શિશુપાલવધ · અધ્યાય 4

નિશવાસધૂમં સહરત્નભાર્ભિત્ત્વોત્થિતં ભૂમિમિવોરગાણાં ।
નીલોપલસ્યૂતવિચિત્રધાતુમસૌ ગિરિં રૈવતકં દદર્શ

ગુર્વીરજસ્રં દૃષદઃ સમન્તાદુપર્યુપર્યમ્બુમુચાંવિતાનૈઃ ।
વિન્ધ્યાયમાનં દિવસસ્ય ભર્તુમાર્ગં પુના રોદ્ધુમિવોન્નમદ્ભિઃ

ક્રાન્તં રુચા શ્યામલિતાભિરામંલતાભિરામન્ત્રિતષટ્પદાભિઃ ।
શ્રિતં શિલાશ્યામલતાભિરામં લતાભિરામનત્રિતષટ્પદાભિઃ

સહસ્રસંખ્યૈર્ ગગનં પાદૈર્ ભુવં વ્યાપ્ય વિતિષ્ઠમાનમ્ ।
વિલોચનસ્થાનગતોષ્ણરશ્મિનિશાકરં સાધુ હિરણ્યગર્ભમ્

ક્વચિજ્જલાપાયવિપાણ્ડુરાણિ ધૌતોત્તરીયપ્રતિમચ્છવીનિ ।
અભ્રાણિબિભ્રામુમાઙ્ગસઙ્ગવિભક્તભસ્માનમિવ સ્મરારિમ્

છાયાં નિજસ્ત્રીચટુલાલસાનાં મદેન કિઞ્ચિચ્ચટુલાલસાનામ્ ।
કુર્વાણમુત્પિઞ્જલજાતપત્રૈર્વિહઙ્ગમાનાં જલજાતપત્રૈ

સ્કન્ધાધિરૂઢોજ્જ્વલનીલકણ્ઠાનુર્વીરુહઃ શ્લિષ્ટતનૂનહીન્દ્રૈઃ ।
પ્રનર્તિતાનેકલતાભુજાગ્રાન્રુદ્રાનનેકાનિવ ધારયન્તમ્

વિલમ્બિનીલોત્પલકર્ણપૂરા કપોલભિત્તીરિવ લોધ્રગૌરીઃ ।
નવોલપાલઙ્કૃતસૈકતાભાઃ શુચીરપઃશૈવલનીર્દધાનમ્

રાજીવરાજીવશલોલભૃઙ્ગં મુષ્ણાન્તમુષ્ણં તતિભિસ્તરૂણામ્ ।
કાન્તાલકાન્તા લલનાઃ સુરાણાં રક્ષોભિરક્ષેભિતમુદ્વહન્તમ્

મુદે મુરારેરમરૈઃ સુમેરોરાનીય યસ્યોપચિતસ્ય શૃઙ્ગૈઃ ।
ભવન્તિ નોદ્દામગિરાં કવીનામુચ્છ્રાયસૌન્દર્યગુણા મૃષોદ્યાઃ

યતઃ પરાર્ઘ્યાનિ ભૃતાન્યનૂનૈ પ્રસ્થૈર્મુહુર્ભૂરિભિરુચ્ચિખાનિ ।
આઢ્યાદિવપ્રાપણિકાદજસ્રં જગ્રાહ રત્નાન્યમિતાનિ લોકઃ

અખિધ્યતાસન્નમુદગ્રતાપં રવિં દધાને ઽપ્યરવિન્દધાને ।
ભૃઙ્ગાવલિર્યસ્યતટે નિપીતરસા નમત્તામરસા ન મત્તા

યત્રાધિરૂઢેનમહીરુહોચ્ચૈરુન્નિદ્રપુષ્પાક્ષિસહસ્રભાજા ।
સુરાધિપાધિષ્ઠિતહસ્તિમલ્લલીલાં દધૌ રાજતગણ્ડશૈલઃ

વિભિન્નવર્ણાગરુડાગ્રજેન સૂર્યસ્યરથ્યાઃ પરિતઃ સ્ફુરન્ત્યા ।
રત્નૈઃ પુનર્યત્ર રુચં સ્વામાનિન્યિરે વંશકરીરનીલૈઃ

યત્રોજ્ઝિતાભિર્મુહુરમ્બુવાહૈઃ સમુન્નમદ્ભિર્ન સમુન્નમદ્ભિ ।
વનં બબાધે વિષપાવકોત્થા વિપન્નગાનામવિપન્નગાનામ્

