સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.14-2

॥અર્જુન ઉવાચ॥
કુમારનાથમાહાત્મ્યં યત્ત્વયોક્તં કથાંતરે॥
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરેણ મહામુને

॥નારદ ઉવાચ॥
તારકં વિનિહત્યૈવ વજ્રાંગતનયં પ્રભુઃ॥
ગુહઃ સંસ્થાપયામાસ લિંગમેતચ્ચ ફાલ્ગુન

દર્શનાચ્છ્રવણાદ્ધ્યાનાત્પૂજયા શ્રુતિવંદનૈઃ॥
સર્વપાપાપહઃ પાર્થ કુમારેશો ન સંશયઃ

॥અર્જુન ઉવાચ॥
અત્યાશ્ચર્યમયી રમ્યા કથેયં પાપનાશિની॥
વિસ્તરેણ ચ મે બ્રૂહિ યાથાતથ્યેન નારદ

વજ્રાંગઃ કોપ્યસૌ દૈત્યઃ કિંપ્રભાવશ્ચ તારકઃ॥
કથં સ નિહતશ્ચૈવ જાતશ્ચૈવ કથં ગુહઃ

કથં સંસ્થાપિતં લિંગં કુમારેશ્વરસંજ્ઞિતમ્॥
કિં ફલં ચાસ્ય લિંગસ્ય બ્રૂહિ તદ્વિસ્તરાન્મમ

॥નારદ ઉવાચ॥
પ્રણિપત્ય કુમારાય સેનાન્યે ચેશ્વરાય ચ॥
શ્રૃણુ ચૈકમનાઃ પાર્થ કુમારચરિતં મહત્

માનસો બ્રહ્મણઃ પુત્રો દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ॥
ષષ્ટિં સોઽજનયત્કન્યા વીરિણ્યાં નામ ફાલ્ગુન

દદો સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ॥
સપ્તવિંશતિં સોમાય ચતસ્રોરિષ્ટનેમિને

ભૂતાંગિરઃ કૃશાશ્વેભ્યો દ્વેદ્વે ચૈવ દદૌ પ્રભુઃ॥
નામધેયાન્યમૂષાં ચ સપત્નીનાં ચ મે શ્રૃણુ

યાસાં પ્રસૂતિપ્રભવા લોકા આપૂરિતાસ્ત્રયઃ॥
ભાનુર્લમ્બા કકુદ્ભૂમિર્વિશ્વા સાધ્યા મરુત્વતી

વસુર્સુહૂર્તા સંકલ્પા ધર્મપત્ન્યઃ સુતાઞ્છૃણુ॥
ભાનોસ્તુ દેવઋષભ સુતોઽભવત્

વિદ્યોત આસીલ્લંબાયાં તતશ્ચ સ્તનયિત્નવઃ॥
કકુદઃ શકટઃ પુત્રઃ કીકટસ્તનયો યતઃ

ભુવો દુર્ગસ્તથા સ્વર્ગો નંદશ્ચૈવ તતોઽભવત્॥
વિશ્વેદેવાશ્ચ વિશ્વાયા અપ્રજાંસ્તાન્પ્રચક્ષતે

સાધ્યા દ્વાદશ સાધ્યાયા અર્થસિદ્ધિસ્તુ તત્સુતઃ॥
મરુત્વાન્સુજયંતશ્ચ મરુત્વત્યા બભૂવતુઃ

નરનારાયણૌ પ્રાહુર્યૌ તૌ જ્ઞાનવિદો જનાઃ॥
વસોશ્ચ વસવશ્ચાષ્ટૌ મુહૂર્તાયાં મુહૂર્તકાઃ

યે વૈ ફલં પ્રયચ્છંતિ ભૂતાનાં સ્વં સ્વકાલજમ્॥
સંકલ્પાયાશ્ચ સંકલ્પઃ કામઃ સંકલ્પજઃ સુતઃ

સુરૂપાસૂત તનયાન્રુદ્રાનેકાદશૈવ તુ॥
કપાલી પિંગલો ભીમો વિરુપાક્ષો વિલોહિતઃ

અજકઃ શાસનઃ શાસ્તા શંભુશ્ચાંત્યો ભવસ્તથા॥
રુદ્રસ્ય પાર્ષદાશ્ચાન્યે વિરૂપાયાઃ સુતાઃ સ્મૃતાઃ

