સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.61

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતો ઘટોત્કચો મુક્ત્વા તત્ર કામકટંકટામ્॥
પુત્રેણાનુગતો ધીમાન્વિયતા દ્વારકાં યયૌ

આગચ્છન્તં ચ તંદૃષ્ટ્વા રાક્ષસં રાક્ષસાનુગમ્ ॥
દ્વારકાવાસિનો યોધાશ્ચક્રુરત્યુલ્બણં રવમ્

ગ્રામે ગ્રામે સુસંનદ્ધા નવલક્ષમિતા રથાઃ ॥
રાક્ષસૌ દ્વૌ સમાયાતૌ પાત્યેતાં વિશિખૈરિતિ

તાન્ગૃહીતાયુધાન્દૃષ્ટ્વા યદુવીરાન્ઘટોત્કચઃ ॥
પ્રગૃહ્ય વિપુલં બાહું જગૌ તારસ્વરેણ સઃ

રાક્ષસં વિત્ત માં વીરા ભીમપુત્રં ઘટોત્કચમ્ ॥
સુપ્રિયં વાસુદેવસ્ય પ્રણામાર્થમુપાગતમ્

નિવેદયત માં પ્રાપ્તં યાદવેન્દ્રાય સાત્મજમ્ ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તે કૃષ્ણાય ન્યવેદયન્

આહ દેવઃ સભાસ્થશ્ચ શીઘ્રમત્રાવ્રજત્વસૌ ॥
તતઃ પ્રવેશયામાસુર્દ્વારકાં તે ઘટોત્કચમ્

સપુત્રઃ સોઽપિ રમ્યાણિ વનાન્યુપવનાનિ ચ ॥
ક્રીડાશૈલાંશ્ચ હર્મ્યાણિ સંપશ્યન્નાગતઃ સભામ્

સ તત્ર ઉગ્રસેનં ચ વસુદેવં ચ સાત્યકિમ્ ॥
અક્રૂરરામપ્રમુખાન્વવન્દે કૃષ્ણમેવ ચ

તં પાદયોર્નિપતિતં સમાલિંગ્ય સહાત્મજમ્ ॥
સાશિષં સ્વસમીપસ્થમુપવેશ્યેદમબ્રવીત્

પુત્ર રાક્ષસશાર્દૂલ કુરૂણાં કુલવર્ધન ॥
કુશલં સર્વતઃ કચ્ચિત્કિમર્થસ્તે સમાગમઃ ॥

॥ ઘટોત્કચ ઉવાચ ॥ ॥
દેવ યુષ્મત્પ્રસાદેન સર્વતઃ કુશલં મમ ॥
શ્રૂયતાં કારણં સ્વામિન્યદર્થમહમાગતઃ

દેવોપદિષ્ટ ભાર્યાયાં જાતોઽયં તનયો મમ ॥
સ ચ પ્રશ્નં વક્ષ્યતિ ત્વાં શ્રૂયતામાગતસ્ત્વતઃ

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
વત્સ મૌર્વેય બ્રૂહિ ત્વં સર્વં પૃચ્છ યદિચ્છસિ ॥
યથા ઘટોત્કચો મહ્યં સુપ્રિયશ્ચ તથા ભવાન્

॥ બર્બરીક ઉવાચ ॥ ॥
પ્રણમ્ય ત્વામાદિદેવં મનોબુદ્ધિસમાધિભિઃ ॥
પ્રક્ષ્યામિ કેન શ્રેયઃ સ્યાજ્જંતોર્જાતસ્ય માધવ

કેચિચ્છ્રેયો ધર્મમાહુરૈશ્વર્યં ત્યાગભોજનમ્ ॥
કેચિદ્દમં તપો દ્રવ્યં ભોગાન્મુક્તિં ચ કેચન

તદેવં શતસંખ્યેષુ શ્રેયસ્સુ પુરુષોત્તમ ॥
મમ ચૈવં કુલસ્યાસ્ય શ્રેયો યદ્બ્રૂહિ નિશ્ચિતમ્

