સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.5

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અરણ્યાદ્ગૌતમં શાંતમુટજદ્વાર આગતમ્ ॥
પ્રત્યાધાતું પ્રવવૃતે શિવભક્તિર્જગન્મયી

આલુલોકે સમાયાતં ગૌતમં શિષ્યસેવિતમ્ ॥
લંબમાનશિરઃશ્મશ્રુસમ્પૂર્ણમુખમણ્ડલમ્

જટાભિરતિતામ્રાભિસ્તીર્થસ્નાનવિશુદ્ધિભિઃ ॥
ન્યસ્તરુદ્રાક્ષમણિભિર્જ્વાલાભિરિવ પાવકમ્ ॥

ભસ્મત્રિપુણ્ડ્રકોપેતવિશાલનિટિલોજ્વલમ્ ॥
શુક્લયજ્ઞોપવીતેન પૂર્ણં રુદ્રાક્ષદામભિઃ

દધાનં વલ્કલે રક્તે તપઃ કૃશિતવિગ્રહમ્ ॥
જપંતં વૈદિકાન્મંત્રાન્રુદ્રપ્રીતિકરાન્બહૂન્

શમ્ભુનાવસિતોદાત્તસારૂપ્યમિવ ભાષિતમ્ ॥
તેજોનિધિં દયાપૂર્ણં પ્રત્યક્ષમિવ ભાસ્કરમ્

આલોક્ય તં મહાત્માનં વૃદ્ધં શંભુપદાશ્રયમ્ ॥
કૃતાંજલિપુટા ગૌરી પ્રણન્તુમુપચક્રમે

કૃતાંજલિં મુનિર્વીક્ષ્ય સમસ્તજગદમ્બિકામ્ ॥
કિમેતદિતિ સાશ્ચર્યં વારયન્પ્રણનામ સઃ

સ્વાગતં ગૌરિ સુભગે લોકમાતર્દયાનિધે ॥
વ્યાજેન ભક્તસંરક્ષાં કર્તુમત્રાગતાસ્યહો

અહો માન્યે માન્યમર્થં વિજ્ઞાયૈવ પુરા વયમ્ ॥
પૃથગ્ભાવમિવાલંબ્ય શિષ્યાદિભિઃ સમાગતાઃ

યદ્દેવિ તે ન ચેત્કિંચિન્માયાવિલસિતન્નિજમ્ ॥
તતઃ પ્રપંચસંસિદ્ધિઃ કથમેવ ભવિષ્યતિ

તિષ્ઠત્વશેષં મે વક્તું માયાવિલસિતં તવ ॥
ન શક્યતે યન્નિર્ણેતું ત્વદીયૈશ્ચ કદાચન ॥

આસ્યતાં પાવને શુદ્ધં આસને કુશનિર્મિતે ॥
ગૃહ્યતાં પાદ્યમર્ઘં ચ દત્તં ચ વિધિવન્મયા

ઇતિ શિષ્યૈઃ સમાનીતે દર્ભાંકે પરમાસને॥
આસીનામંબિકાં વૃદ્ધો મુનિરાનર્ચ ભક્તિમાન્

નિવેદ્ય સકલાં પૂજાં ભક્તિભાવસમન્વિતઃ ॥
ગૌર્યા સમભ્યનુજ્ઞાતઃ સ્વયમપ્યાસને સ્થિતઃ

ઉવાચ દશનજ્યોત્સ્નાપરિધૌતદિશામુખઃ ॥
પુલકાંચિતસર્વાંગઃ સાનંદાશ્રુ સગદ્ગદમ્

અહો દેવસ્ય માહાત્મ્યં શમ્ભોરમિતતેજસઃ ॥
સદ્ભક્ત રક્ષણાય ત્વામાદિશદ્ભક્તવત્સલઃ

અસિદ્ધમન્યલ્લબ્ધવ્યં કિં વાન્યત્તવ વિદ્યતે ॥
અમ્બૈતદ્ભક્તિમાહાત્મ્યં સંદર્શયિતુમીશ્વરઃ

