શિશુપાલવધ · અધ્યાય 6

અથ રિરંસુમમું યુગપદ્ગિરૌ કૃતયથાસ્વતરુપ્રસવશ્રિયા ।
ઋતુગણેન નિષેવિતુમાદધે ભુવિ પદં વિપદન્તકૃતં સતાં

નવપલાશપલાશવનં પુરઃ સ્ફુટસ્ફટપરાગતપઙ્ગજમ્ ।
મૃદુલતાન્તલતાન્તમલોકયત્સ સુરભિં સુમનોભરૈઃ

વિલુલિતાલકસંહૃતિરામૃશન્મૃગદૃશાં શ્રમવારિ લલાટજમ્ ।
તનુતરઙ્ગતતિં સરસાં દલત્કુવલયં વલયન્મરુદાવવૌ

તુલયતિ સ્મ વિલોચનતારકાઃ કુરબકસ્તબકવ્યતિષહ્કિણિ ।
ગુણવદાશ્રયલબ્ધગુણોદદયે માલિનિમાલિનિ માધવયોષિતાં

સ્ફુટમિવોજ્વલકાઞ્ચકાન્તિભિર્યુતમશોકમશોભત ચમ્પકૈઃ ।
વિરહિણાં હૃદયસ્ય ભિદાભૃતઃ કપિશિતં પિશિતં મદનાગ્નિના

સ્મરાહુતાશનમુર્મુરચૂર્ણતાં દધુરિવામ્રવનસ્ય રજઃકણાઃ ।
નિપાતિતાઃ પરિતઃ પથિકવ્રજાનુપરિ તે પરિતેપુરતો ભૃશમ્

રતિપતિપ્રહિતેવ કૃતક્રુધઃ પ્રિયતમેષુ વધૂરનુનાયિકા ।
બકુલપુષ્પરસાસવપેશલધ્વનિરગાન્નિરગાત્ મધુપાવલિઃ

પ્રિયસખીસદૃશં પ્રતિબોધિતાઃ કિમપિ કામ્યગિરા પરપુષ્ટયા ।
પ્રિયતમાય વપુર્ગુરુમત્સરચ્છિદુરયાદુરનાચિં અઙ્ગનાઃ

મધુકરૈરપવાદકરૈરિવ સ્મૃતિભુવઃ પથિકાઃ હરિણા ઇવ ।
કલતયા વચસઃ પરિવાદિનીસ્વરજિતા વશમાયયુઃ

સમભિસૃત્ય રસાદવલમ્બિતઃ પ્રમદયા કુસુમાવચિચીર્ષયા ।
અવિનમન્ન રરાજવૃથોચ્ચકૈરનૃતયા નૃતયા વનપાદપઃ

ઇદમપાસ્ય વિરાગિ પરાગીરલિકદમ્બકમમ્બુરુહાં તતીઃ ।
સ્તનભરેણ જિતસ્તબકાનમન્નવલતે વલતે ઽભિમુખં તવ

સુરભિણિશ્વસિતે દધતસ્તૃષં નવસુધામધુરે ચ તવાધરે ।
અલમલેરિવ ગન્ધરસાવમૂ મમ ન સૌમનસૌ મનસો મુદે

ઇતિ ગદન્તમનન્તરમઙ્ગના ભુજયુગોન્નમનોચ્ચતરસ્તની ।
પ્રણયિનં રભસાદુદરશ્રિયા વલિભયાદલિભયાદિવ સસ્વજે

વદનસૌરભલોભપરિભ્રમદ્ભ્રમરસંભ્રમસંભૃતશોભયા ।
ચલિતયા વિદધે કલમેખલાકલકલો ઽલકલોલદૃશાન્યયા

અજગણન્ ગણશઃ પ્રિયમગ્રતઃ પ્રણતમપ્યભિમાનિતયા ન યાઃ ।
સતિ મધાવભવન્મદનવ્યથા વિધુરિતા ધુરિતાઃ કુકુરસ્ત્રિયઃ

કુસુમકાર્મુકકાર્મુકસંહિતદ્રુતશિલીમુખખણ્ડિતવિગ્રહાઃ ।
મરણમપ્યપરાઃ પ્રતિપેદિરે કિમુ મુહુર્મુહુર્ગતભર્તૃકાઃ

