સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.2.2

નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સ્થાનં ત્વયા મુને પૃષ્ટમસ્તિ માહેશ્વરાગ્રણિ॥
ચરાચરાણાં સર્વેષાં ભૂતાનામપિ શર્મણે

પ્રકલ્પિતં હિ દેવેન તત્તત્કર્માનુગુણ્યતઃ ॥
શરીરભાજાં જનનં તાસુતાસ્વપિ યોનિષુ

ત્વયા શુશ્રુષિતં તેષાં હિતાય મહતે હ્યલમ્ ॥
અન્યથા સંસૃતેર્હાનિઃ કલ્પકોટિશતૈર્નહિ

સ્વલ્પૈર્હિ કર્મભિર્જ્ઞાનૈરપિ પ્રાપ્તા પુનઃપુનઃ ॥
ઘટીયંત્રનયાજ્જન્મમરણે નૈવ શામ્યતઃ

કથં નુ વિરતો દેહી ગર્ભમોકસમાગમાત્ ॥
વિશ્રાંતયે પ્રકલ્પેત વિશુદ્ધજ્ઞાનતો વિના

પ્રદેશાઃ કથિતાઃ પૂર્વં પ્રસંગવશતો મયા ॥
ઋષિભેદાદિકં તેષુ નિવાસઃ કૃત્તિવાસસઃ

કેચિત્તીરેષુ ગંગાયાઃ કેચિત્સારસ્વતે તટે ॥
કાલિંદીતીરયોરન્યે કતિચિચ્છોણરોધસિ

અપરે નર્મદાતીરે પરે ગોદાવરીતટે ॥
કતિચિદ્ગોમતીતીરેષ્વન્યે હૈમવતીતટે

સમુદ્રપાર્શ્વેષ્વિતરં દ્વીપેષ્વન્યે સરસ્વતામ્ ॥
મુખેષુ કેચિત્સિંધૂનાં સંભેદેષ્વપિ કેચન

કૃષ્ણવેણીતટે કેચિત્તુંગભદ્રાંતિકે પરે ॥
ઉપવેણ્યાં કતિપયે પરે શક્ત્યાપગાંતિકે

કાવેરીતીર ઇતરે કેચિદ્વેગવતીતટે ॥
અન્યે તુ તામ્રપર્ણ્યાશ્ચ કતિચિન્મુરલાતટે

કેચિદૈરાવતીતીરે ત્વિતરે યાતુકાંક્ષિકે

કન્યાતટેષુ કતિચિત્કતિચિત્કુમારીતીરે પરે ચ તમસાવરુણાંતિકેન્યે ॥
મંદાકિનીસવિધયોરિતરે પરેઽપિ શિપ્રાતટે પરિસરેષુ પરે સરય્વાઃ

વિપાશાભ્યાશ ઇતરે શતદ્રુતિતટે પરે ॥
ચર્મણ્વત્યુપકંઠેઽન્યે કેચિદ્ભીમરથીતટે

કેચિદ્બિંદુસરોભ્યર્ણે પરે પંપાસરસ્તટે ॥
અભ્યર્ણકેપિ ભૈરવ્યાઃ કતિચિત્કૌશિકીતટે

અપરે માલિનીતીરે પરે ગંધવતીતટે ॥
કતિચિન્માનસોપાંતે કેચિદચ્છોદરોધસિ

ઇંદ્રદ્યુમ્નસરસ્યન્ય એકે તુ મણિકર્ણિકે ॥
પરે તુ વરદાતીરે તાપ્યાં કતિચનાપરે ॥
પાતાલગંગાસવિધે શરાવત્યંતિકે પરે

લોહિત્યાકૂલયોઃ કેચિત્કતિચિત્કાલમાતટે ॥
વિતસ્તોપાંતિકે ત્વન્યે ચંદ્રભાગાંતિકે પરે

સુરલોપાંતિકે કેચિત્પયોષ્ણીતીરયોઃ પરે ॥
કેચિન્મધુમતીતીરે કેચનાનુ પિનાકિનીમ્

ઉક્તં વારાણસીક્ષેત્રં ક્રોશપંચકપાવનમ્ ॥
દેવસ્તત્રાવિમુક્તાખ્યો વિશાલાક્ષ્યા સમર્ચિતઃ

કપાલમોચનં યત્ર યત્રાસ્તે કાલભૈરવઃ ॥
મૃતાનાં યત્ર રુદ્રત્વં કાશીં વિદ્ધિ હિ તાં મુને

