સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.3

સનક ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્નરુણાદ્રીશ માહાત્મ્યમિદમદ્ભુતમ્ ॥
શ્રુતં શિવપ્રસાદેન દયયા તે જગદ્ગુરોઃ

આશ્ચર્યમેતન્માહાત્મ્યં સર્વપાપવિનાશનમ્ ॥
આરાધયન્પુનઃ કે વા વરદં શોણપર્વતમ્

અનાદિરંતરહિતઃ શિવઃ શોણચલાકૃતિઃ ॥
યુવયોસ્તપસા દેવ વરદાનાય સંસ્થિતઃ ॥

સકૃત્સંકીર્તિતે નામ્નિ શોણાદ્રિરિતિ મુક્તિદે ॥
સન્નિધિઃ સર્વકામાનાં જાયતે ચાઘનાશનમ્

શિવશબ્દામૃતાસ્વાદઃ શિવાર્ચનકથાક્રમઃ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવદેવઃ પિતામહઃ

ઉવાચ કરુણામૂર્તિરરુણાદ્રીશમાનમન્ ॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
શ્રૂયતાં વત્સ પાર્વત્યાશ્ચરિતં યત્પુરાતનમ્

અરુણાદ્રીશમાશ્રિત્ય યથા સા નિર્વૃતાભવત્ ॥
આસસાદ મહાદેવઃ કદાચિત્પાર્વતીપતિઃ

રત્નસિંહાસનં દિવ્યં રત્નતોરણસંયુતમ્ ॥
રત્નપુષ્પફલોપેત કલ્પદ્રુમમનોહરમ્

પરાર્ધ્ય દૃષદાસ્તીર્ણં બદ્ધમુક્તાવિતાનકમ્ ॥
વિમુક્તપુષ્પપ્રકરદિવ્યધૂપોરુસૌરભમ્

પ્રલંબમાલિકાજાલનિનદદ્ભૃંગસંકુલમ્ ॥
દિવ્યતૂર્યઘનારાવપ્રનૃત્યદ્ગુહવાહનમ્

પાર્વતીસિંહસંચારપરિત્રસ્તમહાગજમ્ ॥
અપ્સરોભિઃ પ્રનર્ત્તાભિર્ગાયંતીભિશ્ચ કેવલમ્

આસેવિતપુરોરંગં દિક્પાલકનિષેવિતમ્ ॥
ઋગ્યજુઃસામજૈર્મંત્રૈઃ સ્તુવદ્ભિર્મુનિપુંગવૈઃ

બ્રહ્મર્ષિભિસ્તથા દેવૈઃ સિદ્ધૈ રાજર્ષિભિવૃતમ્ ॥
ગણૈશ્ચ વિવિધાકારૈર્ભસ્માલંકૃતવિગ્રહૈઃ

