સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.4

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અથાભ્યધત્ત વિજયા પ્રણમ્ય જગદમ્બિકામ્ ॥
સાંત્વયન્તી સ્તુતિશતૈરુપાયૈઃ શિવદર્શનૈઃ

દેવિ ત્વમવિનાભૂતા સદા દેવેન શંભુના ॥
પ્રાણેશ્વરી ત્વમેકાસિ શક્તિસ્તસ્ય પરાત્મનઃ

તથા માયાં ત્વમાત્મીયાં સંદર્શયિતુમીહસે ॥
પૃથગ્ભાવમિવેશાનઃ પ્રકાશયતિ ન સ્વયમ્

આદેશં પ્રતિગૃહ્યૈવ સમુપેતાસિ પાર્વતિ ॥
અલંઘનીયા સેવાજ્ઞા શાંભવી સર્વદા ત્વયા

વિધાતવ્યં તપઃ પ્રાપ્તં સ્થાનેસ્મિચ્છિવકલ્પિતે ॥
નિવૃત્ત્ય નિખિલાન્કામાચ્છંમુમાશ્રિતયા ત્વયા

અન્યથાપિ જગદ્રક્ષા ત્વદધીના જગન્મયિ ॥
ધર્મસંરક્ષણં ભૂયઃ શિવેન સહિતં તવ

નિષ્કલં શિવમત્યંતં ધ્યાયંત્યાત્મન્યવસ્થિતમ્ ॥
વિયોગદુઃખં કઞ્ચિત્ત્વં ન સ્મરિષ્યસિ પાર્વતિ

ભક્તાનાં તવ મુખ્યાનાં તવૈવાચારસંગ્રહઃ ॥
ઉપદેશિતયા લોકે પ્રથતાં ધર્મવત્સલે

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા ગૌરી સુસ્થિરમાનસા ॥
તપઃ કર્ત્તું સમારેભે કંપા નદ્યાસ્તટે શુભે

વિમુચ્ય વિવિધા ભૂષા રુદ્રાક્ષગણભૂષિતા ॥
વિસૃજ્ય દિવ્યં વસનં પર્યધાદ્વલ્કલે શુભે

અલકૈઃ સહસા શિલ્પમનયચ્ચ કપર્દૃતામ્ ॥
અલિંપત તનૂં સર્વાં ભસ્મના મુક્તકુંકુમા

મૃગેષુ કૃતસંતોષા શિલોંછીકૃતવૃત્તિષુ ॥
જજાપ નિયમોપેતા શિવપંચાક્ષરં પરમ્

કૃત્વા ત્રિષવણં સ્નાનં કમ્પા પયસિ નિર્મલે ॥
કૃત્વા ચ સૈકતં લિંગં પૂજયામાસ સાદરમ્

વૃક્ષપ્રરોપણૈર્દાનૈરશેષાતિથિપૂજનૈઃ ॥
શ્રાંતિં હરંતી જીવાનાં દેવી ધર્મમપાલયત્

ગ્રીષ્મે પંચાગ્નિમધ્યસ્થા વર્ષાસુ સ્થંડિલેશયા ॥
હેમન્તે જલમધ્યસ્થા શિશિરે ચાકરોત્તપઃ

પુણ્યાત્મનાં મહર્ષીણાં દર્શનાર્થમુપેયુષામ્ ॥
વિસ્મયં જનયામાસ પૂજયામાસ સાદરમ્

કદાચિત્સ્વયમુચ્ચિત્ય વનાંતાત્પલ્લવાન્વિતમ્ ॥
પુષ્પોત્કરં વિશેષેણ શોધિતું સમુપાવિશત્

કૃત્વા ચ સૈકતં લિંગં કંપારોધસિ પાવને ॥
સંપૂજયિતુમારેભે ન્યાસાવાહનપૂર્વકમ્

સૂર્યમભ્યર્ચ્ય વિધિવદ્રક્તૈઃ પુષ્પૈશ્ચ ચંદનૈઃ ॥
પંચાવરણસંયુક્તં ક્રમાદાનર્ચ શંકરમ્

