स्कन्द पुराण · अध्याय 1.2.19

॥ नंदिकेश्वर उवाच ॥ ॥
तावत्कुतश्चिदाकर्ण्य तत्रस्थां महिषासुरः ॥
अवज्ञातसुरारातिर्विध्वंसितपुरंदरः

सर्वलोकजयी सिद्धविद्याधरभयावहः ॥
दुर्निग्रहो वरादासीच्छस्त्रास्त्रैरखिलैरपि

तीक्ष्णानामपि शापानामप्यगोचरतां गतः ॥
दर्पद्भिर्दानवैदैत्यैः कौणपैश्च निषेवितः

दूषको मुनिपत्नीनां धर्ममार्गोपघातकः ॥
बलात्पुलोम्नो नमुचेर्वृत्रादपि बलाधिकः

हिरण्यकशिपोर्वश्यो हिरण्याक्ष इवापरः ॥
तां विलोभयितुं कांचित्प्राहिणोत्किल दूतिकाम्

ततः सा तापसीवेषधारिणी गिरिजां प्रति ॥
सखीसमक्ष एवेदमुवाचानुचितं वचः

अरारु भीषणे भीरो निवसस्यत्र किं वने ॥
विहर्तुमुचिता रम्येष्ववरोधनवेश्मसु

किमर्थं वाद्य चित्तं ते यौवने भोगनिःस्पृहम् ॥
निवेशितं तपसि च दैवतैरपि दुष्करे

हंसतूलमयीं शय्यां मुक्तामयवितानिकाम् ॥
हित्वा किमिति मृद्वंगि सुप्यते परुषाश्मसु

तपोजडो मृडो दिष्ट्या प्रागेवास्ति त्वयोज्झितः ॥
तवानुरूपो नैवान्यो विद्यते दिविषत्सु च

किं तु त्रैलोक्यनाथोऽस्ति महिषो दानवेश्वरः ॥
यदि द्रक्ष्यसि तं सुभ्र त्यक्ष्यस्येव क्षणात्तपः

किं निह्नवेन नन्वेष श्रुत्वा सर्वं चिरात्प्रभुः ॥
स प्राहिणोदुपानेतुं दूतिकां मां स्मरातुरः

इत्यत्यंतविरुद्धं तां ब्रुवाणामसमंजसम् ॥
देव्याश्चित्तस्थितिं ज्ञात्वा विजया निरकासयत्

सा चातिरोषेण कृतप्रतिज्ञा दैत्यरूपिका ॥
गत्वा विदितवृत्तांतमकरोन्महिषासुरम्

सोऽपि तत्सर्वमाकर्ण्य रुषातीवारुणेक्षणः ॥
देवीं जिघृक्षुरभ्यागाद्वृतो दैतेयकोटिभिः ॥

स्यन्दनैर्द्विरदैरश्वैः पत्तिभिश्च समंततः ॥
भुवमाच्छादयामास ध्वजैश्च गगनांतरम्

क्ष्वेलितैर्वाद्यघोषैश्च नभः स्फुटदिवाभवत् ॥
पादाघातैश्च दैत्यानां विदद्रे वसुधातलम्

करालो दुर्द्धरस्तस्य विचष्णुर्विकरालकः ॥
बाष्कलो दुर्मुखश्चंडः प्रचंडश्चामरासुरः

महाहनुर्महामौलिरुग्रास्यो विकटेक्षणः ॥
ज्वालास्यो दहनश्चेमे सेनान्योपि प्रतस्थिरे

कोलाहलमिमं श्रुत्वा देवी नियमविघ्नतः ॥
शंकिता दैत्यसंहृत्यै दुर्गामादिशति स्म सा

सारुणाद्रिरहोद्रोण्यामधिरूढा मृगाधिपम् ॥
दीप्तायुधधरैर्दोर्भिः कालिकेव महीं गता

घनाघनरवोदग्रं सिंहनादमचीकरत् ॥
स्फुरद्दंतच्छदोपांतं वल्गदंगुलिपल्लवा

स्वांगेभ्यो योगिनीचक्रं मातरोऽप्यसृजन्रुषा ॥
देव्याः प्रियाय दैतेयसंहारार्हाः सहस्रशः

काश्चित्तत्रारुणच्छाया दंडिन्यो हंसवाहनाः ॥
मुखैश्चतुर्भिराजग्मुः कोपप्रस्फुरिताधरैः ॥

निर्ययुः काश्चन क्रुद्धा ज्वलत्त्रिशिखपाणयः ॥
निस्वनद्भूषणाः पंसल्ललाटा वृषवाहनाः

निर्जग्मुरपराः सेनासहिताः शिखिवाहनैः ॥
शक्तिदंडाभयकराः शतशः षड्भिराननैः

निश्चक्रमुः परास्तार्क्ष्यमधिरुह्याधिकक्रुधा ॥
शंखचक्रधराः सूर्यचंद्रमोभ्यां दिवो यथा ॥