રુદ્રાક્ષધારસુભગૈરાપૂર્ણં શિવતત્પરૈઃ ॥
વીણાવેણુમૃદંગાદિતૌર્યત્રિકજનિસ્વનૈઃ ।

ઘંટાટંકારસુભગૈર્વેદધ્વનિવિમિશ્રિતૈઃ ॥
મનોહરં મહાદિવ્યમાસનં પાર્વતીસખઃ

અલંચકાર ભગવન્ભક્તાનુગ્રહકામ્યયા ॥
આસ્થાય વિમલં રૂપં સર્વતેજોમયં શિવમ્

અંબિકાસહિતઃ શ્રીમાન્વિજહાર દયાનિધિઃ ॥
સંગીતેન કથાભેદૈર્દ્યૂતક્રીડાવિકલ્પનૈઃ

ગણાનાં વિકટૈર્નૃત્યૈ રમયામાસ પાર્વતીમ્ ॥
વિસૃજ્ય સકલાન્દેવાનૃષીંશ્ચાપિ સભાસદઃ

વરાન્પ્રદાય વિવિધાન્ભક્તલોકાય વાઞ્છિતાન્ ॥
આગમેષુ વિચિત્રેષુ સર્વર્તુકુસુમેષુ ચ

વિજહારોમયા સાર્દ્ધં રત્નપ્રાસાદપંક્તિષુ ॥
વાપિકાસુ મનોજ્ઞાસુ રત્નસોપાનપંક્તિષુ

કેલિપર્વતશૃંગેષુ હેમરંભાવનાંતરે ॥
ગંગાતરંગશીતેન ફુલ્લપંકજગંધિના

વાતેન મંદગતિના વિહારવિહતશ્રમઃ ॥
સ્વકામતઃ સ્વયં દેવઃ પ્રેયસીમભ્યનન્દયત્

રતિરૂપાં શિવાં દેવીં સર્વસૌભાગ્યસુન્દરીમ્ ॥
કદાચિદ્રહસિ પ્રીતા નિજાજ્ઞાવશવર્ત્તિનમ્

રમણં જાનતી મુગ્ધા પશ્ચાદભ્યેત્ય સાદરમ્ ॥
કરાભ્યાં કમલાભાભ્યાં ત્રિણેત્રાણિ જગદ્ગુરોઃ

પિદધે લીલયા શંભોઃ કિમેતદિતિ કૌતુકાત્ ॥
ચન્દ્રાદિત્યાગ્નિરૂપેણ પિહિતેષ્વક્ષિષુ ક્રમાત્

અન્ધકારોઽભવત્તત્ર ચિરકાલં ભયંકરઃ ॥
નિમિષાર્દ્ધેન દેવસ્ય જગ્મુર્વત્સરકોટયઃ

દેવીલીલાસમુત્થેન તમસાભૂજ્જગત્ક્ષયઃ ॥
તમસા પૂરિતં વિશ્વમપારેણ સમન્તતઃ

શૂન્યં જ્યોતિઃ પ્રચારેણ વિનાશં પ્રત્યપદ્યત ॥
ન વ્યજૃંભત વિબુધા ન ચ વેદાશ્ચકાશિરે

નાપિ જીવાઃ સમભવન્નવ્યક્તં કેવલં સ્થિતમ્ ॥
જગતામપિ સર્વેષામકાલે વીક્ષ્ય સંક્ષયમ્

તપસા લબ્ધસ્ફૂર્તીનાં વિચારઃ સમપદ્યત ॥
કિમેતત્તમસો જન્મ ભુવનક્ષયકારણમ્

ભગવાનપિ સર્વાત્મા ન નૂનં કાલમાક્ષિપત્ ॥
દેવી વિનોદરૂપેણ પિધત્તે પુરજિદ્દૃશઃ

તેનેદમખિલં જાતં નિસ્તેજો ભુવનત્રયમ્ ॥
અકાલતમસા વ્યાપ્તે સકલે ભુવનત્રયે

કા ગતિર્લબ્ધરાજ્યાનાં તપસો દેવજન્મનામ્ ॥
ન યજ્ઞાઃ સંપ્રવર્તંતે ન પૂજ્યન્તે સુરા ભુવિ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા વીક્ષ્ય તે જ્ઞાનચક્ષુષા ॥
નિત્યાસ્તે સૂરયો ભક્ત્યા શંભુમાગમ્ય તુષ્ટુવુઃ