ધૂપૈર્દીપશ્ચ નૈવેદ્યૈર્ભક્તિભાવસમન્વિતૈઃ ॥
અપરોક્ષિતમીશાનમાલુલોકે પુરોહિતમ્

અથ દેવઃ શિવઃ સાક્ષાત્સંશોધયિતુમંબિકામ્ ॥
કંપાનદ્યાઃ પ્રવાહેણ મહતા પર્યવેષ્ટયત્

અતિવૃદ્ધં પ્રવાહં તં કમ્પાયાઃ સમુપસ્થિતમ્ ॥
આલોક્ય નિયમાસીનામાહુઃ સખ્યસ્તદાંબિકામ્

ઉત્તિષ્ઠ દેવિ બહુલઃ પ્રવાહોઽયં વિજૃંભતે ॥
દિશાં મુખાનિ સંપૂર્ય તરસા પ્લાવયિષ્યતિ

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા ધ્યાયંતી મીલિતેક્ષણા ॥
ઉન્મીલ્ય વેગમતુલં નદ્યાસ્તં સમવૈક્ષત

અચિંતયચ્ચ સા દેવી પૂજાવિઘ્નસમાકુલા ॥
કિં કરોમિ ન શક્નોમિ હાતુમારબ્ધમર્ચનમ્

શ્રેયઃ પ્રાપ્તુમવિઘ્નેન પ્રાયઃ પુણ્યાત્મનાં ભુવિ ॥
ઘટતે ધર્મસંયોગો મનોરથફલપ્રદઃ

સૈકતં લિંગમતુલપ્રવાહાલ્લયમેષ્યતિ ॥
લિંગનાશે વિમોક્તવ્યઃ સદ્ભક્તૈઃ પ્રાણસંગ્રહઃ

પ્રવાહોઽયં સમાયાતિ શિવમાયાવિનિર્મિતઃ ॥
વિશોધયિતુમાત્માનં ભક્તિયુક્તં નિજે પદે

આલિંગ્ય સુદૃઢં દોર્ભ્યામેતલ્લિંગમનાકુલમ્ ॥
અહં વત્સ્યામિ યાતાશુ સખ્યો યૂયં વિદૂરતઃ

ઇત્યુક્તા સૈકતં લિગં ગાઢમાલિંગ્ય સાંબિકા ॥
ન મુમોચ પ્રવાહેન વેષ્ટ્યમાનાપિ વેગતઃ

સ્તનચૂચુકનિર્મગ્નમુદ્રાદર્શિતલાંછનમ્ ॥
મહાલિંગં સ્વસંયુક્તં પ્રણનામ તદાદરાત્

નિમીલિતેક્ષણા ધ્યાનનિષ્ઠૈકહૃદયા સ્થિતા ॥
પુલકાંચિતસર્વાંગી સા સ્મરંતી સદાશિવમ્

કંપસ્વેદપરિત્રાણલજ્જાપ્રણયકેલિદાત્ ॥
ક્ષણમપ્યચલા લિંગાન્ન વિયોગમપેક્ષતે

અથ તામબ્રવીત્કાપિ દૈવી વાગશરીરિણી ॥
વિમુંચ બાલિકે લિંગં પ્રવાહોઽયં ગતો મહાન્

ત્વયાર્ચિતમિદં લિંગં સૈકતં સ્થિરવૈભવમ્ ॥
ભવિષ્યતિ મહાભાગે વરદં સુરપૂજિતમ્

તપશ્ચર્યાં તવાલોક્ય રચિતં ધર્મપાલનમ્ ॥
લિંગં ચૈતન્નમસ્કૃત્ય કૃતાર્થાઃ સંતુ માનવાઃ