ગયાપ્રયાગાવપિ તે કથિતૌ સર્વસિદ્ધિદૌ ॥
યત્ર પિંડપ્રદાનેન તુષ્યંતિ પિતરઃ કિલ

આકર્ણિતં ચ કેદારં યસ્મિન્મહિષરૂપધૃક્ ॥
દેવોપિ ચ હતો દેવ્યા સર્વશ્રેયસ્કરો નૃણામ્

સર્વસિદ્ધિકરં પુંસાં ક્ષેત્રં બદરિકાશ્રમમ્ ॥
યત્રાસ્તે ત્ર્યંબકો દેવ્યા નરનારાયણાર્ચિતઃ

શ્રુતં હિ નૈમિષં ક્ષેત્રં ત્વયા યત્ર મહેશ્વરઃ ॥
દેવદેવાભિધઃ પુણ્યો દેવી સારંગધારિણી

અમરેશમિતિ સ્થાનં પ્રોક્તં સર્વાર્થસાધકમ્ ॥
ૐકારનામા તત્રેશશ્ચંડિકાખ્યા મહેશ્વરી

પુષ્કરાખ્યં મહાસ્થાનં શ્રુતં તે કથિતં મયા ॥
યત્ર દેવો રુજોગંધિઃ પુરુહૂતા મહેશ્વરી

આષાઢીનામ તે સ્થાનં પાવનં કથિતં મયા ॥
આષાઢેશો હરસ્તત્ર રતીશા પરમેશ્વરી

દંડિમુંડી સમાખ્યં ચ સ્થાનં તે કથિતં મયા ॥
યત્ર મુંડી મહાદેવો દંડિકા પરમેશ્વરી

લાકુલંનામ તે સ્થાનં સંશુદ્ધં કથિતં મયા ॥
લાકુલીશો હરો યસ્મિન્નનંગા સર્વમંગલા

ભારભૂતિરિતિ સ્થાનં ભવતોઽભિહિતં મયા ॥
યત્ર ભારાભિધઃ શંભુર્ભૂત્યાખ્યા ભૂધરાત્મજા

અરાલકેશ્વરં નામ સ્થાનં તે કથિતં મયા ॥
યત્ર સૂક્ષ્માભિધઃ શૂલી સૂક્ષ્માખ્યા શૈલનંદિની

ગયાનામ મહાક્ષેત્રં તવ પ્રસ્તાવિતં મયા ॥
મંગલાખ્યા શિવા યત્ર શંકરઃ પ્રપિતામહઃ

કુરુક્ષેત્રમિતિ સ્થાનં ભવતે વિનિવેદિતમ્ ॥
યત્ર સ્થાણુપ્રિયા દેવી દેવઃ સ્થાણુસમાહ્વયઃ

ઉક્તં કનખલંનામ મયા તે સ્થાનમુત્તમમ્ ॥
ઉગ્રો યત્ર પુરારાતિરુગ્રા ગિરિવરાત્મજા

તાલકાખ્યં મહાક્ષેત્રં માર્કંડેય મયોદિતમ્ ॥
દેવી સ્વાયંભુવી યત્ર સ્વયંભૂઃ પરમેશ્વરઃ

અટ્ટહાસમિતિ પ્રોક્તં મહાસ્થાનં મયા તવ ॥
યત્રાર્કઃ પૂજયિત્વેશમાસીત્પૂર્ણમનોરથઃ ॥

કૃત્તિવાસાભિધં ક્ષેત્રમુક્તં તે વેદવિત્તમ ॥
યઃ કૈલાસાદપિ શ્લાઘ્યો નિવાસઃ કૃત્તિવાસસઃ

ભ્રમરાંબિકયા દેવ્યા મહેશો મલ્લિકાર્જુનઃ ॥
શ્રીશૈલે સૃષ્ટિસિદ્ધયર્થં પૂજિતઃ પરમેષ્ઠિના

સુવર્ણમુખરીતીરે કાલહસ્તીતિ શંકરઃ ॥
વ્યાસેનારાધિતો ભૃંગમુખરાલકયાંબયા

કાંચ્યામેકામ્રમૂલસ્થઃ કામાક્ષ્યા કામશાસનઃ ॥
તપસ્યંત્યાભિસંશ્લિષ્ટો વલયેનાંકિતોઽભવત્