કૈલાસશૈલવૃત્તાંતઃ કંપાતટતપઃસ્થિતઃ ॥
અરુણાદ્રિસમાદેશઃ સર્વં જ્ઞાતમિદં મયા

આગતાસિ મહાભાગે ભક્તાશ્રમમિમં સ્વયમ્ ॥
સ્નેહેન કરુણામૂર્તે કર્ત્તવ્યમુપદિશ્યતામ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મહર્ષેઃ સર્વવેદિનઃ ॥
અંબિકા પ્રાહ કુતુકાત્સ્તુવન્તી તં મહામુનિમ્

મહાવૈભવમેતત્તે દેવદેવઃ સ્વયં શિવઃ ॥
મધ્યે તપસ્વિનાં ત્વં તુ દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ચાદિશત્

આગમાનાં શિવોક્તાનાં વેદાનામપિ પારગઃ ॥
તપસા શંભુભક્તાનાં ત્વમેવ શિવસંમતઃ

અરુણાચલ નામ્નાહં તિષ્ઠામીત્યબ્રવીચ્છિવઃ ॥।
અસ્યાચલસ્ય માહાત્મ્યં શ્રોતવ્યં ચ ભવન્મુખાત્

પ્રાપ્તાસ્મ્યહં તપઃ કર્તુમરુણાચલસન્નિધૌ ॥
ભવતાં દર્શનાદેવ સ્વયમીશઃ પ્રસીદતિ

શિવભક્તેન સંભાષા શિવસંકીર્ત્તનશ્રવઃ ॥
શિવલિંગાર્ચનં લોકે વપુર્ગ્રહફલોદયઃ

તસ્માન્મમૈતન્માહાત્મ્યં શ્રોતવ્યં ભવતો મુખાત્ ॥
સુવ્યક્તમુપદેશેન જ્ઞાનતોઽસિ પિતા મમ

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા ગૌતમસ્તપસાં નિધિઃ ॥
આચખ્યૌ ગિરિશં ધ્યાયન્નરુણાચલવૈભવમ્

અજ્ઞાતમિવ યત્કિંચિત્પૃચ્છ્યતે ચ પુનસ્ત્વયા ॥
અવૈમિ સર્વવિદ્યાનાં માયા શૈવી ત્વમેવ સા

અથવા ભક્તવક્ત્રેણ શિવવૈભવસંશ્રવઃ ॥
શિક્ષણં શાંભવં તેષાં તવ તુષ્ટેશ્ચ કારણમ્

પઠિતાનાં ચ વેદાનાં યદાવૃત્તફલાવહમ્ ॥
વદતાં શૃણ્વતાં લોકે શિવસંકીર્ત્તનં તથા

સફલાન્યદ્ય સર્વાણિ તપાંસિ ચરિતાનિ મે ॥
યદહં શંભુનાદિષ્ટં માહાત્મ્યં કીર્ત્તયે શ્રુતમ્

શિવાશિવપ્રસાદેન માહાત્મ્યમિદમદ્ભુતમ્

અરુણાચલમાહાત્મ્યં દુરિતક્ષયકારણમ્ ॥
શ્રૂયતામનવદ્યાંગિ પુરાવૃત્તમિદં મહત્

અરુણાદ્રિમયં લિંગમાવિર્ભૂતં યથા પુરા ॥
ન શક્યતે પુનર્વક્તુમશેષં વક્ત્રકોટિભિઃ

અરુણાચલમાહાત્મ્યં બ્રહ્મણામપિ કોટિભિઃ॥
બ્રહ્મણા વિષ્ણુના પૂર્વં સોમભાસ્કરવહ્નિભિઃ

ઇન્દ્રાદિભિશ્ચ દિક્પાલૈઃ પૂજિતશ્ચાષ્ટસિદ્ધયે ॥
સિદ્ધચારણગંધર્વ યક્ષવિદ્યાધરોરગૈઃ

ખગૈશ્ચ મુનિભિર્દિવ્યૈઃ સિદ્ધયોગિભિરર્ચિતઃ ॥
તત્તત્પાપનિવૃત્ત્યર્થં તત્તદીપ્સિતસિદ્ધયે

