શિશુપાલવધ · અધ્યાય 9

અભિતાપસંપદમથોષ્ણરુચિર્નિજતેસામસહમાન ઇવ ।
પયસિ પ્રપિત્સુરપરામ્બુનિધેરધિરોઢુમસ્તગિરિમભ્યપતત્

ગતયા પુરઃ પ્રતિગવાક્ષમુખં દધતી રતેન ભૃશમુત્સુકતાં ।
મુહુરન્તારાલભુવમસ્તગિરેઃ સવિતુશ્ચ યોષિદમિમીત દૃશા

વિરલાત પચ્છવિરનુષ્ણવપુઃ પરિતો વિપાણ્ડુ દધદભ્રશિરઃ ।
અભવદ્ગતઃ પરિણતિં શિથિલઃ પરમન્દસૂર્યનયનો દિવસઃ

અપરાહ્નશીતલતરેણ શનૈરનિલેન લોલિતલતાઙ્ગુલયે ।
નિલયાય શાખિન ઇવાહ્રયતે દુદુરાકુલાઃ ખગકુલાનિ ગિરઃ

ઉપસંધ્યમાસ્ત તનુ સાનુમતઃ શિખરેષુ તત્ક્ષણમશીતરુચઃ ।
કરજાલમસ્તમયે ઽપિ સતામુતિતં ખલૂચ્ચતરમેવ પદમ્

પ્રતિકૂલમુપગતે હિ વિધૌ વિફલત્વમેતિ બહુસાધનતા ।
અવલમ્બનાય દિનભર્તુરભૂન્ન પતિષ્યતઃ કરસહસ્રમપિ

નવકુઙ્કુમારુણપયોધરયા સ્વકરાવસક્તરુચિરામ્બરયા ।
અતિસક્તિમેત્ય વરુણસ્ય દિશા ભૃશમન્વરજ્યદતુષારકરઃ

ગતવત્યરાજત જપાકુસુમસ્તબકદ્યુતૌ દિનકરે ઽવનતિમ્ ।
બહલાનુરાગકુરુવિન્દદલપ્રતિબદ્ધમધ્યમિવ દિગ્વલયમ્

દ્રુતશાતકુમ્ભનિભમંશુમતો વપુરર્ધમગ્નવપુષઃ પયસિ ।
રુરુચે વિરિઞ્ચિનખભિન્નબૃહદ્દણડકૈકતરખણ્ડમિવ

અનુરાગવન્તમપિ લોચનયોર્દધતં વપુઃ સુખમતાપકરમ્ ।
નિરકાસયદ્રવિમપેતવસું વિયદાલયાદપરદિગ્ગણિકા

અભિતિગ્મરશ્મિ ચિરમવિરમાદવધાનખિન્નમનિમેષતયા ।
વિગલન્નમધુવ્રતકુલાશ્રુજલં ન્મમીલદબ્જનયનં નલિની

અવિભાવ્યતારકમદૃષ્ટહિમદ્યુતિબિમ્બમસ્તમિતભાનુ નભઃ ।
અવસન્નતાપમતમિસ્રમભાદપદોષતૈવ વિગુણસ્ય ગુણઃ

રુચિધામ્નિ ભર્તરિ ભૃશં વિમલાઃ પરલોકમભ્યુપગતે વિવશુઃ ।
જ્વલનં ત્વિષઃ કથમિતરથા સુલભો ઽન્યજન્મનિ સ એવ પતિઃ

વિહિતાઞ્જલિર્જનતયા દધતી વિકસત્કુસુમ્ભકુસુમારુણતામ્ ।
ચિરમુજ્ઝિતાપિ તનુરૌજ્ઝદસૌ ન પિતૃપ્રસૂઃ પ્રકૃતિમાત્મભુવઃ

અથ સાન્દ્રસાન્ધ્યકિરણારુણિતં હરિહેતિહૂતિ મિથુનં પતતોઃ ।
પૃથગુત્પપાત વિરહાર્તિદલદ્ધૃદયસ્રુતાસૃગનુલિપ્તમિવ

