સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.2.19

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તાવત્કુતશ્ચિદાકર્ણ્ય તત્રસ્થાં મહિષાસુરઃ ॥
અવજ્ઞાતસુરારાતિર્વિધ્વંસિતપુરંદરઃ

સર્વલોકજયી સિદ્ધવિદ્યાધરભયાવહઃ ॥
દુર્નિગ્રહો વરાદાસીચ્છસ્ત્રાસ્ત્રૈરખિલૈરપિ

તીક્ષ્ણાનામપિ શાપાનામપ્યગોચરતાં ગતઃ ॥
દર્પદ્ભિર્દાનવૈદૈત્યૈઃ કૌણપૈશ્ચ નિષેવિતઃ

દૂષકો મુનિપત્નીનાં ધર્મમાર્ગોપઘાતકઃ ॥
બલાત્પુલોમ્નો નમુચેર્વૃત્રાદપિ બલાધિકઃ

હિરણ્યકશિપોર્વશ્યો હિરણ્યાક્ષ ઇવાપરઃ ॥
તાં વિલોભયિતું કાંચિત્પ્રાહિણોત્કિલ દૂતિકામ્

તતઃ સા તાપસીવેષધારિણી ગિરિજાં પ્રતિ ॥
સખીસમક્ષ એવેદમુવાચાનુચિતં વચઃ

અરારુ ભીષણે ભીરો નિવસસ્યત્ર કિં વને ॥
વિહર્તુમુચિતા રમ્યેષ્વવરોધનવેશ્મસુ

કિમર્થં વાદ્ય ચિત્તં તે યૌવને ભોગનિઃસ્પૃહમ્ ॥
નિવેશિતં તપસિ ચ દૈવતૈરપિ દુષ્કરે

હંસતૂલમયીં શય્યાં મુક્તામયવિતાનિકામ્ ॥
હિત્વા કિમિતિ મૃદ્વંગિ સુપ્યતે પરુષાશ્મસુ

તપોજડો મૃડો દિષ્ટ્યા પ્રાગેવાસ્તિ ત્વયોજ્ઝિતઃ ॥
તવાનુરૂપો નૈવાન્યો વિદ્યતે દિવિષત્સુ ચ

કિં તુ ત્રૈલોક્યનાથોઽસ્તિ મહિષો દાનવેશ્વરઃ ॥
યદિ દ્રક્ષ્યસિ તં સુભ્ર ત્યક્ષ્યસ્યેવ ક્ષણાત્તપઃ

કિં નિહ્નવેન નન્વેષ શ્રુત્વા સર્વં ચિરાત્પ્રભુઃ ॥
સ પ્રાહિણોદુપાનેતું દૂતિકાં માં સ્મરાતુરઃ

ઇત્યત્યંતવિરુદ્ધં તાં બ્રુવાણામસમંજસમ્ ॥
દેવ્યાશ્ચિત્તસ્થિતિં જ્ઞાત્વા વિજયા નિરકાસયત્

સા ચાતિરોષેણ કૃતપ્રતિજ્ઞા દૈત્યરૂપિકા ॥
ગત્વા વિદિતવૃત્તાંતમકરોન્મહિષાસુરમ્

સોઽપિ તત્સર્વમાકર્ણ્ય રુષાતીવારુણેક્ષણઃ ॥
દેવીં જિઘૃક્ષુરભ્યાગાદ્વૃતો દૈતેયકોટિભિઃ ॥

સ્યન્દનૈર્દ્વિરદૈરશ્વૈઃ પત્તિભિશ્ચ સમંતતઃ ॥
ભુવમાચ્છાદયામાસ ધ્વજૈશ્ચ ગગનાંતરમ્

ક્ષ્વેલિતૈર્વાદ્યઘોષૈશ્ચ નભઃ સ્ફુટદિવાભવત્ ॥
પાદાઘાતૈશ્ચ દૈત્યાનાં વિદદ્રે વસુધાતલમ્

કરાલો દુર્દ્ધરસ્તસ્ય વિચષ્ણુર્વિકરાલકઃ ॥
બાષ્કલો દુર્મુખશ્ચંડઃ પ્રચંડશ્ચામરાસુરઃ

મહાહનુર્મહામૌલિરુગ્રાસ્યો વિકટેક્ષણઃ ॥
જ્વાલાસ્યો દહનશ્ચેમે સેનાન્યોપિ પ્રતસ્થિરે