અસ્તિ વ્યાઘ્રપુરંનામ તિલ્લિકાનનમધ્યગમ્ ॥
યત્ર નૃત્યંતમીશાનં પર્યુપાસ્તે પતંજલિઃ

શ્વેતારણ્યમિતિ સ્થાનમુક્તં તવ મયા પુરા ॥
ભગ્નમૈરાવતો દંતં ભેજે યત્ર શિવાર્ચનાત્

સેતુબંધમિતિ સ્થાનમવોચં તત્ર રાઘવઃ ॥
રામનાથાખ્યયા દેવમંહોઘ્નં પ્રત્યતિષ્ઠિપત્

ગતપ્રત્યાહ્વય સ્થાનં વિદ્યતે વૃષભધ્વજઃ ॥
યત્ર જંબૂતરોર્મૂલે જગદ્રક્ષાર્થમાશ્રિતઃ

મણિમુક્તાનદીમન્વક્ક્ષેત્રે વૃદ્ધાચલાહ્વયે ॥
નિત્યં સન્નિહિતો દેવ ઇત્યાકર્ણિત એવ તે

શ્રીમન્મધ્યાર્જુનંનામ શ્રુતં સ્થાનમનુત્તમમ્ ॥
યસ્મિન્વરપ્રદો નિત્યં ગૌરીસહચરો હરઃ

આસ્થિતં સોમનાથેન સોમતીર્થં ત્વયા શ્રુતમ્ ॥
યત્ર ત્યક્તવતાં દેહં ન ભૂયો ભવબંધનમ્

આકર્ણિતં હિ ભવતા ક્ષેત્રં સિદ્ધવટાહ્વયમ્ ॥
યત્ર સિદ્ધાઃ સમર્ચંતિ જ્યોતિર્લિંગમનુત્તમમ્

અશ્રાવિ ખલુ તે ક્ષેત્રં કમલાલયસંજ્ઞકમ્ ॥
વલ્મીકેશાર્ચનાલ્લેભે યત્ર શ્રીર્જીવિતા હરેઃ

શ્રુતવાનસિ કંકાદ્રિં યત્ર સંનિહિતો હરઃ ॥
ઇદાનીમપ્યુપાસાતે મોક્ષાય બ્રહ્મકેશવૌ

શ્રીમદ્દ્રોણપુરં વેત્સિ યસ્મિન્કલિયુગક્ષયે ॥
નૌકામારૂઢવાનબ્ધૌ ક્ષુભિતે પાર્વતીપતિઃ

શ્રુતં બ્રહ્મપુરંનામ ક્ષેત્રં યત્રેંદ્રજિત્પુરા ॥
આર્યપુષ્કરિણીતીરે સ્થાપયામાસ ધૂર્જટિમ્

શ્રીકોટિકાખ્યં જ્ઞાનાભિક્ષેત્રં યત્રેંદુશેખરઃ ॥
સમારાધયતાં પુંસાં પાપકોટીર્વ્યપોહતિ

આકર્ણિતં ચ ગોકર્ણં શિવં યત્સંનિધાનતઃ ॥
આરિરાધયિષુઃ સ્વર્ગં જામદગ્ન્યો ન કાંક્ષતિ

ત્રિપુરાંતકમુક્તં તે ક્ષેત્રં યત્ર ત્રિયંબકઃ ॥
નિરાકરોતિ નિરયાદ્ભયં દૃષ્ટવતાં નૃણામ્

ઉક્તં કાલાંજનં ક્ષેત્રં યદ્વાસી કાલકંધરઃ ॥
નિર્વાપયતિ ભક્તાનાં ઘોરસંસારસંજ્વરમ્

પ્રિયાલવણમાખ્યાતં ક્ષેત્રં યત્રાંબિકાપતિઃ ॥
પયોર્થિને પયઃસિંધું વિતતારોપમન્યવે

ક્ષેત્રં પ્રભાસમુક્તં તે યત્ર ખંડેંદુશેખરઃ ॥
પૂજિતઃ શૌરિસીરિભ્યાં દત્તવાનક્ષયં ફલમ્

વેદારણ્યં વિજાનીષે યસ્મિન્પ્રમથનાયકઃ॥
અભ્યર્થિતોઽભૂન્મોક્ષાર્થં દક્ષેણ પ્રાક્કૃતાગસા

