શિશુપાલવધ · અધ્યાય 5

ઇત્થં વ્યલીકાઃ પ્રિયતમા ઇવ સો ઽવ્યલીકઃ શુશ્રાવ સૂતતનયસ્ય તદા વ્યલીકાઃ ।
રન્તું નિરન્તરમિયેષ તતો ઽવસાને તાસાં ગિરૌ ચ વનરાજિપટં વસાને

તં સ દ્વિપેન્દ્રતુલિતાતુલતુઙ્ગશૃઙ્ગમ્ અભ્યુલ્લસત્કદલિકાવનરાજિમુચ્ચૈઃ ।
વિસ્તારરુદ્ધવસુધો ઽન્વચલં ચચાલ લક્ષ્મીં દધત્પ્રતિગિરેરલઘુર્બલૌઘઃ

ભાસ્વત્કરવ્યતિકરોલ્લસિતામ્બરાન્તસ્ તાપત્રપા ઇવ મહાજનદર્શનેન ।
સંવિવ્યુરમ્બરવિકાસિ ચમૂસમુત્થં પૃત્વીરજઃ કરભકણ્ઠકડારમાશઃ

આવર્તિનઃ શુભફલપ્રદશુક્તિયુક્તાઃ સંપન્નદેવમણયો ભૃતરન્ધ્રભાગાઃ ।
અશ્વાઃ પ્યધુર્વસુમતીમતિરોચમાનાસ્ તૂર્ણં પયોધય ઇવોર્મિભિરાપતતન્તઃ

આરક્ષમગ્નમવમત્ય સૃણિં શિતાગ્રમ્ એકઃ પલાયત જવેન કૃતાર્તનાદઃ ।
અન્યપુનર્મુહુરુદપ્લવતાસ્તભારમ્ અન્યોન્યતઃ પથિ બતાબિભાતમિભોષ્ટ્રૌ

આયાસ્તમૈક્ષત જનશચટુલાગ્રપાદં ગચ્છન્તમુચ્ચલિતચામરચારુમશ્વમ્ ।
નાગં પુનર્મૃદુ સલીલનિમીલિતાક્ષં સર્વઃપ્રયઃ ખલુ ભવતયનુરૂપચેષ્ટઃ

ત્રસ્તઃ સમસ્તજનહાસકરઃ કરેણોસ્ તાવત્ખરઃ પ્રખરમુલ્લલયાઞ્ચકાર ।
યાવચ્ચલાસનવિલોલનિતમ્બબિમ્બવિસ્રસ્તવસ્ત્રમવરોધવધૂઃ પપાત

શૈલોપશલ્યનિપતદ્રથનેમિધારાનિષ્પિષ્ટનિષ્ઠુરશિલાતલચૂર્ણગર્ભાઃ ।
ભૂરેણવોનભસિ નદ્ધપયોદચક્રાશ્ ચક્રવદઙ્ગરુહધૂમ્રરુચો વિસસ્રુઃ

ઉદ્ય્ત્કૃશાનુશકલેષુ સુરાભિઘાતાદ્ ભૂમીસમાયાતશિલાફલકાચિતૈષુ ।
પર્ન્તવર્ત્મસુ વ્ચક્રમિરે મહાશ્વાઃ શૈલસ્ય દર્દુરપુટાનિવ વાદયન્તઃ

તેજોનિરોધસમતાવહિતેન યન્ત્રા સમય્ક્કશાત્રયવિચારવાતા નિયુક્તઃ ।
આરાટ્ટજશ્ચટુલનિષ્ઠુરપાતમુચ્ચૈશ્ ચિત્રં ચકાર પદમર્દપુલાયિતેન

નીહારજાલમાલિનઃ પુનરુક્તસાન્દ્રાઃ કુર્ન્વધૂજનવિલોચનપક્ષ્મમાલાઃ ।
ક્ષુણ્ણઃ ક્ષણં યદુબલૈર્દિવમાતિતાંસુઃ પાંશુર્દિસાં મુખમતુત્થયદુત્થિતો ઽદ્રેઃ