કોલાહલમિમં શ્રુત્વા દેવી નિયમવિઘ્નતઃ ॥
શંકિતા દૈત્યસંહૃત્યૈ દુર્ગામાદિશતિ સ્મ સા

સારુણાદ્રિરહોદ્રોણ્યામધિરૂઢા મૃગાધિપમ્ ॥
દીપ્તાયુધધરૈર્દોર્ભિઃ કાલિકેવ મહીં ગતા

ઘનાઘનરવોદગ્રં સિંહનાદમચીકરત્ ॥
સ્ફુરદ્દંતચ્છદોપાંતં વલ્ગદંગુલિપલ્લવા

સ્વાંગેભ્યો યોગિનીચક્રં માતરોઽપ્યસૃજન્રુષા ॥
દેવ્યાઃ પ્રિયાય દૈતેયસંહારાર્હાઃ સહસ્રશઃ

કાશ્ચિત્તત્રારુણચ્છાયા દંડિન્યો હંસવાહનાઃ ॥
મુખૈશ્ચતુર્ભિરાજગ્મુઃ કોપપ્રસ્ફુરિતાધરૈઃ ॥

નિર્યયુઃ કાશ્ચન ક્રુદ્ધા જ્વલત્ત્રિશિખપાણયઃ ॥
નિસ્વનદ્ભૂષણાઃ પંસલ્લલાટા વૃષવાહનાઃ

નિર્જગ્મુરપરાઃ સેનાસહિતાઃ શિખિવાહનૈઃ ॥
શક્તિદંડાભયકરાઃ શતશઃ ષડ્ભિરાનનૈઃ

નિશ્ચક્રમુઃ પરાસ્તાર્ક્ષ્યમધિરુહ્યાધિકક્રુધા ॥
શંખચક્રધરાઃ સૂર્યચંદ્રમોભ્યાં દિવો યથા ॥

પ્રતિષ્ઠંતે તથા વ્યાઘ્રવાહાઃ કુવલયત્વિષઃ ॥
પોત્રૈઃ સદ્ઘર્ઘરારાવૈર્બિભ્રત્યો મુસલં હલમ્

રોષારુણસહસ્રાક્ષ્યો વલક્ષદ્વિપવાહનાઃ ॥
પ્રતસ્થિરે શાતકોટિશતકોટિધરાઃ પરાઃ

અશ્વારૂઢા સમાપેતુરેકાઃ સૌદામિનીનિભાઃ ॥
ખડ્ગખેટકધારિણ્યઃ કોપેન કપિલાનનાઃ ॥

તાશ્ચ કોટિચતુઃષષ્ટિમસુરાનાશ્રમાદ્બહિઃ ॥
અરુન્ધન્પ્રસભં ધ્વાંતરાશીનિવ રવેસ્ત્વિષઃ

તતશ્ચ યોગિનીચક્રદાનવાનીકયોર્મિથઃ ॥
પ્રાવર્ત્તત રણં ઘોરં મુષ્ટામુષ્ટિ કચાકચિ

સાયકૈર્યોગિનીમુક્તૈર્દલિતા દૈત્યમૌલયઃ ॥
આચ્છાદયન્મહીપૃષ્ઠં સ્થલજાનીવ સર્વતઃ

પ્રસસ્રૂ રક્તસરિતો લગત્કૈશિકશૈવલાઃ ॥
લુઠદ્વિપાઠપાઠીનાઃ સ્મરૈર્દેવીમુખાંબુજૈઃ

વેતણ્ડતુણ્ડાન્યારુહ્ય સૌધાનિવ પિશાચિકાઃ ॥
પ્રચણ્ડ તાંડવાઃ પીતરક્તમદ્યાશ્ચકાશિરે

કપાલૈર્દૈત્યવીરાણામઘાસુરસૃગાસવાન્ ॥
ક્રીડડ્ડમરુકાકારૈર્ડામરૈર્યોગિનીગણાઃ

પરિજહ્રુસ્તથાંત્રાણિ કંકૌઘાઃ પાશશંકયા ॥
ક્ષુધિતા અપિ માંસાનિ સશલ્યાન્યજહુઃ શિવાઃ

સિદ્ધવિદ્યાધરોન્મુક્તમંદારપ્રસવાસવૈઃ ॥
ઇયાય શાંતિં ભૂરેણુઃ સંગ્રામે ક્ષોભસમ્ભવઃ

વિરેજુર્યોગિનીમુક્તૈર્દેહલગ્નૈર્દ્વિષાં હયાઃ ॥
અમર્ષાતિશયોત્ક્ષિપ્તૈઃ શલ્યૈઃ શલ્યમૃગા ઇવ

દંડૈઃ કેચિત્પરે શૂલૈર્નિશિતૈઃ કેઽપિ શક્તિભિઃ ॥
ચક્રૈરન્યે હલૈરેકે કતિચિચ્છતકોટિભિઃ

યોગિનીનાં પરે ખડ્ગૈર્દલિતા દાનવેશ્વરાઃ ॥
નિઃશેષતામુપાજગ્મુર્વિના સેનાધિપાન્નિજાન્