પ્રજાપતેરંગિરસઃ સ્વધા પત્ની પિતૄનથ॥
જજ્ઞે સની(ચી?)તથા પુત્રમથર્વાગિરસં પ્રભુમ્

કૃશાશ્વસ્ય ચ દ્વે ભાર્યે અર્ચિશ્ચ દિષણા તથા॥
અસ્ત્રગામો યયોઃ પુત્રઃ સસંહારઃ પ્રકીર્તિતઃ

પતંગી યામિની તામ્રા તિમિશ્ચારિષ્ટનેમિનઃ॥
પતંગ્યસૂત પતગાન્યામિની શલભાનથ

તામ્રાયાઃ શ્યેનગૃધ્રાદ્યાસ્તિમેર્યાદોગણાસ્તથા॥
અથ કશ્યપપત્નીનાં યત્પ્રસૂદમિદં જગત્

શ્રૃણુ નામાનિ લોકાનાં માતૄણાં શંકરાણિ ચ॥
અદિતિર્દિતિર્દનુઃ સિંહી દનાયુઃ સુરભિસ્તથા

અરિષ્ટા વિનતા ગ્રાવા દયા ક્રોધવશા ઇરા॥
કદ્રુર્મુનિશ્ચ તે ચોભે માતરસ્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

આદિત્યાશ્ચાદિતેઃ પુત્રા દિતેર્દૈત્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ॥
દનોશ્ચ દાનવાઃ પ્રોક્તા રાહુઃ સિંહીસુતો ગ્રહઃ

દનાયુષસ્તથા જાતો દનાયુશ્ચ ગણો બલી॥
ગાવશ્ચ સુરભેર્જાતારિષ્ટાપુત્રા યુગંધરાઃ

વિનતાસૂત અરુણં ગરુડં ચ મહાબલમ્॥
ગ્રાવાયાઃ શ્વાપદાઃ પુત્રા ગણઃ ક્રોધવશસ્તથા

જાતઃ ક્રોધવશાયાશ્ચ ઇરાયા ભૂરુહાઃ સ્મૃતાઃ॥
કદ્રૂસુતાઃ સ્મૃતા નાગા મુનેરપ્સરસાં ગણાઃ

તત્ર દ્વૌ તનયૌ યૌ ચ દિતેસ્તૌ વિષ્ણુના હતૌ॥
હિરણ્યકશિપુર્વીરો હિરણ્યાક્ષસ્તથાઽપરઃ

તતો નિહતપુત્રા સા દિતિરારાધ્ય કશ્યપમ્॥
અયાચત વરં દેવી પુત્રમન્યં મહાબલમ્

સમરે શક્રહંતારં સ તસ્યા અદદાત્પ્રભુઃ॥
નિયમે ચાપિ વર્તસ્વ વર્ષાણાં ચ સહસ્રકમ્

ઇત્યુક્તા સા તથા ચક્રે પુષ્કરસ્થા સમાહિતા॥
વર્તંત્યા નિયમે તસ્યાઃ સહસ્રાક્ષઃ સમાહિતઃ

ઉપાસામાચરદ્ભક્ત્યા સા ચૈનમન્વમન્યત॥
દશવત્સરશેષસ્ય સહસ્રસ્ય તદા દિતિઃ

ઉવાચ શક્રં સુપ્રીતા ભક્ત્યા શક્રસ્ય તોષિતા॥
॥દિતિરુવાચ॥
અત્રોત્તીર્ણવ્રતપ્રાયાં વિદ્ધિ દેવસત્તમ

ભવિષ્યતિ તવ ભ્રાતા તેન સાર્ધમિમાં શ્રિયમ્॥
ભોક્ષ્યસે ત્વં યથાનયાયં ત્રૈલોક્યં હતકંટકમ્

ઇત્યુક્ત્વા નિદ્રયાવિષ્ટા ચરણાક્રાંતમૂર્ધજા॥
દિવા સુપ્તા દિતિર્દેવી ભાવ્યર્થબલનોદિતા

તત્તુ રંધ્રમવેક્ષ્યૈવ યોગમૂર્તિસ્તદાવિશત્॥
જઠરસ્થં દિતેર્ગર્ભં ચક્રે વજ્રેણ સપ્તધા

