स्कन्द पुराण · अध्याय 1.1.4

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥
अथाभ्यधत्त विजया प्रणम्य जगदम्बिकाम् ॥
सांत्वयन्ती स्तुतिशतैरुपायैः शिवदर्शनैः

देवि त्वमविनाभूता सदा देवेन शंभुना ॥
प्राणेश्वरी त्वमेकासि शक्तिस्तस्य परात्मनः

तथा मायां त्वमात्मीयां संदर्शयितुमीहसे ॥
पृथग्भावमिवेशानः प्रकाशयति न स्वयम्

आदेशं प्रतिगृह्यैव समुपेतासि पार्वति ॥
अलंघनीया सेवाज्ञा शांभवी सर्वदा त्वया

विधातव्यं तपः प्राप्तं स्थानेस्मिच्छिवकल्पिते ॥
निवृत्त्य निखिलान्कामाच्छंमुमाश्रितया त्वया

अन्यथापि जगद्रक्षा त्वदधीना जगन्मयि ॥
धर्मसंरक्षणं भूयः शिवेन सहितं तव

निष्कलं शिवमत्यंतं ध्यायंत्यात्मन्यवस्थितम् ॥
वियोगदुःखं कञ्चित्त्वं न स्मरिष्यसि पार्वति

भक्तानां तव मुख्यानां तवैवाचारसंग्रहः ॥
उपदेशितया लोके प्रथतां धर्मवत्सले

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौरी सुस्थिरमानसा ॥
तपः कर्त्तुं समारेभे कंपा नद्यास्तटे शुभे

विमुच्य विविधा भूषा रुद्राक्षगणभूषिता ॥
विसृज्य दिव्यं वसनं पर्यधाद्वल्कले शुभे

अलकैः सहसा शिल्पमनयच्च कपर्दृताम् ॥
अलिंपत तनूं सर्वां भस्मना मुक्तकुंकुमा

मृगेषु कृतसंतोषा शिलोंछीकृतवृत्तिषु ॥
जजाप नियमोपेता शिवपंचाक्षरं परम्

कृत्वा त्रिषवणं स्नानं कम्पा पयसि निर्मले ॥
कृत्वा च सैकतं लिंगं पूजयामास सादरम्

वृक्षप्ररोपणैर्दानैरशेषातिथिपूजनैः ॥
श्रांतिं हरंती जीवानां देवी धर्ममपालयत्

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्था वर्षासु स्थंडिलेशया ॥
हेमन्ते जलमध्यस्था शिशिरे चाकरोत्तपः

पुण्यात्मनां महर्षीणां दर्शनार्थमुपेयुषाम् ॥
विस्मयं जनयामास पूजयामास सादरम्

कदाचित्स्वयमुच्चित्य वनांतात्पल्लवान्वितम् ॥
पुष्पोत्करं विशेषेण शोधितुं समुपाविशत्

कृत्वा च सैकतं लिंगं कंपारोधसि पावने ॥
संपूजयितुमारेभे न्यासावाहनपूर्वकम्

सूर्यमभ्यर्च्य विधिवद्रक्तैः पुष्पैश्च चंदनैः ॥
पंचावरणसंयुक्तं क्रमादानर्च शंकरम्

धूपैर्दीपश्च नैवेद्यैर्भक्तिभावसमन्वितैः ॥
अपरोक्षितमीशानमालुलोके पुरोहितम्

अथ देवः शिवः साक्षात्संशोधयितुमंबिकाम् ॥
कंपानद्याः प्रवाहेण महता पर्यवेष्टयत्

अतिवृद्धं प्रवाहं तं कम्पायाः समुपस्थितम् ॥
आलोक्य नियमासीनामाहुः सख्यस्तदांबिकाम्