આરાધિતોઽયં ભગવાનરુણાદ્રિપતિઃ શિવઃ ॥
દૃષ્ટો હરતિ પાપાનિ સેવિતો વાંછિતપ્રદઃ

કીર્તિતોપિ જનૈર્દૂરૈઃ શોણાદ્રિરિતિ મુક્તિદઃ ॥
તેજઃસ્તંભમયં રૂપમરુણાદ્રિરિતિ શ્રુતમ્

ધ્યાયન્તો યોગિનશ્ચિત્તે શિવસાયુજ્યમાપ્નુયુઃ ॥
દત્તં હુતં ચ યત્કિંચિજ્જપ્તં ચાન્યત્તપઃ કૃતમ્

અક્ષય્યં ભવતિ પ્રાપ્તમરુણાચલસંનિધૌ ॥
પુરા બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ શિવતેજોંશસંભવૌ

સાહંકારૌ યુયુધતુઃ પરસ્પરજિગીષયા ॥
તથા તયોર્ગર્વશાંત્યૈ યોગિધ્યેયઃ સદાશિવઃ

અગ્નિતેજોમયં રૂપમાદિમધ્યાંતવર્જિતમ્ ॥
સંપ્રાપ્ય તસ્થૌ તન્મધ્યે દિશો દશ વિભાસયન્

તેજઃસ્તંભસ્ય તસ્યાથ દ્રષ્ટુમાદ્યંતભાગયોઃ ॥
હંસક્રોડતનૂ કૃત્વા જગ્મતુર્દ્યાં રસાતલમ્

તૌ વિષણ્ણમુખૌ દૃષ્ટ્વા ભગવાન્કરુણાનિધિઃ ॥
આવિર્બભૂવ ચ તયોર્વરં પ્રાદાદભીપ્સિતમ્

તત્પ્રાર્થિતશ્ચ દેવેશો યાતઃ સ્થાવરલિંગતામ્ ॥
અરુણાદ્રિરિતિ ખ્યાતઃ પ્રશાંતઃ સંપ્રકાશતે

દિવ્યદુન્દુભિનિર્ઘોષૈરપ્સરોગીતનર્ત્તનૈઃ॥
પૂજ્યતે તૈજસં લિંગં પુષ્પવૃષ્ટિશતૈઃ સદા

બ્રહ્મણામપ્યતીતાનાં પુરા ષણ્ણવતેઃ પ્રભુઃ ॥
વિષ્ણુનાભિસમુદ્ભૂતો બ્રહ્મા લોકાન્સસર્જ હિ

સ કદાચિત્તપોવિઘ્નં કર્તુકામેન યોગિનામ્ ॥
ઇંદ્રેણ પ્રાર્થિતો બ્રહ્મા સસર્જ લલિતાં સ્ત્રિયમ્

લાવણ્યગુણસંપૂર્ણામાલોક્ય કમલેક્ષણામ્ ॥
મુમોહ કંદર્પશરૈઃ સ વિદ્ધહૃદયો વિધિઃ

સ્પ્રષ્ટુકામં તમાલોક્ય બ્રહ્માણં કમલાસનમ્ ॥
નત્વા પ્રદક્ષિણવ્યાજાદ્ગંતુમૈચ્છદ્વરાપ્સરાઃ

અસ્યાં પ્રદક્ષિણાં ભક્ત્યા કુર્વાણાયાં પ્રજાપતેઃ ॥
ચતસૃભ્યોઽપિ દિગ્ભ્યોઽસ્ય મુખાન્યુદભવન્ક્ષણાત્

