स्कन्द पुराण · अध्याय 1.2.11

॥ नंदिकेश्वर उवाच ॥ ॥
अथ हंसाकृतिं व्योमपदवीलंघनक्षमाम् ॥
भेजे विरंचिस्तस्याग्रं द्रक्ष्यामीति कृतोद्यमः

जग्राह विष्णुर्वाराहं विग्रहं दृढविग्रहः ॥
विश्वंभराविनिर्भेद क्रीडासुलभवैभवम्

मूलं तस्य परिज्ञाय प्रत्यावर्तितुमुत्सुकः ॥
कृत्रिमस्तब्धरोमैष दंष्ट्राभ्यामभिनन्महीम्

विदारयन्स पोत्रेण भूतधात्रीमवाङ्मुखः ॥
महावराहो ददृशे तेजस्तंभं नमन्निव

क्रीडाक्रोडकठोरेण कंठघोषेण पूरयन् ॥
पातालं बहुलोत्साहः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

विवेश यत्रयत्रासौ तत्रतत्र तथास्थितम् ॥
अवैक्षिष्टानलस्तंभं तमेव कुहनाकिटिः

विदारितान्महीरंधात्प्रत्यदृश्यंत भोगिनः ॥
प्ररोहा इव शेषाद्यास्तेजःस्तंभस्य केचन

प्रत्यदृश्यत हेमाद्रेर्मूल कन्द इव स्थितः ॥
आधारतां गतो दृष्टो ह्यच्युतेनादिकच्छपः

आराद्वसुन्धरागुल्फे धुरंधरतया स्थिताः ॥
दिक्सिंधुराश्च दृश्यंते मदमंथरबंधुराः

मधुद्विषा च स महान्मंडूकोऽपि विलोकितः ॥
अखंडमंडलं भूमेर्यस्य पृष्ठे प्रतिष्ठितम्

आधारशक्तिमपि तामभ्यपश्यदधोक्षजः ॥
यदनुग्रहतः शेषकूर्माद्या अपि धूर्वहाः

अतलं वितलं चैष सुतलं नितलं तथा ॥
तलातलं च प्रतलं महातलमिति क्रमात् ॥

ददर्श सप्त पातालानपि वारिजलोचनः ॥
तत्रत्यान्विविधाकारान्सर्वानपि सविस्मयः

अत्यगाद्भोगवत्याख्यां पुरीं वैरोचनीमपि ॥
जगाहेन्यांश्च दैत्यानामावासानतिगह्वरान्

इदं दृष्टमिदं दृष्टमित्युपारूढकौतुकः ॥
मूलं मुग्धाशयस्तस्य विचिनोति स्म माधवः

अधस्तादपि गाढेन पयोधेस्तेन पोत्रिणा ॥
तथैव तेजःस्तंभः स निर्विकारमवैक्ष्यत

दलिता केवलं पृष्वी पाथोराशिर्विलोलितः॥
नैवालोक्यत तन्मूलं कोलरूपेन विष्णुना

इत्थं वर्षसहस्राणि भ्रांत्या संभ्रांतमानसः ॥
नालं बभूव तन्मूलं लीलाक्रोडो विलोकितुम्

अवरुग्णखुरः क्षुण्णदंष्ट्रो विध्वस्तविग्रहः ॥
भग्नपोत्रः स भूदारो जगाहे बहलं श्रमम्

श्रांत्या निश्वसतस्तस्य तादृग्दर्पो विशृंखलः ॥
ननाश तत्क्षणात्साकं तन्मूलावेक्षणेच्छया

अनिर्व्यूढप्रतिज्ञोऽपि प्रत्यावर्तितुमुत्सकः ॥
न चक्षमे सरोजाक्षश्चलितुं च पदात्पदम्

श्रमांधचक्षुषस्तस्य पातालांतरवर्त्तिनः ॥
तत्तेज एव पंथानं पुनरप्युदभावयत्

कथंकथंचिदुत्तीर्णो ऽप्यकूपारादपारतः ॥
स्वेदांभःसागरस्रावे मग्नोऽभूच्छद्मशूकरः

रज्ज्वेव तेजःस्तंभस्य प्रभया सानुबद्धया ॥
लब्ध्वाचलं वनं कष्टं न्यवर्त्तिष्ट जनार्दनः

नावैक्षि यन्मया मूलममुष्य महसां निधेः ॥
ततः स्रष्ट्रापि नो दृष्टः शिरोभागः कथंचन

अमुष्य महसां राशेः प्रागभूद्यत्र संभवः ॥
ततो निवृत्त्य यास्यामि शरणं शिवमीश्वरम्

स हि विश्वाधिको देवश्चिरं मोहांधचक्षुषा ॥
यद्विस्मृतो मया तस्माद्दुर्विपाकोऽजनीदृशः

एवं विनिर्धार्य विमुक्तदर्पो निवृत्तवानाशु सरोरुहाक्षः ॥
तमेव देशं प्रबभूव यत्र स्तंभः स तेजोमयतां दधानः

॥
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे विष्णुना लिंगाधोभागशोधनवर्णनंनामैकादशोऽध्यायः ॥