સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.2.11

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથ હંસાકૃતિં વ્યોમપદવીલંઘનક્ષમામ્ ॥
ભેજે વિરંચિસ્તસ્યાગ્રં દ્રક્ષ્યામીતિ કૃતોદ્યમઃ

જગ્રાહ વિષ્ણુર્વારાહં વિગ્રહં દૃઢવિગ્રહઃ ॥
વિશ્વંભરાવિનિર્ભેદ ક્રીડાસુલભવૈભવમ્

મૂલં તસ્ય પરિજ્ઞાય પ્રત્યાવર્તિતુમુત્સુકઃ ॥
કૃત્રિમસ્તબ્ધરોમૈષ દંષ્ટ્રાભ્યામભિનન્મહીમ્

વિદારયન્સ પોત્રેણ ભૂતધાત્રીમવાઙ્મુખઃ ॥
મહાવરાહો દદૃશે તેજસ્તંભં નમન્નિવ

ક્રીડાક્રોડકઠોરેણ કંઠઘોષેણ પૂરયન્ ॥
પાતાલં બહુલોત્સાહઃ પ્રવેષ્ટુમુપચક્રમે

વિવેશ યત્રયત્રાસૌ તત્રતત્ર તથાસ્થિતમ્ ॥
અવૈક્ષિષ્ટાનલસ્તંભં તમેવ કુહનાકિટિઃ

વિદારિતાન્મહીરંધાત્પ્રત્યદૃશ્યંત ભોગિનઃ ॥
પ્રરોહા ઇવ શેષાદ્યાસ્તેજઃસ્તંભસ્ય કેચન

પ્રત્યદૃશ્યત હેમાદ્રેર્મૂલ કન્દ ઇવ સ્થિતઃ ॥
આધારતાં ગતો દૃષ્ટો હ્યચ્યુતેનાદિકચ્છપઃ

આરાદ્વસુન્ધરાગુલ્ફે ધુરંધરતયા સ્થિતાઃ ॥
દિક્સિંધુરાશ્ચ દૃશ્યંતે મદમંથરબંધુરાઃ

મધુદ્વિષા ચ સ મહાન્મંડૂકોઽપિ વિલોકિતઃ ॥
અખંડમંડલં ભૂમેર્યસ્ય પૃષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતમ્

આધારશક્તિમપિ તામભ્યપશ્યદધોક્ષજઃ ॥
યદનુગ્રહતઃ શેષકૂર્માદ્યા અપિ ધૂર્વહાઃ

અતલં વિતલં ચૈષ સુતલં નિતલં તથા ॥
તલાતલં ચ પ્રતલં મહાતલમિતિ ક્રમાત્ ॥

દદર્શ સપ્ત પાતાલાનપિ વારિજલોચનઃ ॥
તત્રત્યાન્વિવિધાકારાન્સર્વાનપિ સવિસ્મયઃ

અત્યગાદ્ભોગવત્યાખ્યાં પુરીં વૈરોચનીમપિ ॥
જગાહેન્યાંશ્ચ દૈત્યાનામાવાસાનતિગહ્વરાન્

ઇદં દૃષ્ટમિદં દૃષ્ટમિત્યુપારૂઢકૌતુકઃ ॥
મૂલં મુગ્ધાશયસ્તસ્ય વિચિનોતિ સ્મ માધવઃ

અધસ્તાદપિ ગાઢેન પયોધેસ્તેન પોત્રિણા ॥
તથૈવ તેજઃસ્તંભઃ સ નિર્વિકારમવૈક્ષ્યત

દલિતા કેવલં પૃષ્વી પાથોરાશિર્વિલોલિતઃ॥
નૈવાલોક્યત તન્મૂલં કોલરૂપેન વિષ્ણુના

ઇત્થં વર્ષસહસ્રાણિ ભ્રાંત્યા સંભ્રાંતમાનસઃ ॥
નાલં બભૂવ તન્મૂલં લીલાક્રોડો વિલોકિતુમ્

અવરુગ્ણખુરઃ ક્ષુણ્ણદંષ્ટ્રો વિધ્વસ્તવિગ્રહઃ ॥
ભગ્નપોત્રઃ સ ભૂદારો જગાહે બહલં શ્રમમ્

શ્રાંત્યા નિશ્વસતસ્તસ્ય તાદૃગ્દર્પો વિશૃંખલઃ ॥
નનાશ તત્ક્ષણાત્સાકં તન્મૂલાવેક્ષણેચ્છયા

અનિર્વ્યૂઢપ્રતિજ્ઞોઽપિ પ્રત્યાવર્તિતુમુત્સકઃ ॥
ન ચક્ષમે સરોજાક્ષશ્ચલિતું ચ પદાત્પદમ્

શ્રમાંધચક્ષુષસ્તસ્ય પાતાલાંતરવર્ત્તિનઃ ॥
તત્તેજ એવ પંથાનં પુનરપ્યુદભાવયત્

કથંકથંચિદુત્તીર્ણો ઽપ્યકૂપારાદપારતઃ ॥
સ્વેદાંભઃસાગરસ્રાવે મગ્નોઽભૂચ્છદ્મશૂકરઃ

રજ્જ્વેવ તેજઃસ્તંભસ્ય પ્રભયા સાનુબદ્ધયા ॥
લબ્ધ્વાચલં વનં કષ્ટં ન્યવર્ત્તિષ્ટ જનાર્દનઃ

નાવૈક્ષિ યન્મયા મૂલમમુષ્ય મહસાં નિધેઃ ॥
તતઃ સ્રષ્ટ્રાપિ નો દૃષ્ટઃ શિરોભાગઃ કથંચન

અમુષ્ય મહસાં રાશેઃ પ્રાગભૂદ્યત્ર સંભવઃ ॥
તતો નિવૃત્ત્ય યાસ્યામિ શરણં શિવમીશ્વરમ્

સ હિ વિશ્વાધિકો દેવશ્ચિરં મોહાંધચક્ષુષા ॥
યદ્વિસ્મૃતો મયા તસ્માદ્દુર્વિપાકોઽજનીદૃશઃ

એવં વિનિર્ધાર્ય વિમુક્તદર્પો નિવૃત્તવાનાશુ સરોરુહાક્ષઃ ॥
તમેવ દેશં પ્રબભૂવ યત્ર સ્તંભઃ સ તેજોમયતાં દધાનઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્ય ઉત્તરાર્ધે વિષ્ણુના લિંગાધોભાગશોધનવર્ણનંનામૈકાદશોઽધ્યાયઃ ॥