स्कन्द पुराण · अध्याय 1.2.2

नंदिकेश्वर उवाच ॥ ॥
स्थानं त्वया मुने पृष्टमस्ति माहेश्वराग्रणि॥
चराचराणां सर्वेषां भूतानामपि शर्मणे

प्रकल्पितं हि देवेन तत्तत्कर्मानुगुण्यतः ॥
शरीरभाजां जननं तासुतास्वपि योनिषु

त्वया शुश्रुषितं तेषां हिताय महते ह्यलम् ॥
अन्यथा संसृतेर्हानिः कल्पकोटिशतैर्नहि

स्वल्पैर्हि कर्मभिर्ज्ञानैरपि प्राप्ता पुनःपुनः ॥
घटीयंत्रनयाज्जन्ममरणे नैव शाम्यतः

कथं नु विरतो देही गर्भमोकसमागमात् ॥
विश्रांतये प्रकल्पेत विशुद्धज्ञानतो विना

प्रदेशाः कथिताः पूर्वं प्रसंगवशतो मया ॥
ऋषिभेदादिकं तेषु निवासः कृत्तिवाससः

केचित्तीरेषु गंगायाः केचित्सारस्वते तटे ॥
कालिंदीतीरयोरन्ये कतिचिच्छोणरोधसि

अपरे नर्मदातीरे परे गोदावरीतटे ॥
कतिचिद्गोमतीतीरेष्वन्ये हैमवतीतटे

समुद्रपार्श्वेष्वितरं द्वीपेष्वन्ये सरस्वताम् ॥
मुखेषु केचित्सिंधूनां संभेदेष्वपि केचन

कृष्णवेणीतटे केचित्तुंगभद्रांतिके परे ॥
उपवेण्यां कतिपये परे शक्त्यापगांतिके

कावेरीतीर इतरे केचिद्वेगवतीतटे ॥
अन्ये तु ताम्रपर्ण्याश्च कतिचिन्मुरलातटे

केचिदैरावतीतीरे त्वितरे यातुकांक्षिके

कन्यातटेषु कतिचित्कतिचित्कुमारीतीरे परे च तमसावरुणांतिकेन्ये ॥
मंदाकिनीसविधयोरितरे परेऽपि शिप्रातटे परिसरेषु परे सरय्वाः

विपाशाभ्याश इतरे शतद्रुतितटे परे ॥
चर्मण्वत्युपकंठेऽन्ये केचिद्भीमरथीतटे

केचिद्बिंदुसरोभ्यर्णे परे पंपासरस्तटे ॥
अभ्यर्णकेपि भैरव्याः कतिचित्कौशिकीतटे

अपरे मालिनीतीरे परे गंधवतीतटे ॥
कतिचिन्मानसोपांते केचिदच्छोदरोधसि

इंद्रद्युम्नसरस्यन्य एके तु मणिकर्णिके ॥
परे तु वरदातीरे ताप्यां कतिचनापरे ॥
पातालगंगासविधे शरावत्यंतिके परे

लोहित्याकूलयोः केचित्कतिचित्कालमातटे ॥
वितस्तोपांतिके त्वन्ये चंद्रभागांतिके परे

सुरलोपांतिके केचित्पयोष्णीतीरयोः परे ॥
केचिन्मधुमतीतीरे केचनानु पिनाकिनीम्

उक्तं वाराणसीक्षेत्रं क्रोशपंचकपावनम् ॥
देवस्तत्राविमुक्ताख्यो विशालाक्ष्या समर्चितः

कपालमोचनं यत्र यत्रास्ते कालभैरवः ॥
मृतानां यत्र रुद्रत्वं काशीं विद्धि हि तां मुने

गयाप्रयागावपि ते कथितौ सर्वसिद्धिदौ ॥
यत्र पिंडप्रदानेन तुष्यंति पितरः किल

आकर्णितं च केदारं यस्मिन्महिषरूपधृक् ॥
देवोपि च हतो देव्या सर्वश्रेयस्करो नृणाम्

सर्वसिद्धिकरं पुंसां क्षेत्रं बदरिकाश्रमम् ॥
यत्रास्ते त्र्यंबको देव्या नरनारायणार्चितः

श्रुतं हि नैमिषं क्षेत्रं त्वया यत्र महेश्वरः ॥
देवदेवाभिधः पुण्यो देवी सारंगधारिणी

अमरेशमिति स्थानं प्रोक्तं सर्वार्थसाधकम् ॥
ॐकारनामा तत्रेशश्चंडिकाख्या महेश्वरी

पुष्कराख्यं महास्थानं श्रुतं ते कथितं मया ॥
यत्र देवो रुजोगंधिः पुरुहूता महेश्वरी