નિલયઃ શ્રિયઃ સતતમેતદિતિ પ્રથિતં યદેવ જલજન્મ તયા ।
દિવસાત્યયાત્તદપિ મુક્તમહો ચપલાજનં પ્રતિ ન ચોદ્યમદઃ

દિવસો ઽનુમિત્રમગમદ્વલયં કિમિહાસ્યતે બત મયાબલયા ।
રુચિભર્તુરસ્ય વિરહાધિગમાદિતિ સંધ્યયાપિ સપદિ વ્યગમિ

પતિતે પતઙ્ગમૃગરાજિ નિજપ્રતિબિમ્બરોષિત ઇવામ્બુનિધૌ ।
અથ નાગયૂથમલિનાનિ જગત્પરિતસ્તમાંસિ પરિતસ્તરિરે

વ્યસરન્નુ ભૂધરગુહાન્તરતઃ પચલં બહિર્ભહલપઙ્કરુચિ ।
દિવસાવસાનપટુનસ્તમસો બહિરેત્ય ચાધિકમભક્ત ગુહાઃ

કિમલમ્બતામ્બરવિલગ્નમધઃ કિમવર્ધતોર્ધ્વમવનીતલતઃ ।
વિસસાર તિર્યગથ દિગ્ભ્ય ઇતિ પ્રચુરીભવન્ન નિરધારિ તમઃ

સ્થગિતામ્બરક્ષિતિતલે પરિતસ્તિમિરે જનસ્ય દૃશમન્ધયતિ ।
દધિરે રસાઞ્જનમપૂર્વતઃ પ્રિયવેશ્મવર્ત્મ સુદૃશો દદૃશુઃ

અવધાર્ય કાર્યગુરુતામભવન્ન ભયાય સાન્દ્રતમસન્તમસમ્ ।
સુતનોઃ સ્તનૌ ચ દયિતોપગમે તનુરોમરાજિપથવેપથવે

દદૃશે ઽપિ ભાસ્કરરુચાહ્નિ ન યઃ સ તમીં તમોબિરભિગમ્ય તતામ્ ।
દ્યુતિમગ્રહીદ્ગ્રહગણો લઘવઃ પ્રકટીભવન્તિ મલિનાશ્રયતઃ

અનુલેપનાનિ કુસુમાન્યબલાઃ કૃતમન્યવઃ પતિષુ ધીપશિખાઃ ।
સમયેન તેન ચિરસુપ્તમનોભવબોધનં સમમબોધિષત

વસુધાન્તનિઃસૃતમિવાહિપતેઃ પટલં ફણામણિસહસ્રરુચામ્ ।
સ્ફુરદંશુજાલમથ શીતરુચઃ કકુભં સમસ્કુરુત માધવનીમ્

વિશદપ્રભાપરિગતં વિબભાવુદયાચલવ્યવહિતેન્દુવપુઃ ।
મુખમપ્રકાશદશનં શનકૈઃ સવિલાસહાસમિવ શક્રદિશઃ

કલયા તુષારકિરણસ્ય પુરઃ પરિમન્દભિન્નતિમિરૌઘજટમ્ ।
ક્ષણમભ્યપદ્યત જનૈર્ન મૃષા ગગનં ગણાદિપતિમૂર્તિરિતિ

નવચન્દ્રકાકુસુમકીર્ણતમઃકબરીભૃતો મલયજાર્દ્રમિવ ।
દદૃશે લલાટતટહારિ હરેર્હરિતો મુખે તુહિનરશ્મિદલમ્

પ્રથમં કલાભવદથાર્ધમથો હિમદીધિતિર્મહદભૂદુદિતઃ ।
દધતિ ધ્રુવં ક્રમશ એવ ન તુ દ્યુતિશાલિનો ઽપિ સહસોપચયમ્

ઉદમજ્જિ કૈટભજિતઃ શયનાદપનિદ્રપાણ્ડુરસરોજરુચા ।
પ્રથમપ્રબુદ્ધનદરાજસુતાવદનેન્દુનેવ તુહિનદ્યુતિના