રુરુધિષા વદનામ્બુરુહશ્રિયઃ સુતનુ સત્મલઙ્કરણાય તે ।
તદપિ સમ્પ્રતિ સન્નિહિતે મધાવધિગમં ધિગમઙ્ગલમશ્રુણઃ

ત્યજતિ કષ્ટામસાવચિરાદસૂન્ વિરહવેદનયેત્યઘશઙ્ગિભિઃ ।
પ્રિયતયા ગદિતાસ્ત્વયિ બાન્ધવૈરવિતથા વિતથાઃ સખિ મા ગિરઃ

ન ખલુ દૂરગતો ઽપ્યધિવર્તતે મહમસાવિતિ બન્ધુતયોદિતૈઃ ।
પ્રણયિનો નિશમય્ય વધૂર્બહિઃ સ્વરમૃતૈરમૃતૈરિવ નિર્વવૌ

મધુરયા મધુબોધિતમાધવીમધુસમૃદ્ધિસમેધિતમેધયા ।
મધુકરાઙ્ગનયા મુહુરુન્મદધ્વનિભૃતા નિભૃતાક્ષરમુજ્જગે

અરુણિતાખિશૈલવના મુહુર્વિદધતી પથિકાન્ પરિતાપિનઃ ।
વિકચકિંશુકસંહતિરુચ્ચકૈરુદવહદ્દવહવ્યવહશ્રિયમ્

રવિતુરઙ્ગતનૂરુહતુલ્યતાં દધતિ યત્ર શિરીષરજોરુચઃ ।
ઉપયયૌ વિદધન્નવમલ્લિકાઃ શુચિરસૌ ચિરસૌરભસંપદઃ

દલિતકોમલપાટલકુડ્મલે નિજવધૂશ્વસિતાનુવિધાયિનિ ।
મરુતિ વાતિ વિલાસિભિરુન્મદભ્રમદલૌ મદલૌલ્યમુપાદદે

નિદધિરે દયિતોરસિ તત્ક્ષણસ્પનવારિતુષારભૃતઃ સ્તનાઃ ।
સરસચન્દનરેણુરનુક્ષણં વિચકરે ચ કરેણ વરોરુભિઃ

સ્ફુરદધીરતડિન્નયના મુહુઃ પ્રિયમિવાગલિતોરુપયોધરા ।
જલધરાવલિરપ્રતિપાલિતસ્વસમયા સમયાઞ્જગતીધરમ્

ગજકદમ્બકમેચકમુચ્ચકૈર્નભસિ વીક્ષ્ય નવામ્બુદમમ્બરે ।
અભિસસાર ન વલ્લભમઙ્ગના ન ચકમે ચ કમેકરસં રહઃ

અનુયયૌ વિવિધોપલકુણ્ડલદ્યુતિવિતાનકસંવલિતાંશુકમ્ ।
ધુતતનુર્વલયસ્ય પયોમુચઃ શબલિમા બલિમાનમુષો વપુઃ

દ્રુતસમીરચલૈઃ ક્ષણલક્ષિતવ્યવહિતા વિટપૈરિવ મઞ્જરી ।
નતતમાલનિભસ્ય નભસ્તરોરચિરરોચિરરોચત વારિદૈઃ

પટલમમ્બુમુચાં પથિકાઙ્ગના સપદિ જીવિતસંશયમેષ્યતી ।
સનયનામ્બુસખીજન સંભ્રમાદ્વિધુરબન્ધુરબન્ધુરમૈક્ષત

પ્રવસતઃ સુતરામુદકમ્પયદ્વિલકન્દલકમ્પનલાલિતઃ ।
નમયતિ સ્મ વનાનિ મનસ્વિનીજનનમનો ઘનમારુતઃ

જલદપઙ્ક્તિરનર્તયદુન્મદંકલવિલાપિ કલાપિકદમ્બકમ્ ।
કૃતસમાર્જનમર્દલમણ્ડલધ્વનિજયા નિજયા સ્વનસંપદા

નવકદમ્બજો ઽરુણિતામ્બરૈરધિપુરન્ધ્રિ શિલીન્ધ્રસુગન્ધિભિઃ ।
મનસિ રાગવતામનુરાગિતા નવનવા વનવાયુભિરાદધે