उत्तिष्ठ देवि बहुलः प्रवाहोऽयं विजृंभते ॥
दिशां मुखानि संपूर्य तरसा प्लावयिष्यति

इति तद्वचनं श्रुत्वा ध्यायंती मीलितेक्षणा ॥
उन्मील्य वेगमतुलं नद्यास्तं समवैक्षत

अचिंतयच्च सा देवी पूजाविघ्नसमाकुला ॥
किं करोमि न शक्नोमि हातुमारब्धमर्चनम्

श्रेयः प्राप्तुमविघ्नेन प्रायः पुण्यात्मनां भुवि ॥
घटते धर्मसंयोगो मनोरथफलप्रदः

सैकतं लिंगमतुलप्रवाहाल्लयमेष्यति ॥
लिंगनाशे विमोक्तव्यः सद्भक्तैः प्राणसंग्रहः

प्रवाहोऽयं समायाति शिवमायाविनिर्मितः ॥
विशोधयितुमात्मानं भक्तियुक्तं निजे पदे

आलिंग्य सुदृढं दोर्भ्यामेतल्लिंगमनाकुलम् ॥
अहं वत्स्यामि याताशु सख्यो यूयं विदूरतः

इत्युक्ता सैकतं लिगं गाढमालिंग्य सांबिका ॥
न मुमोच प्रवाहेन वेष्ट्यमानापि वेगतः

स्तनचूचुकनिर्मग्नमुद्रादर्शितलांछनम् ॥
महालिंगं स्वसंयुक्तं प्रणनाम तदादरात्

निमीलितेक्षणा ध्याननिष्ठैकहृदया स्थिता ॥
पुलकांचितसर्वांगी सा स्मरंती सदाशिवम्

कंपस्वेदपरित्राणलज्जाप्रणयकेलिदात् ॥
क्षणमप्यचला लिंगान्न वियोगमपेक्षते

अथ तामब्रवीत्कापि दैवी वागशरीरिणी ॥
विमुंच बालिके लिंगं प्रवाहोऽयं गतो महान्

त्वयार्चितमिदं लिंगं सैकतं स्थिरवैभवम् ॥
भविष्यति महाभागे वरदं सुरपूजितम्

तपश्चर्यां तवालोक्य रचितं धर्मपालनम् ॥
लिंगं चैतन्नमस्कृत्य कृतार्थाः संतु मानवाः

अहं हि तैजसं रूपमास्थाय वसुधातले ॥
वसामि चात्र सिद्ध्यर्थमरुणाचलसंज्ञया

रुणद्धि सर्वलोकेभ्यः परुषं पापसंचयम् ॥
रुणो न विद्यते यस्मिन्दृष्टे तेनारुणाचलः

ऋषयः सिद्धगंधर्वा महात्मानश्च योगिनः ॥
मुक्त्वा कैलासशिखरं मेरुं चैनमुपासते

मदंश जातयोः पूर्वं युध्यतोर्ब्रह्मकृष्णयोः ॥
अहं मोहमपाकर्त्तुं तेजोरूपो व्यवस्थितः

ब्रह्मणा हंसरूपेण विष्णुना क्रोडरूपिणा ॥
अदृष्टशेखरपदः प्रणतो भक्तियोगतः

ततः प्रसन्नः प्रत्यक्षस्तस्यां वरमभीप्सितम् ॥
प्रादां जगत्त्रयस्यास्य संरक्षायां तु कौशलम्

प्रार्थितश्च पुनस्ताभ्यामरुणाचलसंज्ञया ॥
अनैषि तैजसं रूपमहं स्थावरलिंगताम्

गत्वा पृच्छ महाभागं मद्भक्तिं गौतमं मुनिम् ॥
अरुणाचलमाहात्म्यं श्रुत्वा तत्र तपश्चर

तत्र ते दर्शयिष्यामि तैजसं रूपमात्मनः ॥
सर्वपापनिवृत्त्यर्थं सर्वलोकहिताय च

इति वाचं समाकर्ण्य निष्कलात्कथितां शिवात् ॥
तथेति सहसा देवी गंतुं समुपचक्रमे

अथ देवानृषीन्सर्वान्पश्चात्सेवार्थमागतान् ॥
अवादीदंबिकालोक्य स्नेहपूर्णेन चक्षुषा

तिष्ठतात्रैव वै देवा मुनयश्च दृढव्रताः ॥
नियमांश्चाधितिष्ठंतः कंपारोधसि पावने

सर्वपापक्षयकरं सर्वसौभाग्यवर्द्धनम् ॥
पूज्यतां सैकतं लिंगं कुचकंकणलांछनम्

अहं च निष्कलं रूपमास्थायैतद्दिवानिशम् ॥
आराधयामि मंत्रेण शोणेश्वरं वरप्रदम्

मत्तपश्चरणाल्लोके मद्धर्मपरिपालनात् ॥
मल्लिंगदर्शनाच्चैव सिध्यंत्विष्टविभूतयः ॥

सर्वकामप्रदानेन कामाक्षीमिति कामतः ॥
मां प्रणम्यात्र मद्भक्ता लभंतां वांछितं वरम्