એકૈકં ચ પુનઃ ખણ્ડં ચકાર મઘવા તતઃ॥
સપ્તધા સપ્તધા કોપાદુદ્બુધ્ય ચ તતો દિતિઃ

ન હંતવ્યો ન હંતવ્ય ઇતિ સા શક્રમબ્રવીત્॥
વજ્રેણ કૃત્ત્યમાનાનાં બુદ્ધા સા રોદનેન ચ

તતઃ શક્રશ્ચ મા રોદીરિતિ તાંસ્તાન્યથાઽવદત્॥
નિર્ગત્ય જઠરાત્તસ્માત્તતઃ પ્રાંજલિરગ્રતઃ

ઉવાચ વાક્યં ચાત્રસ્તો માતરં રિષપૂરિતામ્॥
દિવાસ્વાપં કૃથા માતઃ પાદાક્રાંતશિરોરુહા

સુપ્તાથ સુચિરં વાતે ધિન્નો ગર્ભો મયા તવ॥
કૃતા એકોનપંચાશદ્ભાગા વજ્રેણ તે સુતાઃ

સત્યં ભવતુ તે વાક્યં સાર્ધં ભોક્ષ્યામિ તૈઃ શ્રિયમ્॥
દાસ્યામિ તેષાં સ્થાનાનિ દિવિ યાવદહં દિતે

મા રોદીરિતિ મે પ્રોક્તાઃ ખ્યાતાશ્ચ મરુતસ્ત્વિતિ॥
ઇત્યુક્તા સા ચ સવ્રીડા દિતિર્જાતા નિરુત્તરા

સાર્ધં તૈર્ગતવાનિંદ્રો દિગંતે વાયવઃ સ્મૃતાઃ॥
તતઃ પુનશ્ચ ભર્તારં દિતિઃ પ્રોવાચ દુઃખિતા

પુત્રં મે ભગવન્દેહિ શક્રહંતારમૂર્જિતમ્॥
યો નાસ્ત્રશસ્ત્રૈર્વધ્યત્વં ગચ્છેત્ત્રિદિવવાસિનામ્

ન દદાસ્યુત્તરં વિદ્ધિ મૃતામેવ પ્રજાપતે॥
ઇત્યુક્તઃ સ તદોવાચ તાં પત્નીમતિદુઃખિતામ્

દશવર્ષસહસ્રાણિ તપોનિષ્ઠા તુ તપ્સ્યસે॥
વજ્રસારમયૈરંગૈરચ્છેદ્યૈરાયસૈર્દૃઢૈઃ

વજ્રાંગોનામ પુત્રસ્તે ભવિતા ધર્મવત્સલઃ॥
સા તુ લબ્ધવરા દેવી જગામ તપસે વનમ્

દશવર્ષસહસ્રાણિ તપો ઘોરં સમાચરત્॥
તપસોંઽતે ભગવતી જનયામાસ દુર્જયમ્

પુત્રમપ્રતિકર્માણમજેયં વજ્રદુશ્છિદમ્॥
સ જાતામાત્ર એવાભૂત્સર્વશા સ્ત્રાર્થપારગઃ

ઉવાચ માતરં ભક્ત્યા માતઃ કિં કરવાણ્યહમ્॥
તમુવાચ તતો હૃષ્ટા દિતિર્દૈત્યાધિપં સુતમ્

બહવો મે હતાઃ પુત્રાઃ સહસ્રાક્ષેણ પુત્રક॥
તેષઆમપચિતિં કર્તુમિચ્છે શક્રવધાદહમ્

બાઢમિત્યેવ સં પ્રોચ્ય જગામ ત્રિદિવં બલી॥
સસૈન્યં સમરે શક્રં સ ચ બાહ્વાયુધોઽજયત્

પાદેનાકૃષ્ય દેવેંદ્રં સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા॥
માતુરંતિકમાગચ્છદ્યાચમાનં ભયાતુરમ્

એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા કશ્યપશ્ચ મહાતપાઃ॥
આગતા તત્ર સંત્રસ્તાવથો બ્રહ્મા જગાદ તમ્

મુંચામું પુત્ર યાચંતં કિમનેન પ્રયોજનમ્॥
અવમાનો વધઃ પ્રોક્તો વીરસંભાવિતસ્ય ચ

અસ્મદ્વાક્યેન યો મુક્તો જીવન્નપિ મૃતો હિ સઃ॥
શત્રું યે ઘ્નંતિ સમરે ન તે વીરાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