અહં હિ તૈજસં રૂપમાસ્થાય વસુધાતલે ॥
વસામિ ચાત્ર સિદ્ધ્યર્થમરુણાચલસંજ્ઞયા

રુણદ્ધિ સર્વલોકેભ્યઃ પરુષં પાપસંચયમ્ ॥
રુણો ન વિદ્યતે યસ્મિન્દૃષ્ટે તેનારુણાચલઃ

ઋષયઃ સિદ્ધગંધર્વા મહાત્માનશ્ચ યોગિનઃ ॥
મુક્ત્વા કૈલાસશિખરં મેરું ચૈનમુપાસતે

મદંશ જાતયોઃ પૂર્વં યુધ્યતોર્બ્રહ્મકૃષ્ણયોઃ ॥
અહં મોહમપાકર્ત્તું તેજોરૂપો વ્યવસ્થિતઃ

બ્રહ્મણા હંસરૂપેણ વિષ્ણુના ક્રોડરૂપિણા ॥
અદૃષ્ટશેખરપદઃ પ્રણતો ભક્તિયોગતઃ

તતઃ પ્રસન્નઃ પ્રત્યક્ષસ્તસ્યાં વરમભીપ્સિતમ્ ॥
પ્રાદાં જગત્ત્રયસ્યાસ્ય સંરક્ષાયાં તુ કૌશલમ્

પ્રાર્થિતશ્ચ પુનસ્તાભ્યામરુણાચલસંજ્ઞયા ॥
અનૈષિ તૈજસં રૂપમહં સ્થાવરલિંગતામ્

ગત્વા પૃચ્છ મહાભાગં મદ્ભક્તિં ગૌતમં મુનિમ્ ॥
અરુણાચલમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા તત્ર તપશ્ચર

તત્ર તે દર્શયિષ્યામિ તૈજસં રૂપમાત્મનઃ ॥
સર્વપાપનિવૃત્ત્યર્થં સર્વલોકહિતાય ચ

ઇતિ વાચં સમાકર્ણ્ય નિષ્કલાત્કથિતાં શિવાત્ ॥
તથેતિ સહસા દેવી ગંતું સમુપચક્રમે

અથ દેવાનૃષીન્સર્વાન્પશ્ચાત્સેવાર્થમાગતાન્ ॥
અવાદીદંબિકાલોક્ય સ્નેહપૂર્ણેન ચક્ષુષા

તિષ્ઠતાત્રૈવ વૈ દેવા મુનયશ્ચ દૃઢવ્રતાઃ ॥
નિયમાંશ્ચાધિતિષ્ઠંતઃ કંપારોધસિ પાવને

સર્વપાપક્ષયકરં સર્વસૌભાગ્યવર્દ્ધનમ્ ॥
પૂજ્યતાં સૈકતં લિંગં કુચકંકણલાંછનમ્

અહં ચ નિષ્કલં રૂપમાસ્થાયૈતદ્દિવાનિશમ્ ॥
આરાધયામિ મંત્રેણ શોણેશ્વરં વરપ્રદમ્

મત્તપશ્ચરણાલ્લોકે મદ્ધર્મપરિપાલનાત્ ॥
મલ્લિંગદર્શનાચ્ચૈવ સિધ્યંત્વિષ્ટવિભૂતયઃ ॥

સર્વકામપ્રદાનેન કામાક્ષીમિતિ કામતઃ ॥
માં પ્રણમ્યાત્ર મદ્ભક્તા લભંતાં વાંછિતં વરમ્

અહં હિ દેવદેવસ્ય શંભોરવ્યાહતો જનઃ ॥
આદેશં પાલયિષ્યામિ ગત્વારુણમહીધરમ્

તત્ર ગત્વા તપસ્તીવ્રં કૃત્વા શંભું પ્રસાદ્ય ચ ॥
માં તુ લબ્ધવરાં યૂયં પશ્ચાદ્રક્ષ્યથ સંગતાઃ