ઉચ્છિદ્ય વિદ્વિષ ઇવ પ્રસ્રભં મૃગેન્દ્રાન્ ઇન્દ્રાનુજાચરભૂતપતયો ઽધ્યવાત્સુઃ ।
વન્યેભમસ્તકનિખાતનખાગ્રયમુક્તમુક્તાફલપ્રકરભાઞ્જિ ગુહાગૃહાણિ

વિભ્રાણયા બહલયાવકઙ્કપિઙ્કપિચ્છાવચૂડામનુમાધવમાસ જગ્મુઃ ।
ચઞ્ચ્વગ્રદષ્ટચટુલાહિતપતાકયાન્યે સ્વાવાસભાગમુરગાશનકેતુયષ્ટ્યા

છાયામપાસ્ય મહતીમપિ વર્તમાનામ્ આગામિનીં જગૃહિરે જનતાસ્રૂણામ્ ।
સર્વો હિ નોપાગતમપ્યપચીયમાનં વર્ધિષ્ણુમાશ્રયમનાગતમભ્યુપૈતિ

અગ્રગતેન વસતિં પરિગૃહ્ય રમ્યામ્ આપાત્યસૈનિકનિરાકરાણાકુલેન ।
યાન્તો ઽન્યતઃ પ્લુતકૃતસ્વરમાશુ દૂરાદ્ ઉદ્બાહુના જુહુવવિરે મુહુરાત્મવર્ગ્યાઃ

સિક્તા ઇવામૃતરસેન મુહુર્જનાનાં ક્લાન્તિચ્છિદો વનવનસ્પતયસ્તદાનીમ્ ।
શાખાવસક્તવસનાભરણાભિરામાઃ કલ્પદ્રુમૈઃ સહ વિચિત્રફલૈર્વિરેજુઃ

યાનાજ્જનઃ પરિજનૈરવતાર્યમાણા રાજ્ઞીર્નરાપનયનાકુલસૌવિદલ્લાઃ ।
સ્રસ્તાવગુણ્ઠનપટાઃ ક્ષણલક્ષ્યમાણવક્રશ્રિયઃ સભયકૌતુકમીક્ષતે સ્મ

કણ્ઠાવસક્તમૃદુબાહુલતાતુરઙ્ગાદ્ રાજાવરોધનવધૂરવતારયન્તઃ ।
આલિઙ્ગનાન્યધિકૃતાઃ સ્ફુટમાપુરેવ ગણ્ડસ્થલીઃ શુચિતયા ન ચુચુમ્બુરાસામ્

દૃષ્ટ્વેવ નિર્જતકલાપભરામધસ્તાદ્ વ્યાકીર્ણમાન્યકબરાં કબરીં તરુણ્યાઃ ।
પ્રાદુદ્રુવત્સપદિ ચન્દ્રકવાન્દ્રુમાગ્રાત્ સંઘર્ષિણા સહ ગુણાભ્યધિકૈર્દુરાપમ્

રોચિષ્ણુકાઞ્ચનચયાંશુપિશઙ્ગિતાશા વંશધ્વજૈર્જલદસંહતિમુલ્લિખન્ત્યઃ ।
ભૂભર્તુરાયત નિરન્તરસંનિવૃષ્ટાઃ પાદા ઇવાભિવભુરાવલયો રથાનામ્

છાયાવિધાયિભિરનુજ્ઝિતભૂતિશોભૈર્ ઉચ્છ્રાયિભિર્બહલપાટલધાતુરાગૈઃ ।
દૂષ્યૈરપિ ક્ષિતિભૃતાં દ્વિરદૈરુદારતારાવલીવિરચનૈર્વ્યરુચન્નિવાસાઃ

ઉત્ક્ષપ્તપટકાન્તરલીયમાનમ્ અન્દાનિલપ્રશમિતશ્રમઘર્મતોયૈઃ ।
દુર્વાપ્રતાનસહજાસ્તરણેષુ ભેજે નિદ્રસુખં વસનસદ્મસુ રાજદારૈઃ

પ્રસ્વેદવારિસવિશેષવિષક્તમઙ્ગે કૂર્પાસકં ક્ષતનખક્ષતમુત્ક્ષિપન્તી ।
આવિર્ભવદ્વનપયોધરબાહુમૂલા શાતોદરી યુવદૃશાં ક્ષણમુત્સવો ઽભૂત્