હેમકૂટં ત્વમશ્રૌષીઃ સ્થાનં વિષમચક્ષુષઃ ॥
પુંસાં તપસ્યતાં યત્ર પુનર્જનનતો ન ભીઃ

ક્ષેત્રં વેણુવનંનામ વિદ્યતે પાપનાશનમ્ ॥
યત્ર વંશલતાગર્ભાજ્જાતો મુક્તામણિઃ શિવા

જાલંધરમિતિ સ્થાનમંધકારેસ્ત્વયા શ્રુતમ્ ॥
લેભે ગણપતાં તત્ર તપસ્યાભિર્જલંધરઃ

જ્વાલામુખમિતિ સ્થાનમજ્ઞાસીઃ કથિતં મયા ॥
યત્ર જ્વાલામુખી દેવી કાલરુદ્રમપૂજયત્

અસ્તિ ભદ્રવટોનામ ક્ષેત્રમુક્તં શ્રુતં ત્વયા ॥
ત્ર્યંબકં યત્ર હેરંબઃ સંપદે પર્યપૂજયત્

ન્યગ્રોધારણ્યમુક્તં તે યત્રોગ્રો નિર્મમે કિલ ॥
ઉચ્ચંડતાંડવં કાલ્યા સાકં સંઘર્ષમેયિવાન્

ગંધમાદનસંજ્ઞં તત્ક્ષેત્રમાકર્ણિતં ત્વયા ॥
આંજનેયેન રચિતં યત્ર મૃત્યુંજયાર્ચનમ્

ગોપર્વતમિતિ સ્થાનં શંભોઃ પ્રખ્યાપિતં મયા ॥
યત્ર પાણિનિના લેભે વૈયાકરણિકાગ્ર્યતા

વીરકોષ્ઠમિતિ ક્ષેત્રસ્થાનં નન્વવધારિતમ્ ॥
યત્ર પ્રચેતસા લેભે તપસા કવિમુખ્યતા

મહાતીર્થમિતિ પ્રોક્તં જાનીષે યત્ર શંભુના ॥
અધ્યાપિતાસ્સુપર્વાણઃ સર્વેઽપિ દ્રુહિણાદયઃ

મયૂરપુરમુક્તં તે ક્ષેત્રં માહેશ્વરં મયા ॥
લેભે યત્ર વ્રતસ્થેન હ્રાદિની વજ્રપાણિના

શ્રીસુંદરમિતિ ક્ષેત્રમુક્તં વેગવતી તટે ॥
કલાવપિ યુગે યસ્મિન્દેવદેવેન દીપ્યતે

કુંભકોણમિતિ સ્થાનં શંભોર્વેત્સિ હિ યત્ર સા ॥
ગંગાપિ માઘે સાન્નિધ્યં કુરુતે સ્વાઘશાંતયે

અનુગોદાવરીતીરં ત્ર્યંબકંનામ તે શ્રુતમ્ ॥
શક્તિં યત્ર ગુહો લેભે તારકાસુરઘાતિનીમ્

શ્રીપાટલં વ્યાઘ્રપુરમાખ્યાતં વેદવિત્તમ ॥
ત્રિશંકુના જાતિશુદ્ધ્યૈ યત્ર ગંગાધરોર્ચિતઃ

ક્ષેત્રં કદંબપુર્ય્યાખ્યં ભવતા ચાવધારિતમ્ ॥
ત્વત્કૃતે યત્ર શૂલેન કૃતાંતં શમ્ભુરક્ષિણોત્ ॥

અવિનાશાખ્યમુક્તં તે ક્ષેત્રં યત્ર વૃષધ્વજઃ ॥
સાન્નિધ્યં પડિકણ્ઠાય વિતતાર પ્રસેદિવાન્

રક્તૈકાનનમાખ્યાતં મયા ક્ષેત્રં તવાનઘ ॥
મિત્રાવરુણયોર્યત્ર રુદ્રોઽજનિ વરપ્રદઃ

શ્રીહાટકેશ્વરં ક્ષેત્રં પાતાલસ્થં ત્વયા શ્રુતમ્ ॥
યત્ર વૈરોચનિર્દેવં સ્વપદપ્રાપ્તયેર્ચતિ

વેત્સિ શંભોઃ પ્રિયાવાસં કૈલાસં નિત્યસેવકઃ ॥
યત્ર યક્ષેશ્વરસ્ત્ર્યક્ષમયર્ચયતિ ભક્તિતઃ

સ્થાનાનિ ખંડપરશોરિત્યુક્તાનિ મયા પુરા ॥
ત્વયાપ્યવધૃતાન્યેવ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇત્યૂચિવાનેષ શિલાદનંદનો મુનેર્મૃકણ્ડોસ્તનયં મુનીશ્વરમ્ ॥
ભક્ત્યા નમંતં પદયોઃ કરેણ પસ્પર્શ મૌલૌ કરુણારસાર્દ્રઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્ય ઉત્તરાર્ધે મહીમણ્ડલસ્થવિવિધશિવક્ષેત્રવર્ણનંનામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