
બહવશ્ચાઽસ્ય વેત્તારો વદ કેનાપિ વાર્યતે

ઋષીંશ્ચ દેવાંશ્ચ મહાસુરાંશ્ચ ત્રૈવિદ્યવિદ્યાન્પુરુષાન્નૃપાંશ્ચ ॥
કાન્મૃત્યુરેકો ન પતેત કાલે પરાવરજ્ઞોઽત્ર ન મુહ્યતે ક્વચિત્

શ્લાઘ્ય એવ હિ તે મૃત્યુઃ પિતુરસ્માજ્જનાર્દૃનાત્ ॥
સર્વપાતકનિર્મુક્તો ગતોઽસૌ ધામ વૈષ્ણવમ્

એવં કામાખ્યયા પ્રોક્તા સા ચ કામકટંકટા ॥
ત્યક્ત્વા ક્રોધં ચ સંવૃત્ય ગાત્રાણિ પ્રણતા ચ મામ્

તામહં સાશિષં ચાપિ પ્રાવોચં ભરતર્ષભ ॥
અસ્મિન્નેવ પુરે તિષ્ઠ ભગદત્તપ્રપૂજિતા

મયા દેવ્યા પૃથિવ્યા ચ ભગદત્તઃ કૃતો નૃપઃ ॥
સ તે પૂજાં બહુવિધાં કરિષ્યતિ સ્વસુર્યથા

વસંતી ચાત્ર તં વીરં હૈડિંબં પતિમાપ્સ્યસિ ॥
એવમાશ્વાસ્ય તાં દેવીં મૌર્વીં ચાહં વ્યસર્જયમ્

સા સ્થિતા ચ પુરે તત્ર ગતોઽહં શક્રસદ્મ ચ ॥
તતો દ્વારવતીં પ્રાપ્ય ત્વયા સહ સમાગતઃ

એવમેષોચિતા દારા હૈડંબેર્વિદ્યતે શુભા ॥
કામાખ્યે ચ રણે ઘોરા યા વિદ્યુદિવ ભાસતે

ન ચ રૂપં વર્ણિતં મે શ્વશુરસ્યોચિતં યતઃ ॥
સાધોર્હિ નૈતદુચિતં સર્વસ્ત્રીણાં પ્રવર્ણનમ્

પુનરેકશ્ચ સમયઃ કૃતસ્તં શૃણુ યસ્તયા ॥
યો માં નિરુત્તરાં પ્રશ્ને કૃત્વૈવ વિજયેત્પુમાન્

યો મે પ્રતિબલશ્ચાપિ સ મે ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥
એવં ચ સમયં શ્રુત્વા બહવો દૈત્યરાક્ષસાઃ

તસ્યા જયાર્થમગમંસ્તેઽપિ જિત્વા હતાસ્તયા ॥
યો ય એનાં ગતઃ પૂર્વં ન સ ભૂયો ન્યવર્તત

વહ્નેરિવ પ્રભાં દીપ્તાં પતંગાનાં સમુચ્ચયઃ ॥
એવમેતાદૃશીં મૌર્વીં જેતુમુત્સહતે યદિ

ઘટોત્કચો મહાવીર્યો ભાર્યાસ્ય નિયતં ભવેત્

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
અલં સર્વગુણૈસ્તસ્યા યસ્યાસ્ત્વેકો ગુણો મહાન્ ॥
ક્રિયતે કિં હિ ક્ષીરેણ યદિ તદ્વિષમિશ્રિતમ્

પ્રાણાધિકં ભૈમસેનિં કથં કેવલસાહસાત્ ॥
ક્ષિપેયં તવ વાક્યાનાં શુદ્ધાનાં ચાથ કોવિદમ્

અન્યા અપિ સ્ત્રિયઃ સંતિ દેશે દેશે જનાર્દન ॥
બહ્વ્યસ્તાસાં વરાં કાંચિદ્યોષિતં વક્તુમર્હસિ

॥ ભીમ ઉવાચ ॥ ॥
સમ્યગુક્તં કેશવેન વાક્યં બહ્વર્થમુત્તમમ્ ॥
રાજ્ઞા પુનઃ સ્નેહવશાદ્યદુક્તં તન્ન ભાતિ મે