ફલદ્ભિરુષ્ણાંશુકરાભિમર્શાત્કર્શાનવં ધામ પતઙ્ગકાન્તૈઃ ।
શશંસ યઃ પાત્રગુણાદ્ગુણાનાં સંક્રાન્તિમાક્રાન્તગુણાતિરેકામ્

દૃષટો ઽપિ શૈલઃ સ મુહુર્મુરારેરપૂર્વવદ્વિસ્મયમાતતાન ।
ક્ષણેક્ષમે યન્નવતામુપૈતિ તદેવરૂપં રમણીયતાયાઃ

ઉચ્ચારણજ્ઞે ઽથગિરાદધાનમુચ્ચા રણત્પક્ષિગણાસ્તટીસ્તમ્ ।
ઉત્કં ધરં દ્રષ્ટુમવેક્ષ્ય શૌરિણુત્કન્ધરં દારુક ઇત્યુવાચ

આચ્છાદિતાયતદદિગમ્બરમુચ્ચકૈર્ગામ્ આક્રમ્યસંસ્થિતમુદગ્રવિશાલશૃઙ્ગમ્ ।
મૂર્ધ્નિસ્ખલત્તુહિનદીધિતિકોટિમેનમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય કો ભુવિ ન વિસ્મયતે નગેશમ્

ઉદયતિવિતતર્ઃધ્વરશમિરજ્જાવહિમરુચૌ હિમધામ્નિ યાતિ ચાસ્તમ્ ।
વહતિગિરિરયં વિલમ્બિધણટાદ્વયપરિવારિતવારણેન્દ્રલીલામ્

વહતિ યઃ પરિતઃ કનકસ્થલીઃ સહરિતા લસમાનનવાંશુકઃ ।
અચલેષભવાનિવ રાજતે સ હરિતાલસમાનનવાંશુકઃ

પાશ્ચાત્યભાગમિહ સાનુષુ સન્નિષણ્ણાઃ પશ્યન્તિ શાન્તમલસાન્દ્રતરાંશુજાલમ્ ।
સંપૂર્ણલબ્ધલલનાલાપનોપમાનમ્ ઉત્સઙ્ગસહ્ગિહરિણમસ્ય મૃગાઙ્ગમૂર્તેઃ

કૃત્વાપુંવત્પાદમુચ્ચૈર્ભૃગુભ્યો મૂર્ધ્નિ ગ્રાવ્ણાં જર્જરા નિર્ઝરૌઘાઃ ।
કુર્વન્તિ દ્યામુત્પતન્તઃ સ્મરાર્તસ્વર્લોકસ્ત્રીગાત્રનિર્ણમત્ર

સ્થગયન્ત્યમૂઃ શામિતચાતકાર્તસ્વરા જલદાસ્તડિત્તુલિતકાન્તકાર્તસ્વરાઃ ।
જગતીરિહસ્ફુરિતચારુચામીકરાઃ સવિતુઃ કચિત્કપિશયન્તિ ચામી કરાઃ

ઉત્ક્ષિપ્તમુચ્છ્રિતસિતાંશુકરાવલમ્બૈરુત્તમ્ભિતોડુભિરતિવતરાં શિરોભિઃ ।
શ્રદ્ધેયનિર્ઝરજલવ્યપદેશમસ્ય વિષ્વક્તટેષુ પતતિ સ્ફુટમન્તરીક્ષમ્

એકત્રસ્ફટિકતટાંશુભિન્નનીરા નીલાશ્મદ્યુતિભિદુરામ્ભસો ઽપરત્ર ।
કાલિન્દીજલજનિતશ્રિયઃ શ્રયન્તે વૈદગ્ધીમિહ સરિતઃ સુરાપગાયાઃ

ઇતસ્તતઃઽસ્મિન્વિલસન્તિ મેરોઃ સમાનવપ્રેમણિસાનુરાગાઃ ।
સ્ત્રિયશચ પત્યૌ સુરસુન્દરીભિઃ સમા નવપ્રેમણિસાનુરાગાઃ

ઉચ્ચૈમહારજતરાજિવિરાજિતાસૌ દુર્વર્ણભિત્તિરિહ સાન્દ્રસુધાસવર્ણા ।
અભ્યેતિ ભસ્મપરિપાણ્ડુરિતસ્મરારેર્ ઉદ્વહ્નિલોચનલલામલલાટલીલામ્