યાવત્સ એવ સમયઃ સમમેવ તાવદ્ અવ્યાકુલાઃ પટમયાન્યભિતો વિતત્ય ।
પર્યાપતત્ક્રયિકલોકમગણ્યપણ્યપૂર્ણપણા વિણુનો વિપણીર્વિભેજુઃ

અલ્પપ્રયોજનકૃતોરુતરપ્રયાતસૈર્ ઉદ્ગૂર્ણલોષ્ટગુડૈઃ પરિતો ઽનુવિદ્ધમ્ ।
ઉદ્યાતમુદ્રતમનોકહઝાલમધ્યાદ્ અન્યાઃ શશઙ્ગુણમનલ્પમવન્નવાપ

ત્રાસાકુલઃ પરિપતન્પરિતો નિકેતાન્ પુંભિર્ન કૈશ્ચિદપિ ધન્વભિરન્વબન્ધિ ।
તસ્થૌ તથાપિ ન મૃગઃ ક્વચિદઙ્ગનાનામ્ આકર્ણપૂર્ણનયનેષુહતેક્ષણશ્રીઃ

આસ્તીર્ણતલ્પરચિતાવાસથઃ ક્ષણેન વેશયાજનઃ કૃતનવકર્મકામ્યઃ ।
ખિન્નાનખિન્નમતિરાપતતો મનુષ્યાન્ પ્રત્યગ્રહીચ્ચિરનિવિષ્ટ ઇવોપચારૈઃ

સસ્નુઃ પયઃ પપુરનેનિજુરમ્બરાણિ જક્ષુર્બિસં ધૃતવિકાસિભિસપ્રસૂના ।
સૈન્યાઃ શ્રિયામનુપભોગનિરર્થકત્વદોષપ્રવાદમમૃજન્નગનિમન્ગાનામ્

નાભિહ્રદૈઃ પરિગૃહીતરયાણિ નિમ્નૈઃ સત્રીણાંબૃહજ્જઘનસેતુનિવારિતાનિ ।
જગ્મુર્જલાનિ જલમુડ્ડકવાદ્યવલ્ગુવલ્ગદ્ધનસ્તનતટસ્ખલિતાનિ મન્દમ્

આલોલપુષ્કરમુખોલ્લસિતૈરભીક્ષ્ણમુક્ષાંબભૂવુરભિતોવપુરમ્બુવર્ષૈઃ ।
સ્વેદાયત શ્વસિતનિરસ્તવેગમુગ્ધમૂર્ધન્યરત્નનિકરૈરિવ હાસ્તિકાનિ

યે પક્ષિણઃ પ્રથમમમ્બુનિધિં ગતાસ્તે યે ઽપીન્દ્રપાણિતુલાયુધલૂનપક્ષાઃ ।
તેજગ્મુરદ્રિપતયઃ સરસીર્વિગાઢુમ્ આક્ષિપ્તકેતુકુથસૈન્યગજચ્છલેન

આત્માનમેવ જલધેઃ પ્રતિબિમ્બિતાઙ્ગમ્ ઊર્મૌ મહત્યભિમુખાપાતિતં નિરીક્ષ્ય ।
ક્રોધાદધાવદપભીરભિહન્તુમન્યનાગાભિયુક્ત ઇવ યુક્તમહો મહેભઃ

નાદાતુમન્યકરિમુક્તમદામ્બુતિક્તં ધૂતાઙ્કુશેન ન વિહાતુમપીચ્છતામ્ભઃ ।
રુદ્ધે ગજેન સરિતઃ સરુષાવતારે રિક્તોદપાત્રકરમાસ્ત ચિરં જનૌઘઃ

પન્થાનમાશુ વિજહીહિ પુરઃ સ્તનૌ તે પશ્યન્પ્રતિદ્વરદકુમ્ભવિશઙ્ગિચેતાઃ ।
સ્તમ્બેરમઃ પારિણિનંસુરાવુપૈતિ ષિઙ્ગૈરગદ્યત સસંભ્રમમેવ કાચિત્