નમઃ સર્વજગત્કર્ત્રે શિવાય પરમાત્મને ॥
માયયા શક્તિરૂપેણ પૃથગ્ભાવમુપેયુષે

અવિનાભાવિની શક્તિરાદ્યૈકા શિવરૂપિણી ॥
લીલયા જગદુત્પત્તિરક્ષાસંહૃતિકારિણી

અર્ધાંગી સા તવ દેવ શિવશક્ત્યાત્મકં વપુઃ ॥
એક એવ મહાદેવો ન પરે ત્વદ્વિના વિભો

લીલયા તવ લોકોયમકાલે પ્રલયં ગતઃ ॥
કરુણા તવ નિર્વ્યાજા વર્દ્ધતાં લોકવર્દ્ધની

ભવતો નિમિષાર્દ્ધેન તેજસામુપસંહૃતેઃ ॥
ગતાન્યનેકવર્ષાણિ જગતાં નાશહેતવે

તતઃ પ્રસીદ કરુણામૂર્ત્તે કાલ સદાશિવ ॥
વિરમ પ્રણયારબ્ધાદમુષ્માલ્લોકસંક્ષયાત્

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા ભક્તાનાં સિદ્ધિશાલિનામ્ ॥
વિસૃજાક્ષોણિ ગૌરીતિ કરુણામૂર્ત્તિરબ્રવીત્

વિસસર્જ ચ સા દેવી પિધાનં હરચક્ષુષામ્ ॥
સોમસૂર્યાગ્નિરૂપાણાં પ્રકાશમભવજ્જગત્

કિયાન્કાલો ગતશ્ચેતિ પૃષ્ટૈઃ સિદ્ધૈશ્ચ વૈ નતૈઃ ॥
ઉક્તં ત્વન્નિમિષાર્દ્ધેન જગ્મુર્વત્સરકોટયઃ

અથ દેવઃ કૃપામૂર્ત્તિરાલોક્ય વિહસન્પ્રિયામ્ ॥
અબ્રવીત્પરમોદારઃ પરં ધર્માર્થસંગ્રહમ્

અવિચાર્ય કૃતં મુગ્ધે ભુવનક્ષયકારણાત્ ॥
અયુક્તમિહ પશ્યામિ જગન્માતુસ્તવૈવ હિ

અહમપ્યખિલાઁલ્લોકાન્સંહરિષ્યામિ સંક્ષયે ॥
પ્રાપ્તે કાલે ત્વયા મૌગ્ધ્યાદકાલે પ્રલયં ગતાઃ

કેયં વા ત્વાદૃશી કુર્યાદીદૃશં સદ્વિગર્હિતમ્ ॥
કર્મ નર્મણ્યપિ સદા કૃપામૂર્તિર્ન બાધતે

ઇતિ શમ્ભોર્વચઃ શ્રુત્વા ધર્મલોપભયાકુલા ॥
કિં કરિષ્યામિ તચ્છાંત્યા ઇત્યપૃચ્છત્સ્મ તં પ્રિયા

અથ દેવઃ પ્રસન્નાત્મા વ્યાજહાર દયાનિધિઃ ॥
દેવ્યાસ્તેનાનુતાપેન ભક્ત્યા ચ તોષિતઃ શિવઃ

મન્મૂર્તેસ્તવ કેયં વા પ્રાયશ્ચિત્તિરિહોચ્યતે ॥
અથાપિ ધર્મમાર્ગોયં ત્વયૈવ પરિપાલ્યતે

શ્રુતિસ્મૃતિક્રિયાકલ્પા વિદ્યાશ્ચ વિબુધાદયઃ ॥
ત્વદ્રૂપમેતદખિલં મહદર્થોસ્મિ તન્મયઃ

માન્યયાભિન્નયા દેવ્યા ભાવ્યં લોકસિસૃક્ષયા ॥

તસ્માલ્લોકાનુરૂપં તે પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ॥
ષડ્વિધો ગદિતો ધર્મઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિચારતઃ

સ્વામિના નાનુપાલ્યેત યદિ ત્યાજ્યોઽનુજીવિભિઃ ॥
ન ત્વાં વિહાય શક્નોમિ ક્ષણમપ્યાસિતું ક્વચિત્

અહમેવ તપઃ સર્વં કરિષ્યામ્યાત્મનિ સ્થિતઃ ॥
પૃધ્વી ચ સકલા ભૂયાત્તપસા સફલા તવ

ત્વત્પાદપદ્મસંસ્પર્શાત્ત્વત્તપોદર્શનાદપિ ॥
નિરસ્યંતિ સ્વસાન્નિધ્યાદ્દુષ્ટજાતમુપદ્રવમ્