અયમતિજરઠાઃ પ્રકામગુર્વીરલઘુવિલમ્બિપયોધરોપરુદ્ધાઃ ।
સતતમસુગતામગમ્યરૂપાઃ પરિણતદિક્કરિકાસ્તટીર્બિભર્તિ

ધૂમાકારં દધતિ પુરઃ સૌવર્ણે વર્ણેનાગ્નેઃ સદૃશિ તટે પશ્યામી ।
શ્યામીભૂતાઃ કુસુમસમૂહો ઽલીનાં લીનામાલીમિહ તરવો બિભ્રાણાઃ

વ્યોમસ્પૃશઃ પ્રથયતા કલધૌતભિત્તીર્ ઉન્નિદ્રપુષ્પચણચમ્પકપિઙ્ગભાસઃ ।
સૌમેરવીમધિગતેન નિતમ્બશોભામ્ એતેન ભારતમિલાવૃતવદ્વિભાતિ

રુચિરચિત્રતનૂરુહશાલિભિર્વિચલિતૈઃ પરિતઃ પ્રિયકવ્રજૈઃ ।
વિવધરત્નમયૈરભિબાત્યસાવવયવૈરિવ જઙ્ગમતાં ગતૈઃ

કુશશયૈરત્ર જલાશયોષિતા મુદારમન્તે કલભાવિકસ્વરૈઃ ।
પ્રગીયતે સિદ્ધગણૈશ્ચ યોષિતામુદારમ કલભાવિકસ્વરૈઃ

આસાદિતસ્ય તમસા નિયતેર્નિયોગાદાકાઙ્ક્ષતઃપુનરપક્રમણેન કાલમ્ ।
પત્યુસ્ત્વષામિહ મહૌષધયઃ કલત્રસ્થાનં પરૈનનભિભૂતમમૂર્વહન્તિ

વનસ્પતિસ્કન્ધનિષણ્ણબાલપ્રવાલહસ્તાઃ પ્રમદા ઇવાત્ર ।
પુષ્પેક્ષણૈલમ્ભિતલોચકૈર્વા મધુવ્રતવ્રાતવૃતૈર્વ્રતત્યઃ

વિહગાઃ કદમ્બસુરભાવિહ ગાઃ કલયન્તનુક્ષણમનેકલયમ્ ।
ભ્રમયન્નુપૈતિ મુહુરભ્રમયં પવનશ્ચ ધૂતનવનીપવનઃ

વિદ્વદ્ભિરાગમપરૈર્વિવૃતં કથઞ્ચિચ્છ્રુત્વાપિ દુર્ગ્રહમનિશ્ચિતધીભિરન્યૈઃ ।
શ્રેયાન્દ્વિજાતિરિવ હન્તુમઘાનિ દક્ષં ગૂઠાર્થમેષ નિધિમન્ત્રગણં બિભર્તિ

બિમ્બોષ્ઠં બહુ મનુતે તુરઙ્ગવક્ત્રશ્ ચુમ્બન્તં મુખમિહ કિંનરં પ્રિયાયાઃ ।
શ્લિષ્યન્તંમુહુરિતરો ઽપિ તં નિજસ્ત્રીમ્ ઉત્તુઙ્ગસ્તનભરભઙ્ગભીરુમધ્યામ્

યદેતદસ્યાનુતટં વિભાતિ વનં તતાનેકતમાલતાલમ્ ।
ન પુષ્પિતાત્ર સ્થગિતાર્કરસ્માવનાન્તતાને કતમા લતાલમ્

દન્તોજ્જ્વલાસુ વિમલોપલમેખલાન્તાઃ સદ્રત્નચિત્રકટકાસુ બૃહન્નિતમ્બાઃ ।
અસ્મિન્ભજન્તિ ઘનકોમલગણ્ડશૈલા નાર્યો ઽનુરૂપમધિવાસમધિત્યકાસુ

અનતિચિરોજ્ઝિતસ્ય જલદેન ચિરસ્થિતબુદ્ધ્યુદયસ્ય પયસો ઽનુકૃતિમ્ ।
વિરલવિકીર્ણવજ્રશકલા સકલામ્ ઇહ વિદધાતિ ધૌતકલધૌતમહી