કીર્ણં શનૈરનુકપોલમનેકપાનાં હસ્તૌર્વિગાઢમદતાપરુજઃ શમાય ।
આકર્ણમુલ્લસિતમમ્બુ વિકાશિકાશનીકાશમાપ સમતાં સિતચામરસ્ય

ગણ્ડૂષમુજ્ઝિતવતા પયસઃ સરોષં નાગેન લબ્ધપરવારણમારુતેન ।
અમ્ભોધિરોધસિ પૃથુપ્રતિમાનભાગરુદ્ધોરુદન્તમુસલપ્રસરં નિપેતે

દાનન્દદત્તયપિ જલૈઃ સહસાધિરૂઢે કો વિદ્યમાનગતિરાસિતુમુત્સહતે ।
યદ્દન્તિનઃ કટકટાહતટાન્મિમઙ્ક્ષોર્ મઙ્ક્ષૂદપાતિ પરિતઃ પટલૈરસીનામ્

અન્તર્જલૌઘમવગાઢવતઃ કપોલૌ હિત્વા ક્ષણં વિતતપક્ષતિરન્તરીક્ષે ।
દ્રવ્યશ્રયેષ્વપિ ગણેષુ રરાજ નીલો વર્ણઃ પૃથગ્ગત ઇવાલિગણો ગજસ્ય

સંસર્પિભિઃ પયસિ ગૈરિકરેણુરાગૈર્ અમ્ભોજગર્ભરસસાઙ્ગનિષઙ્ગિણા ચ ।
ક્રીડોપભોગમનુભૂય સરિન્મહેભાવ્ અન્યોન્યવસ્ત્રપરિવર્તમિવ વ્યધત્તામ્

યાં ચન્દ્રકૈર્મદજલસ્ય મહાનદીનાં નેત્રશ્રિયં વિકસતો વિદધુર્ગજેન્દ્રાઃ ।
તાં પ્રત્યવાપુરવિલમ્બિતમુત્તરન્તો ધૌતાઙ્ગલગ્નનવનીલપયોજવસ્ત્રૈઃ

પ્રત્યન્યદન્તિ નિશિતાઙ્ગુશદૂરભિન્નનિર્યાણનિર્યદસૃજં ચલિતં નિપાદી ।
રોદ્ધું મહેભપરિવ્રઢિમાનમાગાદ્ આક્રન્તિતો ન વશમેતિ મહાન્પરસ્ય

સેવ્યો ઽપિ સાનુનયમાકલનાય યન્ત્રા નીતેન વન્યકરિદાનકૃતાધિવાસઃ ।
નાભાજિ કેવલમભાજિ ગજેન શાખી નાન્યસ્ય ગન્ધમપિ માનભતઃ સહન્તે

અદ્રીન્દુકુઞ્ચચરકુઞ્જરગણ્ડકાષસંક્રાન્તદાનપયસો વનપાદપસ્ય ।
સેનાગજેન મથિતસ્ય નિજપ્રસૂનૈર્ મમ્લે યથાગતમગામિ કુલૈરલીનામ્

નોચ્ચૈર્યદા તરુતલેષુ મમુસ્તદાનીમ્ આધોરણૈરભિહિતાઃ પૃથુમૂલશાખાઃ ।
બન્ધાય ચિચ્છિદુરિભાસ્તરસાત્મનૈવ નૈવાત્મનીનમથ વા ક્રિયતે મદાન્ધૈઃ

ઉષ્ણોષ્ણશીકરસૃજઃ પ્રબલોષ્મણો ઽન્તરુત્ફુલ્લનીલનલિનોદરતુલ્યભાસઃ ।
એકાન્વશાલશિરસો હરિચન્દનેષુ નાગાન્બબન્ધુરપારાન્મનુજા નિરાસુઃ

કણ્ડૂયતઃ કટુભુવં કરિણો મદેન સ્કન્ધં સુગન્ધિમનુલીનવતા નગસ્ય ।
સ્થૂલેન્દ્રનીલશકલાવલિકોમલેન કણઠેગુણત્વમલીનાં વલયેન ભેજે