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
વત્સ પૃથક્પૃથક્પ્રોક્તં વર્ણાનાં શ્રેય ઉત્તમમ્ ॥
બ્રાહ્મણાનાં તપો મૂલં દમોઽધ્યયનમેવ ચ

ધર્મપ્રકટનં ચાપિ શ્રેય ઉક્તં મનીષિભિઃ ॥
બલં સાધ્યં પૂર્વ મેવ ક્ષત્રિયાણાં પ્રકીર્તિતમ્

દુષ્ટાનાં શાસનં ચાપિ સાધૂનાં પરિપાલનમ્ ॥
પાશુપાલ્યં ચ વૈશ્યાનાં કૃષિર્વિજ્ઞાનમેવ ચ

શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા તયા જીવન્વણિગ્ભવેત્ ॥
શિલ્પૈર્વા વિવિધૈર્જીવેદ્દ્વિજાતિહિતમાચરન્

ભાર્યારતિર્ભૃત્યપોષ્ટા શુચિઃ શ્રદ્ધા પરાયણઃ ॥
નમસ્કારેણ મન્ત્રેણ પંચયજ્ઞાન્ન હાપયેત્

તદ્ભવાન્ક્ષત્રિયકુલે જાતોઽસિ કુરુ તચ્છૃણુ ॥
બલં સાધય પૂર્વં ત્વમતુલં તેન શિક્ષય

દુષ્ટાન્પાલય સાધૂંશ્ચ સ્વર્ગમેવમવાપ્સ્યસિ ॥
બલં ચ લભ્યતે પુત્ર દેવીનાં સુપ્રસાદતઃ

તદ્ભવાન્બલપ્રાપ્ત્યર્થં દેવ્યારાધનમાચર

॥ બર્બરીક ઉવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્ક્ષેત્રે ચ કાં દેવીં કથમારાધયામ્યહમ્ ॥
એતત્પ્રસાદપ્રવણં મનઃ કૃત્વા નિવેદય

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ પૃષ્ટઃ ક્ષણં ધ્યાત્વા પ્રાહ દામોદરો વિભુઃ ॥
વત્સ ક્ષેત્રં પ્રવક્ષ્યામિ યત્ર તપ્સ્યસિ તત્તપઃ ॥
ગુપ્તક્ષેત્રમિતિ ખ્યાતં મહીસાગરસંગમે

તત્ર ત્રિભુવને યાશ્ચ સંતિ દેવ્યઃ પૃથગ્વિધાઃ ॥
નારદેન સમાનીતાસ્તાશ્ચૈક્યં સુમહાત્મના

ચતસ્રસ્તસ્ય દિગ્દેવ્યો નવ દુર્ગાશ્ચ સંતિ યાઃ ॥
સમારાધય તા ગત્વા તાસામૈક્યં હિ દુર્લભમ્

નિત્યં પૂજય તાઃ પુત્ર પુષ્પધૂપવિલેપનૈઃ ॥
સ્તુતિભિશ્ચોપહારૈશ્ચ યથા તુષ્યતિ તાસ્તવ

તુષ્ટાસુ દેવીષુ બલં ધનં ચ કીર્તિશ્ચ પુત્રાઃ સુભગાશ્ચ દારાઃ ॥
સ્વર્ગસ્તથા મુક્તિપદં ચ સત્સુખં ન દુર્લભં સત્યમેતત્તવોક્તમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા બર્બરીકં કૃષ્ણઃ પ્રાહ ઘટોત્કચમ્ ॥
ઘટોત્કચાર્ય પુત્રસ્તે દૃઢં સુહૃદયો હ્યસૌ

તસ્માત્સુહૃદયેત્યેવં દત્તં નામ મયા દ્વિકમ્ ॥
એવમુક્ત્વા સમાલિંગ્ય સંતર્જ્ય વિવિધૈર્ધનૈઃ

ગુપ્તક્ષેત્રાય ભગવાન્બર્બરીકં સમાદિશત્ ॥
સોઽથ કૃષ્ણં નમસ્કૃત્ય પિતરં યાદવાંશ્ચ તાન્