શમિતતાપમપોઢમહીરજઃ પ્રથમબિન્દુભિરમ્બુમુચો ઽમ્ભસાં ।
પ્રવિરલૈરચલાઙ્ગનમઙ્ગનાજનસુગં ન સુગન્ધિ ન ચક્રિરે

દ્વિરદવલક્ષમલક્ષ્યત સ્ફુરિતભૃઙ્ગમૃચ્છવિ કેતકમ્ ।
ઘનઘનૌઘવિઘટ્ટનયા દિવઃ કૃશસિખં શશિખણ્ડમિવ ચ્યુતમ્

દલિતમૌક્તિકચૂર્ણવિપાણ્ડવઃ સ્ફુરિતનિર્ઝરશીકરચારવઃ ।
કુટજપુષ્પપરાગકણાઃ સ્ફુટં વિદધિરે દધિરેણુવિડમ્બનામ્

નવપયઃકણકોમલમાલતીકુસુમસંતતિસંતતસઙ્ગિભિઃ ।
પ્રચલિતોડુનિભૈઃ પરિપાણ્ડિમાઃ શુભરજોભરજો ઽલિભિરાદદે

નિજરજઃ પટવાસમિવાકિરદ્ધૃતપટોપમવારિમુચાં દિશાં ।
પ્રિયવિયુક્તવધૂજનચેતસામનવની નવનીપવનાવલિઃ

પ્રણયકોપભૃતો ઽપિ પરાઙ્મુખાઃ સપદિ વારિધરારવભીરવઃ ।
પ્રણયિનઃ પરિરબ્ધુમથાઙ્ગના વવલિરે વલિરેચિતમધ્યમાઃ

વિગતરાગગુણો ઽપિ જનો ન કશ્ચલતિ વાતિ પયોદનભસ્વતિ ।
અભિહિતે ઽલિભિરેવમિવોચ્ચકૈરનનૃતે નનૃતે નવપલ્લવૈઃ

અરમયન્ ભવનાદચિરદ્યુતેઃ કિલ ભયાદમપયાતુમનિચ્છવઃ ।
યદુનરેન્દ્રગણં તરુણાગણાસ્તમથ મન્મથમન્થરભાષિણઃ

દદતમન્તરિતાહિમદીધિતિં ખગકુલાય કુલાયનિલાયિતામ્ ।
જલદકાલમબોધકૃતં દિશામપરાથાપ રથવયવાયુધઃ

સ વિકચોત્પલચક્ષુષમૈક્ષત ક્ષિતિભૃતો ઽઙગગતાં દયિતામિવ ।
શરદમચ્છગલદ્વસનોપમાક્ષમધનામઘનાશનકીર્તનઃ

જગતિ નૈશમશીતકરઃ કરૈર્વિયતિ વારિદવૃન્દમયં તમઃ ।
જલજરાજિષુ નૈન્દ્રમદિદ્રવન્ન મહતામહતાઃ ક્વ ચ નારયઃ

સમય એવ કરોતિ બલાબલં પ્રણિગતવન્ત ઇતીવ શરીરિણામ્ ।
શરદિ હંસરવાઃ પરુષીકૃતસ્વરમયૂરમયૂ રમણીયતામ્

તનુરુહાણિ પુરો વિજિતધ્વનેર્ધવલપક્ષવિહઙ્ગમકૂજિતૈઃ ।
જગલુરક્ષમયેવ શિખણ્ડિનઃ પરિભવો ઽરિભવો હિ સુદુઃસહઃ

અનુવનં વનરાજિવધૂમુખે બહલરાગજવાધરચારુણિ ।
વિકચબાણવલયો ઽધિકં રુરુચિરે રુચિરેક્ષણવિભ્રમાઃ

કનકભઙ્ગપિશઙ્ગદલૈર્દધે સરજસારુણકેશરચારુભિઃ ।
પ્રિયવિમાનિતમાનવતીરુષાં નિરસનૈરસનૈરવૃથાર્થતા

મુખસરોજરુચં મદપાટલામનુચકાર ચકોરદૃશાં યતઃ ।
ધૃતનવાતપમુત્સુકતામતો ન કમલં કમલમ્ભયદમ્ભસિ