કર્મભૂમેસ્ત્વમાધિક્યહેતવે પુણ્યમાચર ॥
ત્વત્તપશ્ચરણં લોકે વીક્ષ્ય સર્વોપિ સંતતમ્

ધર્મે દૃઢતરા બુદ્ધિં નિબધ્નીયાન્ન સંશયઃ ॥
કૃતાર્થયિષ્યતિ મહીં દયા તે ધર્મપાલનૈઃ

ત્વમેવૈતત્સકલં પ્રોક્તા વેદૈર્દેવિ સનાતનૈઃ ॥
અસ્તિ કાંચીપુરી ખ્યાતા સર્વભૂતિસમન્વિતા

યા દિવં દેવસંપૂર્ણા પ્રત્યક્ષયતિ ભૂતલે ॥
યત્ર કૃતં તપઃ કિંચિદનંતફલમુચ્યતે

દેવાશ્ચ મુનયઃ સર્વે વાસં વાંછંતિ સંતતમ્ ॥
તત્ર કંપેતિ વિખ્યાતા મહાપાતકનાશિની ॥

યત્ર સ્થિતાનાં મર્ત્યાનાં કમ્પન્તે પાપકોટયઃ ॥
તત્ર ચૂતદ્રુમશ્ચૈકો રાજતે નિત્યપલ્લવઃ

સંપૂર્ણશીતલચ્છાયઃ પ્રસૂનફલપલ્લવૈઃ ॥
તત્ર જપ્તં હુતં દત્તમનન્તફલદં ભવેત્

ગણાશ્ચ વિવિધાકારા ડાકિન્યો યોગિનીગણાઃ ॥
પરિતસ્ત્વાં નિષેવંતાં વિષ્ણુમુખ્યાસ્તથા પરાઃ

અહં ચ નિષ્કલો ભૂત્વા તવ માનસપંકજે ॥
સન્નિધાસ્યામિ મા ભૂસ્ત્વં દેવિ મદ્વિરહાકુલા

ઇત્યુક્તા દેવદેવેન દેવી કંપાંતિકં યયૌ ॥
તપઃ કર્તું સખીયુક્તા વિસ્મયાક્રાન્તલોચના

કંપાં ચ વિમલાં સિન્ધું મુનિસમઘનિષેવિતામ્ ॥
આલોક્ય કોમલદલમેકામ્રં દૃષ્ટિવારણમ્

ફલપુષ્પસમાકીર્ણં કોકિલાલાપસંકુલમ્ ॥
પ્રસસાદ પુનર્દેવં સસ્માર ચ મહેશ્વરમ્

કામાગ્નિપરિવીતાંગી તપઃક્ષામેવ સાઽભવત્ ॥
અભ્યભાષત સા ગૌરી વિજયાં પાર્શ્વવર્ત્તિનીમ્

કામશોકપરીતાંગી પુરારિવિરહાકુલા

ઇમમઘહરમાગતાનિશં સ્વયમપિ પૂજયિતું તપોભિરીશમ્ ॥
અયમભિનવપલ્લવપ્રસૂનઃ સ્મરયતિ માં સ્મરબન્ધુરેકચૂતઃ

કથમિવ વિરહઃ શિવસ્ય સહ્યઃ ક્ષુભિતધિયાત્ર ભૃશં મનોભવેન ॥
તદપિ ચ તરુણેંદુચૂડપાદસ્મરણમહૌષધમેકમેવ દૃષ્ટમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્દ્ધે પાર્વત્યાઃ શિવનેત્રમીલનેન તમસા ક્ષુબ્ધલોકપાપભયેન કાંચ્યાં કંપાસ્થિતૈકામ્રતલે તપશ્ચર્યાર્થમાગમનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