अहं हि देवदेवस्य शंभोरव्याहतो जनः ॥
आदेशं पालयिष्यामि गत्वारुणमहीधरम्

तत्र गत्वा तपस्तीव्रं कृत्वा शंभुं प्रसाद्य च ॥
मां तु लब्धवरां यूयं पश्चाद्रक्ष्यथ संगताः

इति सर्वान्विसृज्याशु सद्भक्तान्पादसेविनः ॥
अरुणाद्रिं गता बाला तपसे शंकराज्ञया

नित्याभिसेविताऽकारि सखीभिरभियोगतः ॥
आससादारुणाद्रीशं दिव्यदुंदुभिनादितम्

अंतस्तेजोमयं शांतमरुणाचलनायकम् ॥
अप्सरोनृत्यगीतैश्च पूजितं पुष्पवृष्टिभिः

प्रणम्य स्थावरं लिंगं कौतूहलसमन्विता ॥
सिद्धानां योगिनां सार्थमृषीणां चान्ववैक्षत

अत्रिर्भृगुर्भरद्वाजः कश्यपश्चांगिरास्तथा ॥
कुत्सश्च गौतमश्चान्ये सिद्धविद्याधरामराः

तपः कुर्वंति सततमपेक्षितवराप्तये ॥
गंगाद्याः सरितश्चान्याः परितः पर्युपासते

दिव्यलिंगमिदं पूज्यमरुणाद्रिरिति स्मृतम् ॥
वंदस्वेति सुरैः प्रोक्ता प्रणनाम पुनःपुनः

अभ्यर्थिता पुनः सर्वैरातिथ्यार्थे महर्षिभिः ॥
शिवाज्ञया गौतमो मे द्रष्टव्य इति सावदत्

अयमत्रर्षिभिर्भक्तैर्निर्दिष्टं तमथाभ्यगात् ॥
स मुनिः शिवभक्तानां प्रथमस्तपसां निधिः

वनांतरं गतेः प्रातः समित्कुशफलाहृतेः ॥
अतिथीनाश्रमं प्राप्तानर्चथेति दृढव्रतान्

शिष्यानादिश्य धर्मात्मा गतश्च विपिनांतरम् ॥
अथ सा गौतमं द्रष्टुमागता पर्णशालिकाम्

क्व गतो मुनिरित्युक्तैरित आयास्यति क्षणात् ॥
शिष्यैरभ्यर्थितेत्युक्त्वा फलमूलैस्सुगंधिभिः

अभ्युत्थानेनासनेन पाद्येनार्घेण सूनृतैः ॥
वचनैः फलमृलेन सार्चिता शिष्यसंपदा

क्षणं क्षमस्वसूनुस्तामन्ये जग्मुस्तदन्तिकम् ॥
देव्यां प्रविष्टमात्रायां महर्षेराश्रमो महान्

अभवत्कल्पबहुलो मणिप्रासादसंकुलः ॥
वनांतरादुपावृत्त्य समित्कुशफलाहरः

अपश्यत्स्वाश्रमं दूरे विमानशतशोभितम् ॥
किमेतदिति साश्चर्यं चिंतयन्मुनिपुंगवः

गौर्याः समागमं सर्वमपश्यज्ज्ञानचक्षुषा ॥
शीघ्रं निवर्तमानोऽसौ द्रष्टुं तां लोकमातरम्

शिष्यैः शीघ्रचरैर्वृत्तमावेदितमथाशृणोत्

अथ महर्षिरुपागतकौतुको निजतपःफलमेव तदागमम् ॥
शिवदयाकलितं परिचिन्तयन्नभजदाश्रममाश्रितवत्सलः

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्ये पूर्वार्धे पार्वत्याः कंपाया अरुणाचले गौतमाश्रमागमनंनाम चतुर्थोऽध्यायः