વિગતસસ્યજિધત્સમઘટ્ટયત્કલમગોપવધૂર્ન મૃગવ્રજમ્ ।
શ્રુતતદીરિતકોમલગીતકધ્વનિમિષે ઽનિમેષેક્ષણમગ્રતઃ

કૃતમદં નિગદન્ત ઇવાકુલીકૃતજગત્રયમૂર્જમતઙ્ગજમ્ ।
વવુરયુક્છદગુચ્છસુગન્ધયઃ સતતગાસ્તતગાનગિરો ઽલિભિઃ

વિગતવારિધરાવરણાઃ ક્વચિદદૃશુરુલ્લસિતાસિતાસિતાઃ ।
ક્વચિદિવેન્દ્રગજાજિનકઞ્ચુકાઃ શરદિ નીરદિનીર્યદેવો દિશઃ

વિલુલિતામનિલૈઃ શરદઙ્ગના નવસરોરુહકેશરસમ્ભવામ્ ।
વિકરિતું પરિહાસવિધિત્સયા હરિવધૂરિવ ધૂલિમુધક્ષિપત્

હરિતપત્રમયીવ મરુદ્ગણૈઃ સ્રગવનદ્ધમનોરમપલ્લવા ।
મધુરિપોરભિતામ્રમુખી મુદં દિવિ તતા વિતતાન શુકાવલિઃ

સ્મિતસરોરુહનેત્રસરોજલામતિસિતઙ્ગવિહઙ્ગહસદ્દિવમ્ ।
અકલયન્ મુદિતામિવ સર્વતઃ સ શરદન્તુરદિહ્મુખામ્

ગજદ્વયસીરપિ હૈમનસ્તુહિનયન્ સરિતઃ પૃષતાં પતિઃ ।
સલિલસન્તતિમધ્વગયોષિતામતુનતાતનુતાપકૃતં દૃશાં

ઇદમયુક્તમહો મહદેવ યદ્વરતનોઃ સ્મરયત્યનિલો ઽન્યદા ।
સ્મૃસયૌવનસોષ્મપયોધરાન્ સતુહિનસ્તુ હિનસ્તુ વિયોગિનઃ

પ્રિયતમેન યયા સરુષા સ્થિતં ન સહ સા સહસા પરિરભ્ય તમ્ ।
શ્લથયિતું ક્ષણમક્ષમતામઙ્ગના ન સહ સા સહસા કૃતવેપથુઃ

ભૃશમદૂયત યાધરપલ્લવક્ષતિરનાવરણા હિમમારુતૈઃ ।
દશનરશ્મિપટેન ચ સીત્કૃતૈર્નિવાસિતેવ સિતેન સુનિર્વવૌ

વ્રણભૃતા સુતનોઃ કલસીકૃતસ્ફુરિતદન્તમરીચિમયં દધે ।
સ્ફુટમિવાવરણં હિમારુતૈર્મૃદુતયા દુતયાધરલેખયા

ધૃતતુષારકણસ્ય નભસ્વતસ્તરુલતાઙ્ગુલિતર્જનવિભ્રમાઃ ।
પૃથુ નિરન્તરમિષ્ટભુજાન્તરં વનિતયાનિતયા ન વિષેહિરે

હિમઋતાવપિ તાઃ સ્મ ભૃશસ્વિદો યુવતયઃ સુતરામુપકારિણૌ ।
પ્રકટયત્યનુરાગમકૃત્રિમં સ્મરમયં રમયન્તિ વિલાસિનઃ

કુસુમયન્ફલિનીરવૈમર્દવિકાસિભિરહિતહુંકૃતિઃ ।
ઉપવનં નિરભર્સયત પ્રિયાન્વિયુવતીર્યુવતીઃ શિશિરાનિલઃ

ઉપચિતેષુ પરેષ્વસમર્થતાં વ્રજતિ કાલવશાદ્બલવાનપિ ।
તપસિ મન્દગભસ્તિરભીષુમાન્નહિ મહાહિમનિકરો ઽભવત્

અબિષિષેણયિષું ભુવનાનિ યઃ સ્મરમિવાખ્યાત લોધ્રરચશ્ચયઃ ।
ક્ષુભિતસૈન્યપરાગવિપાણ્ડુરદ્યુતિરયં તિરયન્નુભૂદ્દિશઃ