અથ લક્ષમણાગતકાન્તવપુર્જલધિં વિલઙ્ઘ્ય શશિદાશરથિઃ ।
પરિવારિતઃ પરિત ઋક્ષગણૈસ્તિરૌઘરાક્ષસકુલં બિભિદે

ઉપજીવતિ સ્મ સતતં દધતઃ પરિમુગ્ધતાં વણિગિવોડુપતેઃ ।
ઘનવીથવીથિમવતીર્ણવતો નિધિરમ્ભસામુપચયાય કલાઃ

રજનીમવાપ્ય રુચમાપ શશી સપદિ વ્યભૂષયદસાવપિ તામ્ ।
અવિલમ્બિતક્રમમહો મહતામિતરેતરકૃતિમચ્ચરિતમ્

દિવસં ભૃશોષ્ણરુચિપાદહતાં રુદતીમિવાનવરતલિરુતૈઃ ।
મુહુરામૃશન્ મૃગધરો ઽગ્રકરૈરુદશિસ્વસત્ કુમુદિનીવનિતામ્

પ્રતિકામિનીતિ દદૃશુશ્ચકિતાઃ સ્મરજન્મઘર્મપયસોપચિતામ્ ।
સુદૃશોભિભર્તૃશશૈરશ્મિગલજ્જલબિન્દુમિન્દુમણિદારુવધૂમ્

અમૃતદ્રવૈર્વિદધબ્જદૃશામમપમાર્ગમોષધિપતિઃ સ્મ કરૈઃ ।
પરિતો વિસર્પિ પરિતાપિ ભૃશં વપુષો ઽવતારયતિ માનવિષમ્

અમલાત્મસુ પ્રતિફલન્નભિતસ્તરુણીકપોલફલકેષુ મુહુઃ ।
વિસસાર સાન્દ્રતરમિન્દુરુચામધિકાવભાસિતદિશાં નિકરઃ

ઉપગૂઢવેલમલઘૂર્મિભુજૈઃ સરિતામચુક્ષુપદધીશમપિ ।
રજનીકરઃ કિમિવ ચિત્રમદો યદુરાગિણાં ગણમનઙ્ગલઘુમ્

ભવનોદરેષુ પરિમન્દતયા શયિતો ઽલસઃ સ્ફટિકયષ્ટિરુચઃ ।
અવલમ્બ્ય જાલકમુખોપગતાનુદતિષ્ઠદિન્દુકિરણાન્મદનઃ

અવિભાવિતેષુવિષયઃ પ્રથમં મદનો ઽપિ નૂનમભવત્તમસા ।
ઉદિતે દિશઃ પ્રકટયત્યમુના યદઘર્મધામ્નિ ધનુરાચકૃષે

યુગપદ્વિકાસમુદયાદ્ગમિતે શશિનઃ શિલીમુખગણો ઽલભત ।
દ્રુતમેત્ય પુષ્પધનુષો ધનુષઃ કુમુદે ઽઙ્ગનામનસિ ચાવસરમ્

કકુભાં મુખાનિ સહસોજ્જ્વલયન્ દધદાકુલત્વમધિકં રતયે ।
અદિદીપદિન્દુરપરો દહનઃ કુસુમેષુમત્રિનયનપ્રભવઃ

ઇતિ નિશ્ચિતપ્રિયતમાગતયઃ સિતદીધિતાવદયવત્યબલાઃ ।
પ્રતિકર્મ કર્તુમુચક્રમિરે સમયે હિ સર્વમુપકારિ કૃતમ્

સમમેકમેવ દધતુઃ સુતનોરુ હારભૂષણમુરોજતટૌ ।
ઘટતે હિ સંહતતયા જનિતામિદમેવ નિર્વિરતાં દધતોઃ

કદલીપ્રકાણ્ડરુચિરોરુતરૌ જઘનસ્થલીપરિસરે મહતિ ।
રશનાકલાપકગુણેન વધૂર્મકરધ્વજદ્વિરદમાકલયત્