સા બાલા પક્ષિણી ભૂત્વા ગગનં સમગાહત ॥
પુનશ્ચ ખગરૂપેણ સમાયાંતં સમીક્ષ્ય સા

શરણં યાચમાના સા શોણાદ્રિમિમમાશ્રયત્ ॥
બ્રહ્મણા વિષ્ણુના ચ ત્વમદૃષ્ટપદશેખરઃ

રક્ષ મામરુણાદ્રીશ શરણ્ય શરણાગતામ્ ॥
ઇતિ તસ્યાં ભયાર્ત્તાયાં ક્રોશંત્યામરુણાચલાત્

ઉદભૂત્સ્થાવરાલ્લિંગાદ્વ્યાધઃ કશ્ચિદ્ધનુર્દ્ધરઃ ॥
સંધાય સાયકં ચાપે સમેઘગગનદ્યુતિઃ

નિષાદે પુરતો દૃષ્ટે મોહસ્તસ્ય નનાશ હિ ॥
તતઃ પ્રસન્નહૃદયોતિનમ્રઃ કમલોદ્ભવઃ

નમશ્ચક્રે શરણ્યાય શોણાદ્રિપતયે તદા ॥
સર્વપાપક્ષયકૃતે નમસ્તુભ્યં પિનાકિને

અરુણાચલરૂપાય ભક્વવશ્યાય શંભવે ॥
અજાનતાં સ્વભક્તાનામકર્મવિનિવર્ત્તને

ત્વદન્યઃ કઃ પ્રભુઃ કર્તુમશક્યં ચાપિ દેહિનામ્ ॥
ઉપસંહર મે દેહં તેજસા પાપનિશ્ચયમ્

અન્યં વા સૃજ વિશ્વાત્મન્બ્રહ્માણં લોકસૃષ્ટયે ॥
અથ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શિવો દીનસ્ય વેધસઃ

ઉવાચ કરુણામૂર્તિર્ભૂત્વા ચંદ્રાર્દ્ધશેખરઃ ॥
દત્તઃ કાલસ્તવ મયા પુરૈવ ન નિવર્ત્યતે

કં વા રાગાદયો દોષા ન બાધેરન્પ્રભુસ્થિતમ્ ॥
તસ્માદ્દૂરસ્થિતોઽપ્યેતદરુણાચલસંજ્ઞિતમ્

ભજસ્વ તૈજસં લિંગં સર્વદોષનિવૃત્તયે ॥
વાચિકં માનસં પાપં કાયિકં વા ચ યદ્ભવેત્

વિનશ્યતિ ક્ષણાત્સર્વમરુણાચલદર્શનાત્ ॥
પ્રદક્ષિણા નમસ્કારૈઃ સ્મરણૈરર્ચનૈઃ સ્તવૈઃ

અરુણાદ્રિરયં નૃણાં સર્વકલ્મષનાશનઃ ॥
કૈલાસે મેરુશૃંગે વા સ્વસ્થાનેષુ કલાદ્રિષુ

સંદૃશ્યઃ કશ્ચિદેવાહમરુણાદ્રિરયં સ્વયમ્ ॥
યચ્છૃંગદર્શનાન્નૄણાં ચક્ષુર્લાભેન કેવલમ્

ભવેત્સર્વાઘનાશશ્ચ લાભશ્ચ જ્ઞાનચક્ષુષઃ ॥
મદંશસંભવો બ્રહ્મા સ્વનામ્ના બ્રહ્મપુષ્કરે

અત્ર સ્નાતઃ પુરા બ્રહ્મન્મોહોઽગાજ્જગતીપતેઃ ॥
સ્નાત્વા ત્વં બ્રહ્મતીર્થે માં સમભ્યર્ચ્ય કૃતાંજલિઃ

મૌની પ્રદક્ષિણં કૃત્વા વિશ્વાત્મન્ભવ વિજ્વરઃ

ઇતિ વચનમુદીર્ય વિશ્વનાથં સ્થિતમરુણાચલરૂપતો મહેશમ્ ॥
અથ સરસિ નિમજ્ય પદ્મજન્મા દુરિતહરં સમપૂજયત્ક્રમેણ

ઇમમરુણગિરીશમેષ વેધા યમનિયમાદિવિશુદ્ધચિત્તયોગઃ ॥
સ્ફુટતરમભિપૂજ્ય સોપચારં ગતદુરિતોઽથ જગામ ચાધિપત્યમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધે બ્રહ્મપુષ્કરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