વર્જયન્ત્યા જનૈઃ સંગમેકાન્તતસ્ તર્કયન્ત્યા સુખં સઙ્ગમે કાન્તતઃ ।
યોષયૈષ સ્મરાસન્નતાપાઙ્ગયા સેવ્યતે ઽનેકયા સંન્નતાપઙ્ગયા

સંકીર્ણકીચકવનસ્ખલિતૈકવાલવિચ્છેદકાતરધિયશ્ચલિતું ચમર્યઃ ।
અસ્મિન્મૃદુશ્વસનગર્ભતદીયરન્ધ્રર્યત્સ્વનશ્રુતિસુખાદિવ નોત્સહન્તે

મુક્તં મુક્તાગૌરમિહ ક્ષીરમિવાભ્રૈર્ વાપીષ્વન્તર્લીનમહાનીલદલાસુ ।
શસ્ત્રીશ્યામૈરંશુભિરાશુ દ્રુતમમ્ભશ્ છાયામચ્છામૃચ્છતિ નીલીસલિલસ્ય

યા ન યયૌ પ્રિયમન્યવધૂભ્યઃ સારતરાગમના યતમાનમ્ ।
તેન સહેત બિભર્તિ રસઃ સ્ત્રી સા રતરાગમનાયતાનામ્

ભિન્નેષુરત્નકિરણૈઃ કિરણેષ્વિહેન્દોર્ ઉચ્ચાવચૈરુપગતેષુ સહસ્રસંખ્યાં ।
દોષાપિ નૂનમહિમાંશુરસૌ કિલેતિ વ્યાકોશકોકનદતાં દધતે નલિન્યઃ

અપશઙ્કમઙ્કપરિવર્તનોચિતાશ્ચલિતાઃ પુરઃ પતિમુપેતુમાત્મજાઃ ।
અનુરોદિતીવ કરુણેન પત્ત્રિણાં વિરુતેન વત્સલતયયૈષ નિમ્નગાઃ

મધુકરવિટપાનમિતાસ્તરુપઙ્ક્તીર્બિભ્રતઃઽસ્ય વિટપાનમિતાઃ ।
પરિપાકપિશઙ્ગલતારજસા રોધશ્ચકાસ્તિ કપિશં ગલતા

પ્રાગ્ભાગતઃ પતદિહેદમુપત્યકાસુ શૃઙ્ગારિતાયતમહેભકરાભમમ્ભઃ ।
સંલક્ષ્યતેવિવિધરત્નકરાનુવિદ્ધમ્ ઊર્ધ્વપ્રસારિતસુરાધિપચાપચારુ

દધાતિ ચ વિકસદ્વિચિત્રકલ્પદ્રુમકુસુમૈરભિગુમ્ફિતાનિવૈતાઃ ।
ક્ષણમલઘુવિલમ્બિપિચ્છદામ્નઃ શિખરશિખાઃ શિખિશેખરાનમુષ્ય

સવધૂકાઃ સુખિનો ઽસ્મન્નનવરતમમન્દરામતામરસદૃશઃ ।
નાસેવન્તે રસવન્નવરતમમન્દરાગતામરસદૃશઃ

આચ્છાદ્ય પુષ્પપટમેવ મહાન્તમન્તરાવર્તિભિર્ગૃહકપોતશિરોધરાભૈઃ ।
શસ્વઙ્ગાનિ ધૂમરુચિમાગુરવીં દધાનૈર્ ધૂપાયતીવ પટલૈર્નીરદાનામ્

અન્યોન્યવ્યતિકરચારુભિર્વિચિત્રૈર્ અત્રસ્યન્નવમણિર્જન્મભિર્મયૂખૈઃ ।
વિસ્મેરાન્ગગનસદઃ કરોત્યમુષ્મિન્ન્ આકાશેરચિતમભિત્તિ ચિત્રકર્મ

સમીરશિશિરઃ શિરઃસુવસતા સતા જવનિકા નિકાનસુખિનામ્ ।
બિભર્તિજનયન્નયં મુદમપામ્ અપાયધવલા વલાહકતતીઃ

મૈર્ત્ત્ર્યાદિચિત્તપરિકર્મવિદો વિધાય ક્લેશપ્રહાણમિહ લબ્ધસબીજયોગાઃ ।
ખ્યાતિં ચસત્ત્વપુરુષાન્યતયાધિગમ્ય વાઞ્ચન્તિ તામપિ સમાધિભૃતઃ નિરોદ્ધુમ્