શિશિરમાસમપાસ્ય ગુણોસ્ય નઃ ક ઇવ શીતહરસ્ય કુચોષ્મણઃ ।
ઇતિ ધિયાસ્તરુષઃ પરિરેભિરે ઘનમતો નમતો ઽનુમતાન્ પ્રિયાઃ

અધિલવઙ્ગમમી રજસાધિકં મલિનિતાઃ સુમનોદલતાલિનઃ ।
સ્ફુટમિતિ પ્રસવેન પુરો ઽહસત્સપદિ કુન્દલતા દલતાલિનઃ

અતિસુરભિભાજિ પુષ્પશ્રિયામતુનુતરતયેષ સન્તાનકઃ ।
તરુણપરભૃતઃ સ્વનં રાગિણામતનુત રતયે વસન્તાનકઃ

નોજ્ઝિતું યુવતિમાનસનિરાસે દક્ષમિષ્ટમધુવાસરસાં ।
ચૂતમાલિરલિનામતિરાગાદક્ષમિષ્ટ મધુવાસરસારમ્

જગદ્વશીકર્તુમિમાઃ સ્મરસ્ય પ્રભાવનીકે તનવૈ જયન્તીઃ ।
ઇત્યસ્ય તેને કદલીર્મધુશ્રીઃ પ્રભાવની કેતનવૈજયન્તીઃ

સ્મરરાગમયી વપુસ્તમિસ્રા પરિસસ્તાર રવેરસત્યવશમ્ ।
પ્રિયમાપ દિવાપિ કોકિલે સ્ત્રી પરિતસ્તારરવે રસત્વશ્યમ્

વપુરમ્બુવિહારમિહં શુચિના રુચિરં કમનીયતરા ગતિમા ।
રમણેન રમણ્યચિરાંશુલતારુચિરઙ્કમનીયત રાગમિતા

મુદમબ્દભુવામપાં મયૂરાઃ સહસાયન્ત નદી પપાટ લાભે ।
અલિના રતમાલિની શિલ્લીન્ધ્રે સહ સાયન્તનદીપપાટલાભે

કુટજાનિ વીક્ષ્ય શિખિભિઃ શિખરીન્દ્રં સમયાવનૌ ઘનમદભ્રમરાણિ ।
ગગનં ચ ગીતનિનદસ્ય ગિરોચ્ચૈઃ સમયા વનૌઘનમદભ્રમરાણિ

અભીષ્ઠમાસાદ્ય ચિરાય કાલે સમુદ્ધૃતાશાં કમની ચકાશે ।
યોષિન્મનોજન્મસુખોદયેષુ સમુદ્ધૃતાશઙ્ગમનીચકાશે

સ્તનયોઃ સમયેન યાઙ્ગનાનામભિનદ્ધારસમા ન સા રસેન ।
પરિરમ્ભરુચિં તતિર્જલાનામભિનદ્ધા રસમાનસારસેન

જાતપ્રીતિર્યા મધુરેણાનુવનાન્તં કામે કાન્તે સારસિકાકુરુતેન ।
તત્સમ્પર્ક પ્રાપ્ય પુરા મોહનલીલાં કામેકાન્તે સા રસિકા કા કુરુતે ન

કાન્તાજનેન રહસિ પ્રસભં ગૃહીતકેશે રતે સ્મરસહાસવતોપિતેન ।
પ્રેમ્ણા મનસ્તુ રજનીષ્વપિ હૈમનીષુ કે શેરતે સ્મ રસહાસવતોપિતેન

ગતવતામપિ વિસ્મયમુચ્ચકૈરસકલામલપલ્લવલીલયા ।
મધુકૃતામસકૃદ્ગિરમાવલી રસકલામલપલ્લવલીલયા

કુર્વન્તમિત્યતિભરેણ નગાનવાચઃ પુષ્પૈવિરામમલિનાં ચ ન ગાનવાચઃ ।
શ્રીમાન્સમસ્તમનુસાનુ ગિરૌવિહર્તુ બિભ્રત્યચોદિ સ મયૂરગિરા વિહર્તુમ્