प्रतिष्ठंते तथा व्याघ्रवाहाः कुवलयत्विषः ॥
पोत्रैः सद्घर्घरारावैर्बिभ्रत्यो मुसलं हलम्

रोषारुणसहस्राक्ष्यो वलक्षद्विपवाहनाः ॥
प्रतस्थिरे शातकोटिशतकोटिधराः पराः

अश्वारूढा समापेतुरेकाः सौदामिनीनिभाः ॥
खड्गखेटकधारिण्यः कोपेन कपिलाननाः ॥

ताश्च कोटिचतुःषष्टिमसुरानाश्रमाद्बहिः ॥
अरुन्धन्प्रसभं ध्वांतराशीनिव रवेस्त्विषः

ततश्च योगिनीचक्रदानवानीकयोर्मिथः ॥
प्रावर्त्तत रणं घोरं मुष्टामुष्टि कचाकचि

सायकैर्योगिनीमुक्तैर्दलिता दैत्यमौलयः ॥
आच्छादयन्महीपृष्ठं स्थलजानीव सर्वतः

प्रसस्रू रक्तसरितो लगत्कैशिकशैवलाः ॥
लुठद्विपाठपाठीनाः स्मरैर्देवीमुखांबुजैः

वेतण्डतुण्डान्यारुह्य सौधानिव पिशाचिकाः ॥
प्रचण्ड तांडवाः पीतरक्तमद्याश्चकाशिरे

कपालैर्दैत्यवीराणामघासुरसृगासवान् ॥
क्रीडड्डमरुकाकारैर्डामरैर्योगिनीगणाः

परिजह्रुस्तथांत्राणि कंकौघाः पाशशंकया ॥
क्षुधिता अपि मांसानि सशल्यान्यजहुः शिवाः

सिद्धविद्याधरोन्मुक्तमंदारप्रसवासवैः ॥
इयाय शांतिं भूरेणुः संग्रामे क्षोभसम्भवः

विरेजुर्योगिनीमुक्तैर्देहलग्नैर्द्विषां हयाः ॥
अमर्षातिशयोत्क्षिप्तैः शल्यैः शल्यमृगा इव

दंडैः केचित्परे शूलैर्निशितैः केऽपि शक्तिभिः ॥
चक्रैरन्ये हलैरेके कतिचिच्छतकोटिभिः

योगिनीनां परे खड्गैर्दलिता दानवेश्वराः ॥
निःशेषतामुपाजग्मुर्विना सेनाधिपान्निजान्

ब्राह्मी स्वयमुपागम्य विहितायोधनावधीत् ॥
करालं विकरालेन दण्डेन ज्वलिता चिरात्

माहेश्वरी त्रिशूलेन सुचिरं कृतसंगरा ॥
चकर्त दुर्द्धरस्याशु मूर्द्धानमतिरोषणा

शक्त्या लुलाव कौमारी चिक्षुरासुरमस्तकम् ॥
चक्रेण चालुनान्मौलिं विकरालस्य वैष्णवी

बाष्कलस्याशु वाराही मुसलेनालुनाच्छिरः ॥
दुर्मुखं चाशु वज्रेण व्यधादैंद्री गतायुषम्

ख्यातं यस्याश्च नामेदं तयोरेव निदूषनात् ॥
चामुण्डा चण्डमुण्डौ च मण्डलाग्रेण चिच्छिदे

प्रचण्डचामरौ वीरौ महामौलिं महाहनुम् ॥
उग्रास्यविकटाक्षौ च ज्वालास्यदहनावपि

अनुजग्मुः क्रुधा यान्तं युद्धाय महिषासुरम् ॥
कालनेमिप्रभृतयो विप्रचित्तिमिवासुराः

शिरस्त्रवंतो रथिनः सुनिषंगा धनुर्धराः ॥
उद्भूतकटकाः प्रापुर्युद्धभूमिं चलद्ध्वजाः

समंतात्पूरितदिशः सिंहनादैर्भयंकरैः ॥
पृषत्कवर्षिणो मातृमंडलान्यभिदुद्रुवुः

ताश्च तैर्बलिभिः कृत्वा संग्रामं निस्सहत्वतः ॥
दुर्गां प्रपेदिरे देवीं शरणं सिंहवाहनाम्

उक्त्वा मायालुलायस्य दुर्जयत्वं दुरात्मनः ॥
देवी तां तुष्टुवुर्दुर्गामेवं सप्तापि मातरः

योगनिद्रेति रूपेण विष्णोर्नयनपद्मयोः ॥
त्वया निलीयते देवि मधुकार्येव लीलया

अमूमुहस्तं न तथा मातश्च मधुकैटभौ ॥
कथं जघान तौ विष्णुस्तयोरेवाभ्यनुज्ञया

त्वं कौशिकी न चेज्जाता मृत्युः शुंभनिशंभयोः ॥
कथं तु लोकपालानामैश्वर्यं देवि एष्यति