અનુજ્ઞાપ્ય ચ તાન્સર્વાન્ગુપ્તક્ષેત્રં સમાવ્રજત્ ॥
ઘટોત્કચોઽપિ કૃષ્ણેન વિસૃષ્ટઃ સ્વવનં યયૌ

સ્મરન્પુત્રગુણાન્પત્ન્યા સ્વરાજ્યં સમપાલયત્ ॥
તતઃ સુહૃદયો ધીમાન્દગ્ધસ્થલ્યાં કૃતાશ્રમઃ

ત્રિકાલં પૂજયામાસ દેવીઃ કર્મસમાધિભિઃ ॥
નિત્યં પુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચ ઉપહારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ

તસ્યારાધયતો દેવ્યસ્તુતુષુર્હાયનૈસ્ત્રિભિઃ ॥
તતઃ પ્રત્યક્ષતો ભૂત્વા બલાત્તસ્ય મહાત્મનઃ

બલં યત્ત્રિષુ લોકેષુ કસ્યચિન્નાસ્તિ દુર્લભમ્ ॥
ઊચુશ્ચ કંચિત્કાલં ત્વં વસાત્રૈવ મહાદ્યુતે

સંગત્યા વિજયસ્ય ત્વં ભૂયઃ શ્રેયો હ્યવાપ્સ્યસિ ॥
ઇત્યુક્તઃ સર્વદેવીભિઃ સ તત્રૈવ વ્યવસ્થિતઃ

આજગામાથ વિજયો નામ્ના માગધબ્રાહ્મણઃ ॥
સ સર્વાં પૃથિવીં કૃત્વા પાદાક્રાંતાં દ્વિજોત્તમઃ

કાશ્યાં વિદ્યાબલં પ્રાપ્ય સાધનાર્થમુપાયયૌ ॥
ગુહેશ્વરમુખાન્યેષ સપ્તલિંગાન્યપૂજયત્ ॥

આરાધયામાસ ચિરં દેવીર્વિદ્યાફલાપ્તયે॥
તતસ્તુષ્ટાસ્તસ્ય દેવ્યઃ સ્વપ્ને પ્રોચુરિદં વચઃ

વિદ્યાં સાધય ત્વં સાધો સિદ્ધમાતુઃ પુરોંઽગણે ॥
અયં ભક્તઃ સુહૃદયઃ સાહાય્યં તે કરિષ્યતિ

તતસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા વિજયઃ સ્વપ્નમધ્યતઃ ॥
ઉત્થાય ગત્વા દેવ્યાસ્તં વવ્રે ભીમાત્મ જાત્મજમ્

સોઽપિ દેવીવચઃ શ્રુત્વા મેને સાહાય્યકારણમ્ ॥
તતઃ કૃષ્ણચતુર્દશ્યામુપોષ્ય વિજયઃ શુચિઃ

સ્નાત્વાભ્યર્ચ્યૈવ લિંગાનિ દેવીશ્ચૈવાર્ચયત્પૃથક્ ॥
કૃત્વા સ્નાનમુપોષ્યૈવ બર્બરીકોંઽતિકેઽભવત્

પ્રથમાયાં તતો રાત્રૌ યયૌ સિદ્ધાંબિકાપુરઃ ॥
મંડલં તત્ર કૃત્વા ચ ભગાકારં કરાન્નવ

અષ્ટદિક્ષ્વષ્ટકીલાંશ્ચ નિખન્યૈવ સસૂત્રકાન્ ॥
કૃષ્ણાજિનધરો ભૂત્વા બર્બરીકસમન્વિતઃ

શિખામાબદ્ધ્ય દિગ્બંધં કૃત્વા રેભે તતો વિધિમ્ ॥
મધ્યે વૈ મંડલસ્યાપિ કુંડે શુભ્રે ત્રિમેખલં