કૃત્વા માનપરિગ્લનિં યે મુંચંતિ વરા હિ તે॥
યતામાન્યતમં મત્વા ત્વયા માતુર્વચઃ કૃતમ્

તથા પિતુર્વચઃ કાર્યં મુંચામું પુત્ર વાસવમ્॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ વજ્રાંગઃ પ્રણતો વાક્યમબ્રવીત્

ન મે કૃત્યમનેનાસ્તિ માતુરાજ્ઞા કૃતા મયા॥
ત્વં સુરાસુરનાથો વૈ મમ ચ પ્રપિતામહઃ

કરિષ્યે ત્વદ્વચો દેવ એષ મુક્તઃ શતક્રતુઃ॥
ન ચ કાંક્ષે શક્રભુક્તામિમાં ત્રૈલોક્યરાજતામ્

પરભુક્તા યથા નારી પરભુક્તામિવસ્રજમ્॥
યચ્ચ ત્રિભુવનેષ્વસ્તિ સારં તન્મમ કથ્યતામ્

॥બ્રહ્મોવાચ॥
તપસો ન પરં કિંચિત્તપો હિ મહતાં ધનમ્॥
તપસા પ્રાપ્યતે સર્વં તપોયોગ્યોઽસિ પુત્રક

॥વજ્રાંગ ઉવાચ॥
તપસે મે રતિર્દેવ ન વિઘ્નં તત્ર મે ભવેત્॥
ત્વત્પ્રસાદેન ભગવન્નિત્યુક્ત્વા વિરરામ સઃ

॥બ્રહ્મોવાચ॥
ક્રૂરભાવં પરિત્યજ્ય યદીચ્છસિ તપઃ સુત॥
અનયા ચિત્તબુદ્ધ્યા તત્ત્વયાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્

ઇત્યુક્ત્વા પદ્મજઃ કન્યાં સસર્જ્જયતલોચનામ્॥
તામસ્મૈ પ્રદદૌ દેવઃ પત્ન્યર્થં પદ્મસંભવઃ

વરાંગીતિ ચ નામાસ્યાઃ કૃતવાંશ્ચ પિતામહઃ॥
જગામ ચ તતો બ્રહ્મા કશ્યપેન સમં દિવમ્

વજ્રાંગોઽપિ તયા સાર્ધં જગામ તપસે વનમ્॥
ઊર્દ્ધૂબાહુઃ સ દૈત્યેંદ્રોઽતિષ્ઠદબ્દસહસ્રકમ્

કાલં કમલપત્રાક્ષઃ શુદ્ધબુદ્ધિર્મહાતપાઃ॥
તાવાનધોમુખઃ કાલં તાવત્પંચાગ્નિસાધકઃ

નિરાહારો ઘોરતપાસ્તપોરાશિરજાયત॥
તતઃ સોંઽતર્જલે ચક્રે કાલં વર્ષસહસ્રકમ્

જલાંતરપ્રવિષ્ટસ્ય તસ્ય પત્ની મહાવ્રતા॥
તસ્યૈવ તીરે સરસસ્તત્પરા મૌનમાશ્રિતા

નિરાહારં પતિં મત્વા તપસ્તેપે પતિવ્રતા॥
તસ્યાસ્તપસિ વર્તંત્યા ઇંદ્રશ્ચક્રે વિભીષિકામ્

ભૂત્વા તુ મર્કટાકારસ્તસ્યાઅભ્યાશમાગતઃ॥
અપવિધ્ય દૃશં તસ્યા મૂત્રવિષ્ઠે ચકાર સઃ

તથા વિલોલવસનાં વિલોલવદનાં તથા॥
વિલોલકેશાં તાં ચક્રે વિધિત્સુસ્તપસઃ ક્ષતિમ્

તતશ્ચ મેષરૂપેણ ક્લેશં તસ્યાશ્ચકાર સઃ॥
તતો ભુજંગરૂપેણ બદ્ધા ચરણયોર્દ્વયોઃ

અપાકર્ષત દૂરં સ તસ્માદ્દેવભૃતસ્તથા॥
તપોબાલાચ્ચ સા તસ્ય ન વધ્યત્વં જગામ હ

ક્ષમયા ચ મહાભાગા ક્રોધમણ્વપિ નાકરોત્॥
તતો ગોમાયુરૂપેણ તમદૂષયદાશ્રમમ્

અગ્નિરૂપેણ તસ્યાશ્ચ સ દદાહ મહાશ્રમમ્॥
ચકર્ષ વાયુરૂપેણ મહોગ્રેણ ચ તાં શુભામ્॥
એવં સિહવૃકાદ્યાભિર્ભીષિકાભિઃ પુનઃપુનઃ