विंध्यवासिनि विंध्येन किमवंध्यं कृतं तपः ॥
यत्र मैत्री किरातीभिरपि लभ्या त्वया समम्

कापिशायनमापीतं धनदोपायनीकृतम् ॥
त्वयांब नीतं दैत्यानां रसैर्नियतमानवैः

ब्रह्मणः सृष्टिशक्तिस्त्वं स्थितिशक्तिर्मधुद्विषः ॥
अंब संहारशक्तिश्च रुद्रस्यापि प्रगल्भसे

यशोदानंदजाता त्वमेकानंशेति नामतः ॥
कंसाद्यसुरसंहारे हरेः साह्यं करिष्यसि

त्वं विद्या त्वं महामाया त्वं लक्ष्मीस्त्वं सरस्वती ॥
त्वं देवी पार्वतीशापि दुर्गे किं वा न जायसे

॥ नन्दिकेश्वर उवाच ॥ ॥
स्तोत्रेणानेन मातृभ्यो दुर्गा दत्ताभया स्वयम् ॥
महिषासुरयुद्धाय संतुष्टा निर्ययौ तदा

प्रचंडमंडलाग्रेण भिंडिपालेन चामरम् ॥
महामौलिं क्षुरिकया कर्परेण महाहनुम्

उग्रवक्त्रं कुठारेण शक्त्या विकटचक्षुषम् ॥
ज्वालामुखं मुद्गरेण दहनं मुसलेन च

निहत्य महिषस्याग्रे सरोषं युध्यती स्वयम् ॥
सिंहनादं महाघोरं चक्रेण मुदिताशया

अथात्यमर्षितो दुर्गां विशिखैर्महिषासुरः ॥
विव्याध फालफलके स्तनयोर्गडयोरपि

ततो दुर्गाथ संरंभात्प्रजहारासुरेश्वरम् ॥
बाह्वोर्वक्षसि वक्त्रे च क्षुरप्रैः प्रज्वलत्फलैः

ततो दैत्यस्त्रिभिर्दुर्गां जघान विशिखैर्मुखे ॥
पंचभिः पंचभिर्बाह्वोर्द्वाभ्यां द्वाभ्यां च नेत्रयोः

एकेन सारथिं रथ्यानष्टभिः कार्मुकं त्रिभिः॥
चतुर्भिश्च ध्वजं तस्य दुर्गा चिच्छेद सायकैः

पदातिरथ दैत्येंद्रः शतघ्नीं ज्वलदाकृतिम् ॥
कालदंडप्रतीकाशां दुर्गां प्रति विमुक्तवान्

हाहाकुर्वस्तु देवेषु विद्राणे मातृमंडले ॥
तामापतंतीमादाय दुर्गा जग्राह लीलया

कृपाणमंकुशं पाशं भुशुंडीं करवालिकाम् ॥
शंकुं शक्तिं गदां चक्रं तोमरं फलकं सृणिम्

परश्वधं भिंडिपालं पट्टिशं लगुडं च सः ॥
दुर्गां प्रति विचिक्षेप क्षयांभोद इवाशनिम्

आपतंत्येव शस्त्राणि क्षिप्तान्यादाय वैरिणाम्॥
बभंज पाणिभिः स्वैरं करिणीवेक्षुकांडकम्

दुर्गोपवाह्यः सिंहोऽपि लांगूलाग्रेण मुद्रितम् ॥
दंष्ट्रया दारयामास प्रहरन्नखपंकजैः

क्षणं सिंहः क्षणं क्रोडः क्षणं व्याघ्रः क्षणं गजः ॥
क्षणं च महिषो भूत्वा दैत्यो दुर्गामयोधयत्

महिषोऽथ विषाणाभ्यां तीक्ष्णाभ्यामत्यमर्षितः ॥
ताडयामास सिंहं च देवीमपि मुहुर्मुहुः

क्षणं गगनमध्यस्थः क्षणं प्राप्तो महीतले ॥
क्षणं दिक्षु भ्रमन्प्राप्तः क्षणं चादृश्यतां गतः

प्रार्थिता मातृचक्रेण दुर्गा महिषदानवम् ॥
अमोघेन त्रिशूलेन दारयामास सस्मिता

मुक्तघर्घरनिर्घोषो यावत्पतति दानवः ॥
तावदस्य हठेनांघ्रिं स्कंधपीठे न्यवेशयत्

कंठपीडनतो यातजीवितस्यामरद्रुहः ॥
छिन्नमूर्द्धानमादाय पाणिनाथ ननर्त्त सा

इति दुर्गया समिति कासरासुरे दलिते समस्तभुवनैककंटके ॥
ननृतुः सुराः प्रजहृषुर्महर्षयो ववृषुश्च दिव्यकुमुमानि वारिदाः

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्यौत्तरार्धे देव्यास्तपश्चर्यायां दुर्गाकृतमहिषासुरवधवर्णननामैकोनविंशोऽध्यायः