મરકતમયમેદિનીષુ ભાનોસ્ તરુવિટપાન્તરપાતિનો મયૂખાઃ ।
અવનતશિતિકણ્ઠકણ્ઠલક્ષ્મીમ્ ઇહ દધતિ શ્ફુરિતાણુરેણુજાલાઃ

યા બિભર્તિ કલવલ્લકીગુણસ્વાનમાનમતિકાલિમાલયા ।
નાત્ર કાન્તમુપગીતયા તયા સ્વાનમાનમતિ કાલિમાલયા

સાયં શશાઙ્ગકિરણાહતચન્દ્રકાન્તનિસ્યન્દિનીરનિકરેણ કૃતાભિષેકાઃ ।
અર્કોપલોલ્લસિતવહ્નિભિરહ્નિ તપ્તાસ્ તીવ્રં મહાવ્રતમિવાત્ર ચરનતિ વપ્રાઃ

એતસ્મિન્નધિકપયઃશ્રિયં વહન્ત્યઃ સંક્ષોભં પવનભુવા જવેન નીતાઃ ।
વાલ્મીકેરરહિતરામલક્ષ્મણાનાં સાધર્મ્યં દધતિ ગિરાં મહાસરસ્યઃ

ઇહ મુહુર્મુદિતૈઃ કલભૈ રવઃ પ્રતિદિશં ક્રિયતે કલભૈરવઃ ।
સ્ફુરતિ ચાનુવનં ચમરીચયઃ કનકરત્નભુવાં ચ મરીચયઃ

ત્વક્સારરન્ધ્રપરિપૂરણલબ્ધગીતિર્ અસ્મિન્નસૌ મૃદિતપક્ષ્મલરલ્લકાઙ્ગઃ ।
કસ્તૂરિકામૃગવિમર્દસુગન્ધિરેતિ રાગીવ સક્તિમધિકાં વિષયેષુ વાયુઃ

પ્રીત્યૈ યૂનાં વ્યવહિતતપનાઃ પ્રૌઢદ્વાન્તં દિનમિહ જલદાઃ ।
દોષામન્યં વિદધાતિ સુરતક્રીડાયાસશ્રમપટવઃ

ભગ્ને નિવાસો ઽયમિહાસ્ય પુષ્પૈઃ સદાનતઃ યેન વિષાણિ નાગઃ ।
તીવ્રાણિ તેનોજ્ઝતિ કોપિતો ઽસૌ સસાનતોયેન વિષાણિ નાગઃ

પ્રાલેયશીતલમચલેશ્વરમીશ્વરો ઽપિ સાન્દ્રભચર્મવસનાવરણાધિશેતે ।
સર્વર્તુનિવૃત્તિકરે નિવસન્નુપૈતિ ન દ્વન્દ્વદુઃખમિહ કિઞ્ચિદકિઞ્ચનો ઽપિ

નવનગવનલેખાશ્યામધ્યાભિરાભિઃ સ્ફટિકકટકભૂમિનાટયત્યેષ શૈલઃ ।
અહિપરિકરભાજો ભાસ્મનૈરઙ્ગરાગૈર્ અધિગતધવલિમ્નઃ શૂલપાણેરભિખ્યામ્

દધદ્ભિરભિતસ્તટૌ વિકચવારિજામ્બૂનદૈર્ વિનોદિતદિનક્લમાઃ કૃતરુચશ્ચજામ્બૂનદૈઃ ।
નિષેવ્ય મધુ માધવાઃ સરસમત્ર કાદમ્બરં હરન્તિ રતયે રહઃ પ્રિયતમાઙ્ગકાદમ્બરમ્

દર્પણનિર્મલાસુ પતિતે ઘનતિમિરમુષિ જ્યોતિષિ રૌપ્યભિત્તિષુ પુરઃ પ્રતિફલતિ મુહુઃ ।
વ્રીડમસંંમુખો ઽપિ રમણૈરપહૃતવસનાઃ ખાઞ્ચનકન્દરાસુ તરુણીરિહ નયતિ રવિઃ

અનુકૃતિશિખરૌઘશ્રીભિરભ્યગતે ઽસૌ ત્વયિ સરભસમભ્યુત્તિષ્ઠતીવાદ્રિરુચ્ચૈઃ ।
દ્રુતમરુદુપનુન્નૈરુન્નમદ્ભિઃ સહેલં હલધરપરિધાનશ્યામલૈરમ્બુવાહૈઃ