નિર્ધૂતવીતમપિ બાલકમુલ્લલન્તં યન્તા ક્રમેણ પરિસાન્ત્વનતર્જનાભિઃ ।
શિક્ષાવશેન શનકૈર્વશમાનિનાય શાશ્ત્રં હિ નિશ્ચિતધિયાં ક્વ ન સિદ્ધમેતિ

સ્તમ્ભં મહાન્તમુચિતં સહસા મુમોચ દાનં દદાવતિતરાં સરસાગ્રહસ્તઃ ।
બદ્ધપરાણિ પરિતો નિગડાનેયલાવીત્ સ્વાતન્ત્ર્યમુજ્વલમવાપ કરેણુરાજઃ

જજ્ઞે જનૈર્મુકુલિતતાક્ષમનાદદાને સંરબ્ધહસ્તિપકનિષ્ટુરચોદનાભિઃ ।
ગમ્ભીરવેદિનિ પુરઃ કવલં કરીન્દ્રે મન્દો ઽપિ નામ ન મહાનવગૃહ્ય સાધ્યઃ

ક્ષિપ્તં પુરો ન જગૃહે મુહુરિક્ષુકાણ્ડં નાપેક્ષતે સ્મ નિકટોપગતાં કરેણું ।
સસ્માર વારણપતિઃ પરિમીલિતાક્ષમ્ ઇચ્છાવિહારવનવાસમહોત્સવનામ્

દુઃખેન ભોજયિતુમાશયિતા શશાક તુઙ્ગાગ્રકાયમનમન્તમનાદરેણ ।
ઉત્ક્ષિપ્તહસ્તતલદત્તવિધાનપિણ્ડસ્નેહસ્રુતિ સ્નપિતબાહુરિભાધિરાજમ્

શુક્લાંશુકોપરચિતાનિ નિરન્તરાભિર્ વેશ્મનિ રસ્મિવિતતાનિ નરાધિપાનામ્ ।
ચન્દ્રાકૃતાનિ ગજમણડલિકાભિરુચ્ચૈર્ નીલાભ્રપઙ્ક્તિપરિવેષમિવાધિજગ્મુઃ

ગત્યૂનમર્ગગતયો ઽપિ ગતોરુમાર્ગાઃ સ્વૈરં સમાચકૃષિરે ભુવિ વેલ્લનાય ।
દર્પોદયોલ્લસિતફેનજલાનુસારસંલક્ષ્યપલ્યયનવર્ધ્રપદાસ્તુરઙ્ગાઃ

આજિઘ્રતિ પ્રણતમૂર્ધનિ બાહ્લજે ઽશ્વે તિસ્યાઙ્ગસઙ્ગમસુખાનુભવોત્સુકાયાઃ ।
નાસાવિરોકપવનોલ્લસિતં તનીયો રોમાઞ્ચતામિવ જગામ રજઃ પૃથિવ્યાઃ

હેમ્નઃ સ્થલીષુ પરિતઃ પરિવૃત્ય વાજી ધુન્વન્વપુઃ પ્રવિતતાયતકેશપઙ્ક્તિઃ ।
જ્વલાકણારુણરુચા નિકરેણરેણોઃ શેષેણતેજસઃ ઇવોલ્લસતા રરાજ

દન્તાલિકાધરણનિશ્ચલપાણિયુગ્મમ્ અર્ધોદિતો હરિરિવોદયશૈલમૂર્ધ્નઃ ।
સ્તોકેન નાક્રમત વલ્લભપાલમુચ્ચૈઃ શ્રીવૃક્ષકી પુરુષકોન્નમિતાગ્રકાયઃ

રેજે જનૈઃ સ્નપનસાન્દ્રતરાર્દ્રમૂર્તિર્ દેવૈરિવાનિમિષદ્દૃષ્ટિભિરીક્ષ્યમાણઃ ।
શ્રીસંનિધાનરમણીયતરો ઽશ્વ ઉચ્ચૈર્ ઉચ્ચૈશ્રવા જલનિધેરિવ જાતમાત્રઃ

અશ્રાવિ ભૂમિપતિભિઃ ક્ષણવીતનિદ્રૈર્ અશ્નુન્પુરો હરિતકં મુદમાદધાનઃ ।
ગ્રીવાગ્રલોલકલકિઙ્ગિણીકાનિનાદ મિશ્રં દધદ્દશનચર્ચુરશબ્દમશ્વઃ