ઇતિ સર્વાન્વિસૃજ્યાશુ સદ્ભક્તાન્પાદસેવિનઃ ॥
અરુણાદ્રિં ગતા બાલા તપસે શંકરાજ્ઞયા

નિત્યાભિસેવિતાઽકારિ સખીભિરભિયોગતઃ ॥
આસસાદારુણાદ્રીશં દિવ્યદુંદુભિનાદિતમ્

અંતસ્તેજોમયં શાંતમરુણાચલનાયકમ્ ॥
અપ્સરોનૃત્યગીતૈશ્ચ પૂજિતં પુષ્પવૃષ્ટિભિઃ

પ્રણમ્ય સ્થાવરં લિંગં કૌતૂહલસમન્વિતા ॥
સિદ્ધાનાં યોગિનાં સાર્થમૃષીણાં ચાન્વવૈક્ષત

અત્રિર્ભૃગુર્ભરદ્વાજઃ કશ્યપશ્ચાંગિરાસ્તથા ॥
કુત્સશ્ચ ગૌતમશ્ચાન્યે સિદ્ધવિદ્યાધરામરાઃ

તપઃ કુર્વંતિ સતતમપેક્ષિતવરાપ્તયે ॥
ગંગાદ્યાઃ સરિતશ્ચાન્યાઃ પરિતઃ પર્યુપાસતે

દિવ્યલિંગમિદં પૂજ્યમરુણાદ્રિરિતિ સ્મૃતમ્ ॥
વંદસ્વેતિ સુરૈઃ પ્રોક્તા પ્રણનામ પુનઃપુનઃ

અભ્યર્થિતા પુનઃ સર્વૈરાતિથ્યાર્થે મહર્ષિભિઃ ॥
શિવાજ્ઞયા ગૌતમો મે દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ સાવદત્

અયમત્રર્ષિભિર્ભક્તૈર્નિર્દિષ્ટં તમથાભ્યગાત્ ॥
સ મુનિઃ શિવભક્તાનાં પ્રથમસ્તપસાં નિધિઃ

વનાંતરં ગતેઃ પ્રાતઃ સમિત્કુશફલાહૃતેઃ ॥
અતિથીનાશ્રમં પ્રાપ્તાનર્ચથેતિ દૃઢવ્રતાન્

શિષ્યાનાદિશ્ય ધર્માત્મા ગતશ્ચ વિપિનાંતરમ્ ॥
અથ સા ગૌતમં દ્રષ્ટુમાગતા પર્ણશાલિકામ્

ક્વ ગતો મુનિરિત્યુક્તૈરિત આયાસ્યતિ ક્ષણાત્ ॥
શિષ્યૈરભ્યર્થિતેત્યુક્ત્વા ફલમૂલૈસ્સુગંધિભિઃ

અભ્યુત્થાનેનાસનેન પાદ્યેનાર્ઘેણ સૂનૃતૈઃ ॥
વચનૈઃ ફલમૃલેન સાર્ચિતા શિષ્યસંપદા

ક્ષણં ક્ષમસ્વસૂનુસ્તામન્યે જગ્મુસ્તદન્તિકમ્ ॥
દેવ્યાં પ્રવિષ્ટમાત્રાયાં મહર્ષેરાશ્રમો મહાન્

અભવત્કલ્પબહુલો મણિપ્રાસાદસંકુલઃ ॥
વનાંતરાદુપાવૃત્ત્ય સમિત્કુશફલાહરઃ

અપશ્યત્સ્વાશ્રમં દૂરે વિમાનશતશોભિતમ્ ॥
કિમેતદિતિ સાશ્ચર્યં ચિંતયન્મુનિપુંગવઃ

ગૌર્યાઃ સમાગમં સર્વમપશ્યજ્જ્ઞાનચક્ષુષા ॥
શીઘ્રં નિવર્તમાનોઽસૌ દ્રષ્ટું તાં લોકમાતરમ્

શિષ્યૈઃ શીઘ્રચરૈર્વૃત્તમાવેદિતમથાશૃણોત્

અથ મહર્ષિરુપાગતકૌતુકો નિજતપઃફલમેવ તદાગમમ્ ॥
શિવદયાકલિતં પરિચિન્તયન્નભજદાશ્રમમાશ્રિતવત્સલઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધે પાર્વત્યાઃ કંપાયા અરુણાચલે ગૌતમાશ્રમાગમનંનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