કાર્યે દુઃસાધ્ય એવ સ્યાત્ક્ષત્રિયસ્ય પરાક્રમઃ ॥
કરીંદ્રસ્યેવ યૂથેષુ ગજાનાં ન મૃગેષુ ચ

આત્મા પ્રખ્યાતિમાનેયઃ સર્વથા વીરપુંગવૈઃ ॥
સા ચ ખ્યાતિઃ કથં જાયેદ્દુઃસાધ્યકરણાદૃતે

ન હ્યાત્મવશગં પાર્થ હૈડંબેરસ્ય રક્ષણમ્ ॥
યેન દત્તસ્ત્વયં ધાત્રા સ એનં પાલયિષ્યતિ

સર્વથોચ્ચપદારોહે યત્નઃ કાર્યો વિજાનતા ॥
તન્ન સિધ્યતિ ચેદ્દૈવાન્નાસૌ દોષો વિજાનતઃ

યથા દેવવ્રતસ્ત્વેકો જહ્રે કાશિસુતાઃ પુરા ॥
તથૈક એવ હૈડંબિર્મૌર્વીં પ્રાપ્નોતુ મા ચિરમ્

॥ અર્જુન ઉવાચ ॥ ॥
કેવલં પૌરુષપરં ભીમેનોક્તમિદં વચઃ ॥
અબલં દૈવહેતુત્વાત્પ્રબલં પ્રતિભાતિ મે

ન મૃષા હિ વચો બ્રૂતે કામાખ્યા યા પુરાઽબ્રવીત્ ॥
ભીમસેનસુતઃ પાણિં તવ ભદ્રે ગ્રહીષ્યતિ

અનેન હેતુના યાતુ શીઘ્રં તત્ર ઘટોત્કચઃ ॥
ઇતિ મે રોચતે કૃષ્ણ તવ કિં બ્રૂહિ રોચતે

॥ કૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
રોચતે મે વચસ્તુભ્યં ભીમસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥
ન હિ તુલ્યો ભૈમસેનેર્બુદ્ધૌ વીર્યે ચ કશ્ચન

અંતરાત્મા ચ મે વેત્તિ પ્રાપ્તામેવ મુરોઃ સુતામ્ ॥
તચ્છીઘ્રં યાતુ હૈડંબિસ્ત્વં ચ કિં પુત્ર મન્યસે

॥ ઘટોત્કચ ઉવાચ ॥ ॥
ન હિ ન્યાય્યાઃ સ્વકા વક્તું પૂજ્યાનામગ્રતો ગુણાઃ ॥
પ્રવૃત્તા એવ ભાસંતે સદ્ગુણાશ્ચ રવેઃ કરાઃ

સર્વથા તત્કરિષ્યામિ પિતરો યેન મેઽમલાઃ ॥
લજ્જિષ્યંતિ ન સંસત્સુ મયા પુત્રેણ પાંડવાઃ

એવમુક્ત્વા મહાબાહુરુત્થાય પ્રણનામ તાન્ ॥
જયાશીર્ભિશ્ચ પિતૃભિર્વર્દ્ધિતો ગંતુમૈચ્છત

તં ગતુકામમાહેદમભિનંદ્ય જનાર્દનઃ ॥
કથાકથનકાલે માં સ્મરેથાસ્ત્વં જયાવહમ્

યથા બુદ્ધિં સુદુર્ભેદ્યાં વર્ધયામિ બલં ચ તે ॥
ઇત્યુક્ત્વાલિંગ્ય તં કૃષ્ણો વ્યસસર્જત સાશિષમ્

તતો હિડંબાતનયો મહૌજાઃ સૂર્યાક્ષકાલાક્ષમહોદરાનુગઃ ॥
વિયત્પથં પ્રાપ્ય જગામ તત્પુરં પ્રાગ્જ્યોતિષં નામ દિનવ્યપાયે

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે બર્બરિકોપા ખ્યાને ઘટોત્કચસ્ય પ્રાગ્જ્યોતિષપુરં પ્રતિ ગમનવર્ણનંનામૈકોનષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