आषाढीनाम ते स्थानं पावनं कथितं मया ॥
आषाढेशो हरस्तत्र रतीशा परमेश्वरी

दंडिमुंडी समाख्यं च स्थानं ते कथितं मया ॥
यत्र मुंडी महादेवो दंडिका परमेश्वरी

लाकुलंनाम ते स्थानं संशुद्धं कथितं मया ॥
लाकुलीशो हरो यस्मिन्ननंगा सर्वमंगला

भारभूतिरिति स्थानं भवतोऽभिहितं मया ॥
यत्र भाराभिधः शंभुर्भूत्याख्या भूधरात्मजा

अरालकेश्वरं नाम स्थानं ते कथितं मया ॥
यत्र सूक्ष्माभिधः शूली सूक्ष्माख्या शैलनंदिनी

गयानाम महाक्षेत्रं तव प्रस्तावितं मया ॥
मंगलाख्या शिवा यत्र शंकरः प्रपितामहः

कुरुक्षेत्रमिति स्थानं भवते विनिवेदितम् ॥
यत्र स्थाणुप्रिया देवी देवः स्थाणुसमाह्वयः

उक्तं कनखलंनाम मया ते स्थानमुत्तमम् ॥
उग्रो यत्र पुरारातिरुग्रा गिरिवरात्मजा

तालकाख्यं महाक्षेत्रं मार्कंडेय मयोदितम् ॥
देवी स्वायंभुवी यत्र स्वयंभूः परमेश्वरः

अट्टहासमिति प्रोक्तं महास्थानं मया तव ॥
यत्रार्कः पूजयित्वेशमासीत्पूर्णमनोरथः ॥

कृत्तिवासाभिधं क्षेत्रमुक्तं ते वेदवित्तम ॥
यः कैलासादपि श्लाघ्यो निवासः कृत्तिवाससः

भ्रमरांबिकया देव्या महेशो मल्लिकार्जुनः ॥
श्रीशैले सृष्टिसिद्धयर्थं पूजितः परमेष्ठिना

सुवर्णमुखरीतीरे कालहस्तीति शंकरः ॥
व्यासेनाराधितो भृंगमुखरालकयांबया

कांच्यामेकाम्रमूलस्थः कामाक्ष्या कामशासनः ॥
तपस्यंत्याभिसंश्लिष्टो वलयेनांकितोऽभवत्

अस्ति व्याघ्रपुरंनाम तिल्लिकाननमध्यगम् ॥
यत्र नृत्यंतमीशानं पर्युपास्ते पतंजलिः

श्वेतारण्यमिति स्थानमुक्तं तव मया पुरा ॥
भग्नमैरावतो दंतं भेजे यत्र शिवार्चनात्

सेतुबंधमिति स्थानमवोचं तत्र राघवः ॥
रामनाथाख्यया देवमंहोघ्नं प्रत्यतिष्ठिपत्

गतप्रत्याह्वय स्थानं विद्यते वृषभध्वजः ॥
यत्र जंबूतरोर्मूले जगद्रक्षार्थमाश्रितः

मणिमुक्तानदीमन्वक्क्षेत्रे वृद्धाचलाह्वये ॥
नित्यं सन्निहितो देव इत्याकर्णित एव ते

श्रीमन्मध्यार्जुनंनाम श्रुतं स्थानमनुत्तमम् ॥
यस्मिन्वरप्रदो नित्यं गौरीसहचरो हरः

आस्थितं सोमनाथेन सोमतीर्थं त्वया श्रुतम् ॥
यत्र त्यक्तवतां देहं न भूयो भवबंधनम्

आकर्णितं हि भवता क्षेत्रं सिद्धवटाह्वयम् ॥
यत्र सिद्धाः समर्चंति ज्योतिर्लिंगमनुत्तमम्

अश्रावि खलु ते क्षेत्रं कमलालयसंज्ञकम् ॥
वल्मीकेशार्चनाल्लेभे यत्र श्रीर्जीविता हरेः

श्रुतवानसि कंकाद्रिं यत्र संनिहितो हरः ॥
इदानीमप्युपासाते मोक्षाय ब्रह्मकेशवौ

श्रीमद्द्रोणपुरं वेत्सि यस्मिन्कलियुगक्षये ॥
नौकामारूढवानब्धौ क्षुभिते पार्वतीपतिः

श्रुतं ब्रह्मपुरंनाम क्षेत्रं यत्रेंद्रजित्पुरा ॥
आर्यपुष्करिणीतीरे स्थापयामास धूर्जटिम्

श्रीकोटिकाख्यं ज्ञानाभिक्षेत्रं यत्रेंदुशेखरः ॥
समाराधयतां पुंसां पापकोटीर्व्यपोहति

आकर्णितं च गोकर्णं शिवं यत्संनिधानतः ॥
आरिराधयिषुः स्वर्गं जामदग्न्यो न कांक्षति

त्रिपुरांतकमुक्तं ते क्षेत्रं यत्र त्रियंबकः ॥
निराकरोति निरयाद्भयं दृष्टवतां नृणाम्