વિરરામ યદા નૈવ વજ્રાંગમહિષી તદા॥
શૈલસ્ય દુષ્ટતાં મત્વા શાપં દાતું વ્યવસ્યત

તાં શાપાભિમુખીં દૃષ્ટ્વા શૈલઃ પુરુષાવિગ્રહઃ॥
ઉવાચ તાં વરારોહાં ત્વરયાથ સુલોચનામ્

॥શૈલ ઉવાચ॥
નાહં મહાવ્રતે દુષ્ટઃ સેવ્યોઽહં સર્વદેહિનામ્॥
અતિખેદં કરોત્યેષ તતઃ ક્રુદ્ધસ્તુ વૃત્રહા

એતસ્મિન્નંતરે જાતઃ કાલો વર્ષસહસ્રિકઃ॥
તસ્મિન્યાતે સ ભગવાન્કાલે કમલસંભવઃ

તુષ્ટઃ પ્રોવાચ વજ્રાંગં તમાગમ્ય જલાશયે

॥બ્રહ્મોવાચ॥
દદામિ સર્વકામાંસ્તે ઉત્તિષ્ઠ દિતિનન્દન॥
એવમુક્તસ્તદોત્થાય દૈત્યેંદ્રસ્તપસો નિધિઃ॥
ઉવાચ પ્રાંજલિર્વાક્યં સર્વલોકપિતામહમ્

॥વજ્રાંગ ઉવાચ॥
આસુરો મેઽસ્તુ મા ભાવઃ શક્રરાજ્યે ચ મા રતિઃ॥
તપોધર્મરતિશ્ચાસ્તુ વૃણોમ્યેતત્પિતામહ

એવમસ્ત્વિતિ તં બ્રહ્મા પ્રાહ વિસ્મિતમાનસઃ॥
ઉપેક્ષતે ચ શક્રં સ ભાવ્યર્થં કોઽતિવર્તતે

ઋષયો મનુજા દેવાઃ શિવબ્રહ્મમુખા અપિ॥
ભાવ્યર્થં નાતિ વર્તંતે વેલામિવ મહોદધિઃ

ઇતિ ચિંત્ય વિરિંચોઽપિ તત્રૈવાંતરધીયત॥
વજ્રાંગોઽપિ સમાપ્તે તુ તપસિ સ્થિરસંયમઃ

આહારમિચ્છન્સ્વાં ભાર્યાં ન દદર્શાશ્રમે સ્વકે॥
ભાર્યાહીનોઽફલશ્ચેતિ સ સંચિંત્ય ઇતસ્તતઃ

વિલોકયન્સ્વકાં ભાર્યાં વિધિત્સુઃ કર્મ નૈત્યકમ્॥
વિલોકયન્દદર્શાથ ઇહામુત્ર સહયિનીમ્

રુદન્તીં સ્વાં પ્રિયાં દીનાં તરુપ્રચ્છાદિતાનનામ્॥
તાં વિલોક્ય તતો દૈત્યઃ પ્રોવાચ પરિસાંત્વયન્

॥વજ્રાંગ ઉવાચ॥
કેન તેઽપકૃતં ભીરુ વર્તંત્યાસ્તપસિ સ્વકે॥
કથં રોદિષિ વા બાલે મયિ જીવતિ ભર્તરિ॥
કં વા કામં પ્રયચ્છામિ શીઘ્રં પ્રબ્રૂહિ ભામિનિ

ગૃહેશ્વરીં સદ્ગુણભૂષિતાં શુભાં પંગ્વંધયોગેન પતિં સમેતામ્॥
ન લાલયેત્પૂરયેન્નૈવ કામં સ કિં પુમાન્ન પુમાન્મે મતોસ્તિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે કુમારેશ્વરમાહાત્મ્યે વજ્રાંગેતિહાસવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