બ્રાહ્મી સ્વયમુપાગમ્ય વિહિતાયોધનાવધીત્ ॥
કરાલં વિકરાલેન દણ્ડેન જ્વલિતા ચિરાત્

માહેશ્વરી ત્રિશૂલેન સુચિરં કૃતસંગરા ॥
ચકર્ત દુર્દ્ધરસ્યાશુ મૂર્દ્ધાનમતિરોષણા

શક્ત્યા લુલાવ કૌમારી ચિક્ષુરાસુરમસ્તકમ્ ॥
ચક્રેણ ચાલુનાન્મૌલિં વિકરાલસ્ય વૈષ્ણવી

બાષ્કલસ્યાશુ વારાહી મુસલેનાલુનાચ્છિરઃ ॥
દુર્મુખં ચાશુ વજ્રેણ વ્યધાદૈંદ્રી ગતાયુષમ્

ખ્યાતં યસ્યાશ્ચ નામેદં તયોરેવ નિદૂષનાત્ ॥
ચામુણ્ડા ચણ્ડમુણ્ડૌ ચ મણ્ડલાગ્રેણ ચિચ્છિદે

પ્રચણ્ડચામરૌ વીરૌ મહામૌલિં મહાહનુમ્ ॥
ઉગ્રાસ્યવિકટાક્ષૌ ચ જ્વાલાસ્યદહનાવપિ

અનુજગ્મુઃ ક્રુધા યાન્તં યુદ્ધાય મહિષાસુરમ્ ॥
કાલનેમિપ્રભૃતયો વિપ્રચિત્તિમિવાસુરાઃ

શિરસ્ત્રવંતો રથિનઃ સુનિષંગા ધનુર્ધરાઃ ॥
ઉદ્ભૂતકટકાઃ પ્રાપુર્યુદ્ધભૂમિં ચલદ્ધ્વજાઃ

સમંતાત્પૂરિતદિશઃ સિંહનાદૈર્ભયંકરૈઃ ॥
પૃષત્કવર્ષિણો માતૃમંડલાન્યભિદુદ્રુવુઃ

તાશ્ચ તૈર્બલિભિઃ કૃત્વા સંગ્રામં નિસ્સહત્વતઃ ॥
દુર્ગાં પ્રપેદિરે દેવીં શરણં સિંહવાહનામ્

ઉક્ત્વા માયાલુલાયસ્ય દુર્જયત્વં દુરાત્મનઃ ॥
દેવી તાં તુષ્ટુવુર્દુર્ગામેવં સપ્તાપિ માતરઃ

યોગનિદ્રેતિ રૂપેણ વિષ્ણોર્નયનપદ્મયોઃ ॥
ત્વયા નિલીયતે દેવિ મધુકાર્યેવ લીલયા

અમૂમુહસ્તં ન તથા માતશ્ચ મધુકૈટભૌ ॥
કથં જઘાન તૌ વિષ્ણુસ્તયોરેવાભ્યનુજ્ઞયા

ત્વં કૌશિકી ન ચેજ્જાતા મૃત્યુઃ શુંભનિશંભયોઃ ॥
કથં તુ લોકપાલાનામૈશ્વર્યં દેવિ એષ્યતિ

વિંધ્યવાસિનિ વિંધ્યેન કિમવંધ્યં કૃતં તપઃ ॥
યત્ર મૈત્રી કિરાતીભિરપિ લભ્યા ત્વયા સમમ્

કાપિશાયનમાપીતં ધનદોપાયનીકૃતમ્ ॥
ત્વયાંબ નીતં દૈત્યાનાં રસૈર્નિયતમાનવૈઃ

બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટિશક્તિસ્ત્વં સ્થિતિશક્તિર્મધુદ્વિષઃ ॥
અંબ સંહારશક્તિશ્ચ રુદ્રસ્યાપિ પ્રગલ્ભસે

યશોદાનંદજાતા ત્વમેકાનંશેતિ નામતઃ ॥
કંસાદ્યસુરસંહારે હરેઃ સાહ્યં કરિષ્યસિ

ત્વં વિદ્યા ત્વં મહામાયા ત્વં લક્ષ્મીસ્ત્વં સરસ્વતી ॥
ત્વં દેવી પાર્વતીશાપિ દુર્ગે કિં વા ન જાયસે

॥ નન્દિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સ્તોત્રેણાનેન માતૃભ્યો દુર્ગા દત્તાભયા સ્વયમ્ ॥
મહિષાસુરયુદ્ધાય સંતુષ્ટા નિર્યયૌ તદા

પ્રચંડમંડલાગ્રેણ ભિંડિપાલેન ચામરમ્ ॥
મહામૌલિં ક્ષુરિકયા કર્પરેણ મહાહનુમ્

ઉગ્રવક્ત્રં કુઠારેણ શક્ત્યા વિકટચક્ષુષમ્ ॥
જ્વાલામુખં મુદ્ગરેણ દહનં મુસલેન ચ

નિહત્ય મહિષસ્યાગ્રે સરોષં યુધ્યતી સ્વયમ્ ॥
સિંહનાદં મહાઘોરં ચક્રેણ મુદિતાશયા

અથાત્યમર્ષિતો દુર્ગાં વિશિખૈર્મહિષાસુરઃ ॥
વિવ્યાધ ફાલફલકે સ્તનયોર્ગડયોરપિ

તતો દુર્ગાથ સંરંભાત્પ્રજહારાસુરેશ્વરમ્ ॥
બાહ્વોર્વક્ષસિ વક્ત્રે ચ ક્ષુરપ્રૈઃ પ્રજ્વલત્ફલૈઃ

તતો દૈત્યસ્ત્રિભિર્દુર્ગાં જઘાન વિશિખૈર્મુખે ॥
પંચભિઃ પંચભિર્બાહ્વોર્દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ચ નેત્રયોઃ

એકેન સારથિં રથ્યાનષ્ટભિઃ કાર્મુકં ત્રિભિઃ॥
ચતુર્ભિશ્ચ ધ્વજં તસ્ય દુર્ગા ચિચ્છેદ સાયકૈઃ

પદાતિરથ દૈત્યેંદ્રઃ શતઘ્નીં જ્વલદાકૃતિમ્ ॥
કાલદંડપ્રતીકાશાં દુર્ગાં પ્રતિ વિમુક્તવાન્

હાહાકુર્વસ્તુ દેવેષુ વિદ્રાણે માતૃમંડલે ॥
તામાપતંતીમાદાય દુર્ગા જગ્રાહ લીલયા

કૃપાણમંકુશં પાશં ભુશુંડીં કરવાલિકામ્ ॥
શંકું શક્તિં ગદાં ચક્રં તોમરં ફલકં સૃણિમ્

પરશ્વધં ભિંડિપાલં પટ્ટિશં લગુડં ચ સઃ ॥
દુર્ગાં પ્રતિ વિચિક્ષેપ ક્ષયાંભોદ ઇવાશનિમ્

આપતંત્યેવ શસ્ત્રાણિ ક્ષિપ્તાન્યાદાય વૈરિણામ્॥
બભંજ પાણિભિઃ સ્વૈરં કરિણીવેક્ષુકાંડકમ્

દુર્ગોપવાહ્યઃ સિંહોઽપિ લાંગૂલાગ્રેણ મુદ્રિતમ્ ॥
દંષ્ટ્રયા દારયામાસ પ્રહરન્નખપંકજૈઃ

ક્ષણં સિંહઃ ક્ષણં ક્રોડઃ ક્ષણં વ્યાઘ્રઃ ક્ષણં ગજઃ ॥
ક્ષણં ચ મહિષો ભૂત્વા દૈત્યો દુર્ગામયોધયત્

મહિષોઽથ વિષાણાભ્યાં તીક્ષ્ણાભ્યામત્યમર્ષિતઃ ॥
તાડયામાસ સિંહં ચ દેવીમપિ મુહુર્મુહુઃ

ક્ષણં ગગનમધ્યસ્થઃ ક્ષણં પ્રાપ્તો મહીતલે ॥
ક્ષણં દિક્ષુ ભ્રમન્પ્રાપ્તઃ ક્ષણં ચાદૃશ્યતાં ગતઃ

પ્રાર્થિતા માતૃચક્રેણ દુર્ગા મહિષદાનવમ્ ॥
અમોઘેન ત્રિશૂલેન દારયામાસ સસ્મિતા

મુક્તઘર્ઘરનિર્ઘોષો યાવત્પતતિ દાનવઃ ॥
તાવદસ્ય હઠેનાંઘ્રિં સ્કંધપીઠે ન્યવેશયત્

કંઠપીડનતો યાતજીવિતસ્યામરદ્રુહઃ ॥
છિન્નમૂર્દ્ધાનમાદાય પાણિનાથ નનર્ત્ત સા

ઇતિ દુર્ગયા સમિતિ કાસરાસુરે દલિતે સમસ્તભુવનૈકકંટકે ॥
નનૃતુઃ સુરાઃ પ્રજહૃષુર્મહર્ષયો વવૃષુશ્ચ દિવ્યકુમુમાનિ વારિદાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યૌત્તરાર્ધે દેવ્યાસ્તપશ્ચર્યાયાં દુર્ગાકૃતમહિષાસુરવધવર્ણનનામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