સમર્પ્ય ચ તતઃ ખડ્ગં ખાદિરં મંત્રતેજિતમ્ ॥
સંસ્થાપ્ય કીલાનભિતો બર્બરીકમથાબ્રવીત્

શુચિર્વિનિદ્રઃ સંતિષ્ઠ સ્તવં દેવ્યાઃ સમુદ્ગિરન્ ॥
યાવત્કર્મ કરોમ્યેષ યથા વિઘ્નં ન જાયતે

ઇત્યુક્તે સંસ્થિતે તત્ર બર્બરીકે મહાબલે ॥
વિજયઃ શોષણં દાહં પ્લાવનં કૃતવાન્યમી

તતઃ સુખાસનો ભૂત્વા ગુંગુરુભ્યો નમઃ ઇતિ ॥
મંત્રમષ્ટોત્તરશતં જપ્ત્વા ગુરુભ્યઃ પ્રણમ્ય ચ ॥
તતો ગણેશ્વરવિધાનમારબ્ધવાન્

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ મંત્રં ગણપતેઃ પરમ્

સર્વકાર્યકરં સ્વલ્પં મહાર્થં સર્વસિદ્ધિદમ્

ૐગાંગીંગૂંગૈંગૌંગઃ સપ્તાક્ષરોઽયં મહામંત્રઃ ॥
ૐગણપતિમંત્રસ્ય ગણકો નામ ઋષિઃ વિઘ્નેશ્વરો દેવતા ગં બીજમ્ ૐશક્તિઃ પૂજાર્થે જપાર્થે વા તિલકાર્થે વા મનસ ઈપ્સિતાર્થે હોમાર્થે વા વિનિયોગ ઇતિ ॥
સાધ કસ્ય પૂર્વં તિલકકરણમ્ ॥
ૐગાંગણપતયે નમઃ ॥
ઇતિ તિલકસ્યોપરિ અક્ષતાન્દદ્યાત્ અનેન મન્ત્રેણ ॥
ૐ ગાંગણપતયે નમઃ ॥
ઇતિ તિલકમંત્રઃ ॥
ૐગાં ગણપતયે નમઃ ॥
અનેન મંત્રેણ ગણેશાય પુષ્પાંજલિત્રયં દદ્યાત્ ॥
મૂલમંત્રેણાત્ર ચંદનગંધપુષ્પધૂપદીપનૈવેદ્યપૂગીફલ તાંબૂલાદિકં દદ્યાત્ ॥
અત ઊર્ધ્વં મૂલમન્ત્રેણ જપં કુર્યાત્ ॥
અષ્ટોત્તરશતં સહસ્રં લક્ષં કોટિં ચેતિ યથાશક્તિ જપ્ત્વા દશાંશહોમાર્થે ગણેશાગ્નયે આવાહયામીતિ અગ્નિમાવાહ્ય ॥
ૐ ગાં ગણપતયે સ્વાહેતિ મન્ત્રેણ ગુગ્ગુલગુટિકાભિર્હોમં વિદધ્યાદ્વિનિયોગં ચેતિ ગાણેશ્વરો તા?કલ્પઃ ॥
ય એવં સર્વ વિઘ્નેષુ સાધયેન્મન્ત્રમુત્તમમ્ ॥
સર્વવિઘ્નાનિ નશ્યંતિ મનોભીષ્ટં ચ સિધ્યતિ

ડાકિન્યો યાતુધાનાશ્ચ પ્રેતાદ્યાશ્ચ ભયંકરાઃ ॥
શત્રૂણાં જાયતે નાશો વશીકરણમેવ ચ

ઇમં ગાણેશ્વરં કલ્પં વિજાનન્વિજયોઽપિ ચ ॥
તિલકં વિધિના કૃત્વા જપ્ત્વા ચાષ્ટોત્તરં શતમ્

દશાંશં ગુટિકા હુત્વા પૂજ્ય સિદ્ધિવિનાયકમ્ ॥
સિદ્ધેયક્ષેત્રપાલસ્ય ચક્રે પૂજાં તતો નિશિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે મહાવિદ્યાસાધને ગાણેશ્વરકલ્પવર્ણનંનામૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