સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.2.10

॥ ॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
આજ્ઞાપય વિભો મહ્યં યથા શંભુઃ સનાતનઃ ॥
અનુજગ્રાહ મોહાંધો વૈકુણ્ઠપરમેષ્ઠિનૌ

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વ સર્વં વક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ યથાતથમ્ ॥
યદેવ દેવો વિદધે દયયા ભક્તવત્સલઃ

અથોદસ્થાત્તયોર્મધ્યે તથા વિવદમાનયોઃ ॥
જ્યોતિઃસ્તંભત્વમભ્યેત્ય રોદોરંધ્રનિરોધકઃ

મહતા જૃંભમાણેન તસ્ય બ્રહ્માંડભેદિનઃ ॥
અન્તરિક્ષમતિશ્યામં સમુત્ક્ષિપ્તમિવાભવત

વિષ્વગ્વિવર્ણતા તસ્ય જ્યોતિર્લિંગસ્ય તેજસા ॥
દિશો વિરેજિરે સદ્યો દૂરવિસ્તારિતા ઇવ

તીવ્રૈસ્તસ્ય મહાજ્વાલૈઃ શોષિતા ઇવ સાગરાઃ ॥
વિમુક્તવીચિસંક્ષોભાઃ સ્વામેવ પ્રકૃતિં યયુઃ

વ્યદ્યોતંત દિવિ પ્રાગ્વદ્વહાસ્તારાગણૈઃ સહ ॥
તેજઃસ્તંભાત્સમુદ્ભિન્નાઃ સ્ફુલિંગા ઇવ કેચન

તેજસા તસ્ય શોણેન ગૈરિકેણેવ રંજિતાઃ ॥
ભૌમરવિશ્રિયં સર્વેઽપ્યવહન્નવનીભૃતઃ

સમુદ્રાસ્તત્પ્રતિચ્છાયાનિર્ભરાશ્લિષ્ટ યાદસઃ ॥
પદ્મરાગશિલાખણ્ડે ઘટિતા ઇવ રેજિરે

પ્રવાલગુચ્છૈઃ પ્રત્યગ્રૈર્લંબિતા ઇવ પાદપાઃ ॥
નદ્યશ્ચ નિર્ભરોત્ફુલ્લકહ્લારા ઇવ રેજિરે

મહી કુંકુમલિપ્તેવ દિશઃ સિંદૂરિતા ઇવ ॥
સર્વારુણમિવ વ્યોમ સમગત્પ્રત્યદૃશ્યત

બ્રહ્માંડકર્પરમભૂત્તન્મહઃ પૂરિતાંતરમ્ ॥
શોણિતેનેવ સંપૂર્ણં કપાલં કૃત્તિવાસસઃ

એવં પ્રવર્દ્ધમાનેન તેજઃસ્તમ્ભેન તેન ચ ॥
અરુણાકારતાં ભેજે વિશ્વં સ્થાવરજંગમમ્

તેજોલિંગં તદાશ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા ત્યક્તમિથઃ ક્રુધૌ ॥
અચિંતયેતામેકૈકં ચતુર્મુખચતુર્ભુજૌ

કિમેષ વસુધાં ભિત્ત્વા શેષાદીનાં ફણાભૃતામ્ ॥
ફણામાણિક્યમહસાં રાશિરુન્મુખતાં ગતઃ

કિં વા કલ્પાંતસુલભપ્રાદુર્ભાવાઃ પ્રભાકરાઃ ॥
દ્વાદશાપિ નભોભૂમ્યોર્મધ્યે યુગપદુત્થિતાઃ

આહોસ્વિન્મેઘ સંઘર્ષાદ્વિતતા વ્યોમમધ્યતઃ॥
અન્યોન્યં મિલિતાઃ ક્ષિપ્રા નિપતંત્યવનીતલે

પ્રતિઘ્નન્નેષ તેજોભિરક્ષ્ણોઃ શક્તિમનુક્ષણમ્ ॥
સ્વનિર્વિશેષિતાશેષભૂતજાલઃ પ્રવર્દ્ધતે

એષ ઉદ્દીપ્યમાનોઽપિ સંતાપાય ન કલ્પતે ॥
નેદીયાંસ્યપિ ભૂતાનિ ન નિર્દહતિ વહ્નિવત્

એતસ્ય કાંતિસંક્રાંત્યા જગદેવ ન કેવલમ્ ॥
મદીયમપિ શોણત્વમનુપ્રાપ્તમહો વપુઃ

કસ્માદેષ સમુત્પન્નઃ કિં મૂલઃ કિમુપાધિકઃ ॥
કુતસ્ત્યઃ કિમુપાદાનઃ કયા ભક્ત્યા પ્રકાશતે

કિયાનવધિરેતસ્ય વિષ્વક્તિર્યગધોર્ધ્વતઃ ॥
અવગાઢશ્ચ પાતાલં કિયન્માત્રમસાવિતિ

તદેતદખિલં જ્ઞાતું મનઃ પર્યુત્સુકં મુહુઃ ॥
ઇચ્છત્યુત્પતિતું વ્યોમ પ્રવેષ્ટું ચ રસાતલમ્

ઇતિ ચિંતાભરાક્રાંતૌ તેજઃસ્તંભાવલોકનાત્ ॥
ઉભાવપ્યવકુલિતૌ વૈકુણ્ઠપરમેષ્ઠિનૌ

અભાષત ચ ગોવિંદઃ સુતરામેવ ગર્વિતમ્ ॥
હિરણ્યગર્ભમાલોક્ય સ્મયમાનમુખાંબુજઃ

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
અયમેવાવયોર્બ્રહ્મન્નન્યોન્યોત્કર્ષકાંક્ષિણોઃ ॥
સત્યમેવ પરીક્ષાયૈ નિકષઃ સમુપસ્થિતઃ

અમુષ્ય તેજસાં રાશેરપરિચ્છેદ્યસંપદઃ ॥
આદ્યંતૌ જ્ઞાતુમેકેન ન શક્યં ધ્રુવમાવયોઃ

યઃ પશ્યેન્મૂલમગ્રં વા તેજસોસ્ય સ્વયંભુવઃ ॥
સ એવ નાવભ્યધિકો જગતાં નાથકોઽપિ સઃ

॥ નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુભાવપિ વિનિશ્ચિતાશયૌ મૂલમગ્રમપિ તસ્ય વીક્ષિતુમ્ ॥
તેજસોતિમહતો બભૂવતુઃ સ્પર્ધયા વિરચિતોદ્યમૌ મિથઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્ય ઉત્તરાર્ધે બ્રહ્મવિષ્ણ્વોર્મધ્યે તેજોમયલિંગપ્રાદુર્ભાવવર્ણનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