ઉત્ખાય દર્પચલિતેન સહૈવ રજ્જ્વા કીલં પ્રયત્નપરમાનવદુર્ગ્રહેણ ।
આકુલ્યકારિ કટકસ્તુરગેણ તૂર્ણમ્ અશ્વેતિ વિદ્રુતમનુદ્રુતાશ્વમન્યમ્

અવ્યાકુલં પ્રકૃતમુત્તરધેયકર્મ ધારાઃ પ્રસાધયિતુવ્યતિકીર્ણરૂપાઃ ।
સિદ્ધં મુખે નવસુ વાથિષુ કશ્ચિદશ્વં વલ્ગાવિભાગકુશલો ગમયાંબભૂવ

મુક્તાસૃણાનિ પરિતઃ કચકં ચરન્તસ્ ત્રુટ્યાદ્વિતાનતનિકાવ્યતિષઙ્ગભાજઃ ।
સસ્રુઃ સરોષપરિચારકવાર્યમાણા દમાઞ્ચલસ્ખલિતલોલપદં તુરઙ્ગાઃ

ઉત્તીર્ણભારલઘુનાપ્યલઘૂલપૌઘસૌહિત્યનિઃસહતરેણ તરોરધસ્તાત્ ।
રોમન્થમન્થરચલદ્ગુરુસાસ્નમાસાંચક્રે નીમીલદલસેક્ષણમૌક્ષકેણ

મૃત્પિણ્ડશેખરિતકોટિભિરર્ધચન્દ્રં શૃઙ્ગૈ શિખાગ્રગતલક્ષ્મમલં હસદ્ભિઃ ।
ઉચ્છૃઙ્ગિતાન્યવૃષભા સરિતાં નદન્તો રોધાંસિ ધીરમપચસ્કિરિરે મહોક્ષાઃ

મેદસ્વિનઃ સરભસોપગતાનભીકાન્ ભઙ્કત્વા પરાનનડુહો મુહુરાહવેન ।
ઊર્જસ્વલેન સુરભીરનુનિનિઃસપત્નં જગ્મે જયોદ્ધુરવિશાલવિષાણમુક્ષ્ણા

બિભ્રાણમાયતિમતીમવૃથા શિરોધિં પ્રત્યગ્રતામતિરસામધિકં દધન્તિ ।
લોલોષ્ટ્રમૌષ્ટ્રકમુદગ્રમુખં તરૂણામ્ અભ્રંલિહાનિ લિલિહે નવપલ્લવાનિ

સાર્ધં કથઞ્ચિદુચિતૈઃ પિચુમર્દપત્ત્રૈર્ આસ્યાન્તરાલગતમામ્રદલં મ્રદીયઃ ।
દાસેરકઃસપદિ સંવલિતં નિષાદૈર્ વિપ્રં પુરા પતગરાડિવ નિર્જગાર

સ્પષ્ટં બહિઃ સ્થિતવતેરપિ નિવેદયન્તશ્ ચેષ્ટાવિશેષમનુજીવિજનાય રાજ્ઞામ્ ।
વૈતાલિકાઃ સ્ફુટપદપ્રકટાર્થમુચ્ચૈર્ ભોગાવલીઃ કલગિરો ઽવસરેષુ પેઠુઃ

ઉન્નમ્રતામ્રપટમણ્ડપમણ્ડિતં તદાનીલનનાગકુલસંકુલમાબભાસે ।
સંધ્યાશુભિન્નઘનકર્બુરિતાન્તરીક્ષલક્ષ્મીવિડમ્બિ શિવિરં શિવકીર્તનસ્ય

ધરસ્યોદ્ધર્તાસિત્વમિતિનનુ સર્વત્ર જગતિ પ્રતીતસ્તત્કિં મામતિભરમધઃ પ્રાપિપાયિષુઃ ।
ઉપાલબ્ધેવોચ્ચૈર્ગિરિપતિરિતિ શ્રીપતિમસૌ બલાક્રાન્તઃ ક્રડદ્દ્વિરદમથિતોર્વીરુહરવૈઃ