અદરેષ્વલક્તકરસઃ સુદૃશાં વિશદં કપોલભુવિ લોધ્રરજઃ ।
નવમઞ્જનં નયનપઙ્કજયોર્બિભિદે ન શઙ્ખનિહિતાત્પયસઃ

સ્ફુરદુજ્વલાધરદલૈર્વિસદ્દશનાંશુકેશકરૈઃ પરિતઃ ।
ધૃતમુગ્ધગણ્ડફલકૈર્વિબભુવિકસદ્ભિરાસ્યકમલૈઃ પ્રમદાઃ

ભજતે વિદેશમધિકેન જિતસ્તદનુપ્રવેશમથવા કુશલઃ ।
મુખમિન્દુરુજ્જ્વલકપોલમતઃ પ્રતિમાચ્છલેન સુદૃશામવિશત્

ધ્રુવમાગતાઃ પ્રતિહતિં કઠિને મદનેષવઃ કુચતટેમહતિ ।
ઇતરાઙ્ગવન્ન યદિદં ગરિમગ્લપિતાવલગ્નમગમત્તનુતાં

ન મનોરમાસ્વપિ વિશેષવિદાં નિરચેષ્ટ યોગ્યમિદમિતિ ।
ગૃહમેષ્યતિ પ્રિયતમે સુદૃશાં વસનાઙ્ગરાગસુમનઃસુ મનઃ

વપુરન્વલિપ્ત પરિરમ્ભસુખવ્યવધાનભીરુકતયા ન વધૂઃ ।
ક્ષમસ્ય વાઢમિદમેવ હિ યત્પ્રિયસંગમેષ્વનવલેપમદઃ

નિજપાણિપલ્લવતલસ્ખલનાદભિનાસિકવિવરમુત્પતિતૈઃ ।
અપરા પરીક્ષ્ય શનકૈર્મુમુદે મુખવાસમાસ્યકમલશ્વસનૈઃ

વિધૃતે દિવા સવયસા ચ પુરઃ પરિપૂર્ણમણ્ડલવિકાશભૃતિ ।
હિમધામ્નિ દર્પણતલે ચ મુહુઃ સ્વમુખશ્રિયં મૃગદૃશો દદૃશુઃ

અધિજાનુ બાહુમુપધાય નમત્કરપલ્લવાર્પિતકપોલતલમ્ ।
ઉદકણ્ઠિ કણ્ઠપરિવર્તિકલસ્વરસૂન્યગાનપયાપરયા

પ્રણયપ્રકાશનવિદો મધુરાઃ સુતરામભીષ્ટજનચિત્તહૃતઃ ।
પ્રજિઘાય કાન્તમનુ મુગ્ધતરસ્તરુણીજનો દૃશ ઇવાથ સખીઃ

ન ચ મે ઽવગચ્છતિ યથા લઘુતાં કરુણાં યથા ચ કુરુતે સ મયિ ।
નિપુણં તથૈનમુપગમ્ય વદેરભિદૂતિ કાચિદિતિ સંદિદિશે

દયિતયા માનપરયાપરયા ત્વરિતં યયાવગદિતાપિ સખી ।
કિમુ ચોદિતાઃ પ્રિયહિતાર્થકૃતઃ કૃતિનો ભવન્તિ સુહૃદઃ સુહૃદામ્

પ્રતિભિદ્ય કાન્તમપરાધકૃતં યદિ તાવદસ્ય પુનરેવ મયા ।
ક્રિયતે ઽનુવૃત્તિરુચિતૈવ તતઃ કલયેદમાનમનસં સખિ મામ્

અવધીર્ય ધૈર્યકલિતા દયિતં વિદધે વિરોધમથ તેન સહ ।
તવ ગોપ્યતે કિમિવ કર્તુમિદં ન સહાસ્મિ સાહસમસાહસિકી