उक्तं कालांजनं क्षेत्रं यद्वासी कालकंधरः ॥
निर्वापयति भक्तानां घोरसंसारसंज्वरम्

प्रियालवणमाख्यातं क्षेत्रं यत्रांबिकापतिः ॥
पयोर्थिने पयःसिंधुं विततारोपमन्यवे

क्षेत्रं प्रभासमुक्तं ते यत्र खंडेंदुशेखरः ॥
पूजितः शौरिसीरिभ्यां दत्तवानक्षयं फलम्

वेदारण्यं विजानीषे यस्मिन्प्रमथनायकः॥
अभ्यर्थितोऽभून्मोक्षार्थं दक्षेण प्राक्कृतागसा

हेमकूटं त्वमश्रौषीः स्थानं विषमचक्षुषः ॥
पुंसां तपस्यतां यत्र पुनर्जननतो न भीः

क्षेत्रं वेणुवनंनाम विद्यते पापनाशनम् ॥
यत्र वंशलतागर्भाज्जातो मुक्तामणिः शिवा

जालंधरमिति स्थानमंधकारेस्त्वया श्रुतम् ॥
लेभे गणपतां तत्र तपस्याभिर्जलंधरः

ज्वालामुखमिति स्थानमज्ञासीः कथितं मया ॥
यत्र ज्वालामुखी देवी कालरुद्रमपूजयत्

अस्ति भद्रवटोनाम क्षेत्रमुक्तं श्रुतं त्वया ॥
त्र्यंबकं यत्र हेरंबः संपदे पर्यपूजयत्

न्यग्रोधारण्यमुक्तं ते यत्रोग्रो निर्ममे किल ॥
उच्चंडतांडवं काल्या साकं संघर्षमेयिवान्

गंधमादनसंज्ञं तत्क्षेत्रमाकर्णितं त्वया ॥
आंजनेयेन रचितं यत्र मृत्युंजयार्चनम्

गोपर्वतमिति स्थानं शंभोः प्रख्यापितं मया ॥
यत्र पाणिनिना लेभे वैयाकरणिकाग्र्यता

वीरकोष्ठमिति क्षेत्रस्थानं नन्ववधारितम् ॥
यत्र प्रचेतसा लेभे तपसा कविमुख्यता

महातीर्थमिति प्रोक्तं जानीषे यत्र शंभुना ॥
अध्यापितास्सुपर्वाणः सर्वेऽपि द्रुहिणादयः

मयूरपुरमुक्तं ते क्षेत्रं माहेश्वरं मया ॥
लेभे यत्र व्रतस्थेन ह्रादिनी वज्रपाणिना

श्रीसुंदरमिति क्षेत्रमुक्तं वेगवती तटे ॥
कलावपि युगे यस्मिन्देवदेवेन दीप्यते

कुंभकोणमिति स्थानं शंभोर्वेत्सि हि यत्र सा ॥
गंगापि माघे सान्निध्यं कुरुते स्वाघशांतये

अनुगोदावरीतीरं त्र्यंबकंनाम ते श्रुतम् ॥
शक्तिं यत्र गुहो लेभे तारकासुरघातिनीम्

श्रीपाटलं व्याघ्रपुरमाख्यातं वेदवित्तम ॥
त्रिशंकुना जातिशुद्ध्यै यत्र गंगाधरोर्चितः

क्षेत्रं कदंबपुर्य्याख्यं भवता चावधारितम् ॥
त्वत्कृते यत्र शूलेन कृतांतं शम्भुरक्षिणोत् ॥

अविनाशाख्यमुक्तं ते क्षेत्रं यत्र वृषध्वजः ॥
सान्निध्यं पडिकण्ठाय विततार प्रसेदिवान्

रक्तैकाननमाख्यातं मया क्षेत्रं तवानघ ॥
मित्रावरुणयोर्यत्र रुद्रोऽजनि वरप्रदः

श्रीहाटकेश्वरं क्षेत्रं पातालस्थं त्वया श्रुतम् ॥
यत्र वैरोचनिर्देवं स्वपदप्राप्तयेर्चति

वेत्सि शंभोः प्रियावासं कैलासं नित्यसेवकः ॥
यत्र यक्षेश्वरस्त्र्यक्षमयर्चयति भक्तितः

स्थानानि खंडपरशोरित्युक्तानि मया पुरा ॥
त्वयाप्यवधृतान्येव किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

इत्यूचिवानेष शिलादनंदनो मुनेर्मृकण्डोस्तनयं मुनीश्वरम् ॥
भक्त्या नमंतं पदयोः करेण पस्पर्श मौलौ करुणारसार्द्रः

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे महीमण्डलस्थविविधशिवक्षेत्रवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः