સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.2.18

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ગાર્હસ્થ્યં બિભ્રતી ભર્તુરેકામ્રતલવાસિનઃ ॥
પક્વાન્નપાનૈસ્સા તત્ર પર્ય્યતર્પયત પ્રજાઃ

જાતુ સંધ્યાનુસંધાનમુકુલીકૃતલોચનમ્ ॥
બદ્ધાંજલિપુટં દેવમદ્રાક્ષીદદ્રિનંદિની

ધ્યાયતે નૂનમધુના કાપિ સૌભાગ્યશાલિની ॥
ક્રિયતે યન્મયિ પ્રેમ તન્મન્યે વચનં મહત્

કથં વિજ્ઞાયતે પુંસાં કુટિલા માનસી સ્થિતિઃ ॥
મિથ્યોપચારાદ્દક્ષેણ વંચિતાસ્મ્યમુના ભૃશમ્

મયિ દાક્ષિણ્યમેવાસ્ય મન્યે મનસિ ચેદ્રહઃ ॥
જનઃ સૌભાગ્યવાન્યસ્માદ્ભવતિ સ્નેહભાજનમ્

અદ્યપ્રભૃતિ તે દાસસ્તપોભિઃ ક્રીત ઇત્યપિ ॥
મુગ્ધેંદુશેખરેણાસ્મિ વિપ્રલબ્ધા સ્મરારિણા

અસમાનાનુરાગેષુ નારીણાં મૂઢચેતસામ્ ॥
સૌભાગ્યગર્વો લોકેષુ પરિહાસાય કેવલમ્

ઇતિ પ્રણયરોષેણ દેવ્યાઃ કલુષચેતસઃ ॥
હવ્યવાહાતપાલીઢમિવાનનમલક્ષ્યત

વાષ્પવારિપ્લવે તસ્યા આતામ્રે ચ વિલોચને ॥
નીલોત્પલે જલાપૂર્ણે ઇવ ભૂમ્ના વિરેજતુઃ

યત્તસ્યાધીનતિલકં ભ્રુવોર્યુગમભજ્યત ॥
દ્વેધાકૃતમિવાદર્શિ મન્મથસ્ય શરાસનમ્

અંતર્મન્યુભરેણાસ્યાઃ કંપતે સ્માધરચ્છદઃ ॥
મુહુઃ પ્રવાલસ્થાયીવ રક્તાશોકસ્ય પલ્લવઃ

અતીવ રજ્યમાને તત્પાર્વત્યા ગંડમંડલમ્ ॥
શાણાવઘર્ષમાણિક્યદર્પણપ્રતિમં બભૌ

અંતર્વેપધુતૌ તસ્યાશ્ચકંપાતે પયોધરૌ ॥
પદ્મકોશાવિવાંતઃસ્થ ચંચરીકપ્રચાલિતૌ

અચિંતયચ્ચ સંભૂય સૌભાગ્યાભાવતો નનુ ॥
મમાયમન્યસ્ત્રીચિંતાં કુરુતે ચંદ્રભૂષણઃ

તદૈષા ક્વાપિ યાસ્યામિ કિમત્રાસ્ત્યેકયા મમ ॥
તપસ્યતે ચ સૌભાગ્યમર્જનીયં મયાધુના

નિમીલિતાક્ષિણ્યેવાસ્ય ગંતવ્યં નિભૃતં મયા ॥
ન ચેન્માં વારયત્યેષ કંઠાદુપરિ ભાષિતૈઃ

વત્સૌ તુ વર્ધયત્યેવ ગંગેયમતિવત્સલા ॥
દેવસ્તુ ન સ્મરત્યેવ મામન્યસ્ત્રીપરાયણઃ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય દેવસ્ય પાર્શ્વાદાશુ નિવૃત્ત્ય સા ॥
અનિર્દિશ્ય દિશં કાંચિદ્યાતું વ્યગ્રા પ્રચક્રમે

ચલાવતી માલ્યવતી માલિની વિજયા જયા ॥
વારિતા અપિ સંરંભાત્સ્વામિનીમન્વયુઃ સ્વયમ્

તત્ર સાપિ ગિરીન્પુણ્યાન્વનાનિ નગરાણિ ચ ॥
સરાંસિ સરિતશ્ચૈષા વિચચાર સમંતતઃ

ભ્રમંતી સહ્યપાદેષુ દ્રાવિડાખ્યે સુનીવૃતિ ॥
તીર્ત્વા શક્ત્યાપગાં દેવી વિજયાં સમભાષત

દૃશ્યોઽયં નાતિદૂરેણ પુરસ્તાત્સકલારુણઃ ॥
શૃંગૈસ્સંલક્ષ્યતેઽષ્ટાભિર્નૂનં માહાત્મ્યવાન્ગિરિઃ

ઉપત્યકાસુ ચૈતસ્ય દૃશ્યંતે તાપસાશ્રમાઃ ॥
અતીવ પાવનાઃ શાંતાઃ પુણ્યારણ્યમનોહરાઃ

ગત્વા નિરૂપયામસ્તાનિમાન્પુણ્યાશ્રમાન્વયમ્ ॥
પ્રસીદતિતરાં ચેત એષાં સંદર્શનેન મે

એવમાહ્રાદયત્યાલિ ક્રમેણ ગિરિનંદિની ॥
તસ્યાદ્રેર્જગ્મુષી પાર્શ્વમપશ્યત્કંચિદાશ્રમમ્

લૂતાસ્તંતૂન્નયંત્યત્ર કુમ્ભીરાઃ શૈવલાન્યપિ ॥
શિશૂન્પુષ્ણંતિ નીવારૈઃ સફરાન્ભૂરિમાયવઃ

હરંત્યવકરાન્વાલૈશ્ચમરાઃ સ્ફીતરોમભિઃ ॥
સમીકુર્વંતિ ચોદ્ભૂતૈર્વિષાણૈર્યત્ર સૈરિભાઃ

વાનરાઃ ફલપુષ્પાણિ મધુપત્રાણિ ભલ્લુકાઃ ॥
ક્રોડાઃ સ્નાનીયમૃત્સ્નાં ચ યત્રર્ષિભ્યો નયંત્યહો

કાકોલૂકૈઃ શુકશ્યેનૈર્મૃગવ્યાઘ્રૈર્હરિદ્વિપૈઃ ॥
કલાપિસર્પૈર્યત્રાસુમાર્જારૈઃ સૌહૃદં શ્રિતમ્

હૂયમાનપુરાડાશદ્રવ્યસૌરભ્યહારિણી ॥
યત્ર દ્રુમાંતરાલેભ્યો ધૂમ્યા નિર્યાતિ પાવની

પઠંતિ શતરુદ્રીયં યત્ર વાયસવૈરિણઃ ॥
ગૃણંતિ કાકાઃ સ્તોત્રાણિ સામ ગાયંતિ સારિકાઃ

શાકશાલિષુ શાર્દૂલાશ્ચરંતિ ચ તથૈવ ગાઃ ॥
સિંચંતિ પુષ્કરાંભોભિઃ કુંભિની યત્ર પાદપાન્ ॥

ક્વચિચ્ચ શોભને દેશે પુણ્યે પુણ્યમનોહરે ॥
દદર્શ સા તપસ્યન્તં યં કંચિદ્દૃષિસત્તમમ્

અધસ્તાત્સપ્તપર્ણસ્ય ચિત્રવ્યાઘ્રત્વગાસને ॥
બદ્ધવીરાસનં સમ્યક્પાવને કુશવિષ્ટરે

શાલિશૂકારુણાભાભિર્જટાભિર્ભસ્મપાંડુરમ્ ॥
અચંચલાભિર્વિદ્યુદ્ભિરિવ શારદવારિદમ્

નાસાગ્રનિશ્ચલદૃશં સમપ્રસ્ફુરિતાધરમ્ ॥
આવર્ત્તયન્તં રુદ્રાક્ષમાલિકામગ્રપાણિના

પ્રત્યગ્રનિર્ણેજનતો હ્યંત્યશ્યાનદશાંચલે ॥
વસાનં વલ્કલયુગે સંધ્યાભ્રે ભૂભૃતાં યથા

ષડ્વર્ગહિંસ્રબંધાય સ્થાપિતાં વાગુરામિવ ॥
ઉપવીતત્રયીમારાદુરોગર્તસ્ય બિભ્રતમ્ ॥
કૃતોચિતોપચારા સા તમપ્રાક્ષીત્તપોધનમ્

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
કસ્ત્વં કોઽયં ગિરિવરો યત્ર ત્વં કુરુષે તપઃ

સ ચાહારુણશૈલોઽયં પુણ્યક્ષેત્રેષુ પૂજિતઃ॥
ગૌતમોઽહં મુનિર્મુક્ત્યૈ તપસારાધયે શિવમ્

ઇત્યુક્ત્વા વિજયાદીનાં મુખેનૈનામુમાં વિદન્ ॥
પ્રણમ્ય ભક્ત્યા બહુશો નીતવાનુટજં નિજમ્

કન્દમૂલફલાદ્યૈશ્ચ કૃતાતિથ્યામિમાં મુનિઃ ॥
જગન્મંગલમૂલાય તપસે ચાન્વમન્યત

જ્યોતિઃસ્તમ્ભસ્ય સંભૂતિમારભ્યાનુક્રમેણ સઃ ॥
જગાદ ચાસ્યૈ શોણાદ્રેર્મહિમાનમશેષતઃ

શોણાદ્રેઃ પૂર્વદિગ્ભાગે સ્થલીશ્વરમિતિ સ્થલમ્ ॥
યત્ર સંનિહિતઃ શંભુર્જ્યોતિર્લિંગાત્મતાં ગતઃ

વૈકુણ્ઠપરમેષ્ઠ્યાદિ ગીર્વાણ નિબિડીકૃતે ॥
ન તત્ર મે તપઃ કર્તુમવ્યાક્ષેપેણ શક્યતે

અયં શોણગિરેઃ પાદઃ પ્રવાલાચલનામવાન્॥
પુણ્યારણ્યોપરુદ્ધત્વાદ્રહસ્યત્વં વિગાહતે

તત એવાહમત્રૈવ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ત્રિલોચનમ્ ॥
આરાધયે યથાશક્તિ તપોભિઃ કલ્પિતાત્મભિઃ

મમાશ્રમસમીપેઽસ્મિન્પુણ્યક્ષેત્રમિદં મહત્ ॥
ક્રિયતામાશ્રમો દેવ્યા કર્ત્તવ્યં હિ તપશ્ચિરમ્

મુનેરેવમનુજ્ઞાનાત્કૃતાશ્રમપરિગ્રહા ॥
ઉદયુંક્ત તપઃ કર્ત્તું સુમહત્પર્વતાત્મજા

આશ્રમં રક્ષિતું સત્યવતીં કાનનવાસિનીમ્ ॥
શુભગાં ધુંધુમારિં ચ પ્રાગાદ્યાશાસ્વતિષ્ઠિપત્

તપોવનસ્ય સર્વસ્ય રક્ષાર્થં સા સમાદિશત્ ॥
દુર્ગામનર્ગલસ્ફૂર્તિમાજ્ઞાનિર્વાહણક્ષમામ્ ॥

અનંતરં સા ધમ્મિલ્લં મંદારપ્રસવોચિતમ્ ॥
જટાભરત્વં તપસે ગમયામાસ પાર્વતી

હંસચિહ્નદશં હિત્વા દુકૂલં મિહકાલઘુ ॥
પરુષં સુકુમારાંગી પરિધત્તેસ્મ વલ્કલમ્

અપિ પ્રસૂનાવચયનિસ્સહાંગુલિપલ્લવા ॥
અલાવીદતિતીક્ષ્ણાગ્રાણ્યવિકારં કુશાનિ સા

વજ્રસૂચિનિર્ભરાંગૈરવચ્છિન્નાનિ કંટકૈઃ ॥
શિરીષમૃદ્વી શાંડિલ્યપલ્લવાન્યુચ્ચિકાય યા

પાવન્યાં કમલાનદ્યાં પ્રાતર્વિહિતમજ્જના ॥
અર્ચયામાસ રક્તાબ્જૈર્યથાવિધિ વિભાકરમ્

દર્ભાક્ષતતિલોન્મિશ્રૈર્ગૌરી શ્રીનદિવારિભિઃ ॥
દેવી નિર્વર્તયામાસ દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્

વાલુકામંડલે સૂર્યમાવાહ્યાભ્યર્ચ્ય પંકજૈઃ ॥
કૃતપ્રદક્ષિણા ગૌરી પ્રણનામ સહસ્રશઃ

સ્વયમેવ પ્રતિષ્ઠાપ્ય લિંગં કિમપિ શંકરમ્ ॥
આગમોક્તેન વિધિના પૂજયામાસ પાર્વતી

આસનેન ચ મૂર્ત્યા ચ મૂલેનાંગૈશ્ચ સા રવિમ્ ॥
દંડિપિંગલમુખ્યાંશ્ચ શક્તીર્દીપ્તાદિકા અપિ

તત્તદ્દિક્ષુ ચ સોમાદીન્ગ્રહાન્ધેન્વાદિમુદ્રયા ॥
તેજશ્ચંડે ચાર્ચયિત્વા નિર્માલ્યં ચ ન્યવેદયત્

અર્ઘેણાતીવ શુદ્ધેન સંપ્રોક્ષ્ય ચ સમંતતઃ ॥
દ્વારવાસ્તુ સમભ્યર્ચ્ય ન્યાસાનપિ ચકાર સા

ભૂતશુદ્ધિં વિધાયાન્વગંતર્યાગં ચકાર સા ॥
હૃદિ પદ્માસને ચાર્ચ્ય જ્ઞાનધર્માદિકાન્ક્રમાત્ ॥

શક્તીર્દલેષુ વામાદીર્દલાગ્રે સૂર્યવેધસૌ ॥
કેસરાગ્રે સોમવિષ્ણૂ કર્ણિકાગ્રેઽગ્નિધૂર્જટી

તદૂર્ધ્વે શક્તિચક્રં ચ વિન્યસ્તબ્રહ્મપંચકા ॥
અંગૈર્દત્ત્વા ચ પાદ્યાદીનુપચર્યાભિષિચ્ય સા

પ્રાદાચ્ચંદનપુષ્પાદિ ધૂપદીપપ્રદાયિની ॥
ભૂયોપિ પંચબ્રહ્માણિ ષડંગાન્યપ્યપૂજયત્

તત્તદ્દિક્ષુ ચ શક્રાદીન્વજ્રાદીંશ્ચ વિધાનતઃ ॥
કૃત્વા સર્વોપચારાંશ્ચ વિતતારાષ્ટપુષ્પિકામ્

પંચવક્ત્રાણિ ચાભ્યર્ચ્ય કૃતચંડેશ્વરાર્ચના ॥
પ્રદક્ષિણા પ્રણામાદ્યૈર્નિત્યં શિવમપૂજયત્

શિવાગમોક્તવિધિના દ્રવ્યૈઃ સૌભાગ્યદાયિભિઃ ॥
સા જુહાવ ચ પૂજાંતે પ્રણીતે જાતવેદસિ

પરિકલ્પિતોપચારા ચ કંદમૂલફલાદિકૈઃ ॥
સ્વયં કૃતોપચારેયમતિથીનભ્યપૂજયત્

અંગુષ્ઠાગ્રેણ તિષ્ઠંતી ગ્રીષ્યે પંચાગ્નિમધ્યતઃ ॥
હ્રદે ચ શિશિરે ચંદ્રપીયૂષાપ્યાયિતાઽભવત્

વર્ષરાત્રીષુ ધારાભિઃ સહ વારિધરા પુનઃ ॥
સૌદામિનીવ દદૃશે તમસિ સ્તિમિતા કૃતિઃ

પાણિપાદેન પદ્માનિ મુખેન ચ કલાનિધિમ્ ॥
પ્રદર્શયત્યનાયાસાન્નિન્યે સા હૈમનીર્નિશાઃ

નીવારબીજદાનેન સા મૃગાનપ્યપોષયત્ ॥
અજ્ઞાતહિંસાભિભવાનાશ્રમોપાંતવર્તિનઃ

કૃતાલવાલસલિલૈઃ સુવાલાકલશાહૃતૈઃ ॥
વાત્સલ્યાદ્વર્દ્ધયામાસ પૂર્ણાનાશ્રમપાદપાન્

પ્રદક્ષિણાં કૃતવતી શોણશૈલં ગિરીંદ્રજા ॥
સા મનોરથસંસિદ્ધ્યૈ નિત્યં સહ સખીજનૈઃ

પંચાક્ષરી જજાપૈષા શિવસ્તોત્રાણ્યુદૈરયત્॥
દધ્યૌ ચ દેવં મનસા શોણપર્વતરૂપિણમ્

અનુદિનમરુણાચલેશ્વરં સા પ્રણતવતી વિહિતપ્રદક્ષિણાદ્યૈઃ ॥
શિવનિગમવિધાનવેદિની સા વ્યરચયદદ્રિસુતા ચિરં તપસ્યામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્ય ઉત્તરાર્ધે પાર્વતીકૃતારુણાચલેશ્વરપરિચરણવર્ણનંનામાઽષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