તદુપેત્ય મા સ્મ તમુપાલભથાઃ ક્લ દોષમસ્ય ન હિ વિદ્મ વયમ્ ।
ઇતિ સમ્પ્રધાર્ય રમણાય વધૂર્વિહિતાગસે ઽપિ વિસસર્જ સખીં

નનુ સન્દિશેતિ સુદૃશોદિતયા ત્રપયા ન કિઞ્ચન કિલાભિદધે ।
નિજમૈક્ષિ મન્દમનિશં નિશિતૈઃ ક્રશિતં શરીરમશીરશરૈઃ

બ્રુવતે સ્મ દૂત્ય ઉપસૃત્ય નરાન્તરવત્પ્રગલ્ભમતિગર્ભગિરઃ ।
સુહૃદર્થમીહિતમજિહ્મધિયાં પ્રકૃતેર્વિરાજતિ વિરુદ્ધમપિ

મમ રૂપકીર્તિમહરદ્ભુવિ યસ્તદનુ પ્રવિષ્ટહૃદયેયમિતિ ।
ત્વયિ મત્સરાદિવ નિરસ્તદયઃ સુતરાં ક્ષિણોતિ ખલુ તાં મદનઃ

તવ સા કથાસુ પરિઘટ્ટયતિ શ્રવણં યદઙ્ગુલિમુખેન મુહુઃ ।
ઘનતાં ધ્રુવં નયતિ તેન ભવદ્ગુણપૂગપૂરિતમતૃપ્તતયા

ઉપતપ્યમાનમલઘૂષ્ણિભિઃ શ્વસિતૈઃ સિતેતરસરોજદૃશઃ ।
દ્રવતાં ન નેતુમધરં ક્ષમતે નવનાગવલ્લિદલરાગરસઃ

દધતિ સ્ફુટં રત્પતેરિષવઃ શિતતાં યદુત્પલપલાશદૃશઃ ।
હૃદયં નિરન્તરબૃહત્કઠિનસ્તનમણડલાવરણમપ્યભિદન્

કુસુમાદપિ સ્મિતદૃશઃ સુતરાં સુકુમારમઙ્ગમિતિ નાપરથા ।
અનિશં નિજૈરકરુણઃ કરુણં કુસુમેષુરુત્તપાતિ યદ્વિશિખૈઃ

વિષતાં નિષેવિતમપક્રિયયા સમુપૈતિ સર્વમિતિ સત્યમદઃ ।
અમૃતુતસ્રુઽપિ વિરહાદ્ભવતો યદમૂં દહન્તિ હિમરશ્મિરુચઃ

ઉદિતં પ્રિયાં પ્રતિ સહાર્દમિતિ શ્રદધીયત પ્રિયતમેન વચઃ ।
વિદિતેઙ્ગિતે હિ પુર એવ જને સપદીરિતાઃ ખલુ લગન્તિ ગિરઃ

દયિતાહૃતસ્ય યુવભિર્મનસઃ પરિમૂઢતામિવ ગતૈઃ પ્રથમમ્ ।
ઉદિતે તતઃ સપદિ લબ્ધપદૈઃ ક્ષણદાકરે ઽનુપદિભિઃ પ્રયયે

નિપપાત સમ્ભ્રમભૃતઃ શ્રવણાદસિતભ્રુવઃ પ્રણદિતાસિકુલમ્ ।
દયિતાવલોકવિકસન્નયનપ્રસરપ્રણુન્નમિવ વારિરુહમ્

ઉપનેતુમુન્નતિમતેવ દિવં કુચયોર્યુગેન તરસા કલિતાં ।
રભસોત્થિતામુપગતઃ સહસા પરિરભ્ય કઞ્ચન વધૂમરુધત્

અનુદેહમાગતવતઃ પ્રતિમાં પરિણાયકસ્ય ગુરુમુદ્વહતા ।
મુકુરેણ વેપથુભૃતો ઽતિભરાત્ કથમપ્યપાતિ ન વધૂકરતઃ

અવનમ્ય વક્ષસિ નિમગ્નકુચદ્વિતયેન ગાઢમુપગૂઢવતા ।
દયિતેન તત્ક્ષણચલદ્રશનાકલકિઙ્કિણીરવમુદાસિ વધૂઃ

કરરુદ્ધનીવિ દયિતોપગતૌ ગલિતં ત્વરાવિરહિતાસનયા ।
ક્ષણદૃષ્ટહાટકશિલાસદૃશસ્ફુરદૂરુભિત્તિ વસનં વવસે

પિદધાનમન્વગુપગમ્ય દૃશૌ બ્રુવતે જનાય વદ કો ઽયમિતિ ।
અભિધાતુમધ્યવસસૌ ન ગિરા પુલકૈઃ પ્રિયં નવવધૂન્યગદત્

ઉદિતોરુસાદમતિવેપથુમત્સુદૃશો ઽભિભર્તૃ વિધુરં ત્રપયા ।
વપુરાદરાતિશયશંસિ પુનઃ પ્રતિપત્તિમૂઢમપિ વાઢમભૂત્

પિમન્ધરાભિરલઘૂરુભરાદધિવેશ્મ પત્યુરુપચારવિધૌ ।
સ્ખલિતાભિરપ્યનુપદં પ્રમદાઃ પ્રણયાતિભૂમિમગમન્ગતિભિઃ

મધુરાન્નતભ્રૂ લલિતં ચ દૃશોઃ સકરપ્રયોગચતુરં ચ વચઃ ।
પ્રકૃતિ સ્થમેવ નિપુણાગમિતં સ્ફુચનૃત્તલીલમભવત્સુતનોઃ

તદયુક્તમઙ્ગ તવ વિશ્વસૃજા ન કૃતં યદીક્ષણસહસ્રતયમ્ ।
પ્રકટીકૃતા જગતિ યેન ખલુ સ્ફુટમિન્દ્રતાદ્ય મયિ ગોત્રભિદા

ન વિભાવયત્યનિશમક્ષિગતામપિ માં ભવાનતિસમીપતયા ।
હૃદયસ્થિતામપિ પુનઃ પરિતઃ કથમીક્ષતે બહિરભીષ્ટતામામ્

ઇતિ ગન્તુમિચ્છુમભિધાય પુરઃ ક્ષણદૃષ્ટિપાતવિકસદ્વદનામ્ ।
સ્વકરાવલમ્બનવિમુક્તગલત્કલકાઞઞ્ચિ કાઞ્ચિદરુણત્તરુણઃ

અપયાતિ સરોષયા નિરસ્તે કૃતકં કામિનિ ચુક્ષુષે મૃગાક્ષ્યા ।
કલયન્નપિ સવ્યથો ઽવતસ્થે ઽશકુનેન સ્ખલિતઃ કિલેતરો ઽપિ

આલોક્ય પ્રિયતમમંશુકે વિનીવૌ યત્તસ્થે નામિતમુખેન્દુ માનવત્યા ।
તન્નૂનં પદમવલોકયાંબભૂવે માનસ્ય દ્રુતમપયાનમાસ્થિતસ્ય

સુદૃશઃ સરસવ્યલીક તપ્તસ્તરસાસ્લષ્ટવતઃ સયૌવનોષ્મા ।
કથમપ્યભવત્સ્મરાનલોષ્મણઃ સ્તનભારો ન નખંપચઃ પ્રિયસ્ય

દધત્યુરોજદ્વયમુર્વશીતલં ભુવો ગતેવ સ્વયમુર્વશી તલમ્ ।
બભૌ મુખેનાપ્રતિમેન કાચન શ્રિયાધિકા તાં પ્રતિ મેનકા ચ ન

ઇત્થં નારીર્ઘટયિતુમલં કામિભિઃ કામમાસન્ પ્રાલેયાંશોઃ સપદિ રુચયઃ શાન્તમાનાન્તરાયાઃ ।
આચાર્યત્વં રતિષુ વિલસન્મન્મથશ્રીવિલાસા હ્રીપ્રત્યૂહપ્રશમકુશલાઃ શીધવશ્ચક્રુરાસામ્