શિક્ષાસમુચ્ચય · ભાગ 120

[ઇ. દાનપારમિતા]
શિક્ષા-સમુચ્ચયઃ ।
દાન-પારમિતા નામ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
નમઃ સર્વ-બુદ્ધ-બોધિ-સત્વેભ્યઃ ॥
યસ્ય + અ-શ્રવેણ નરક-આદિ મહા-પ્રપાત-દાહ-આદિ-દુષ્ખમ્ અનુભૂતમ્ અભૂદ્ ભવદ્ભિઃ । તીવ્રં પુનઃ પુનર્ અન્-અન્તમ્ અ-શાન્ત-ચિત્તૈસ્ તચ્ * છ્રોતુમ્ આદરમ્ ઉદારતરં ભજધ્વમ્ ॥
શ્રુત્વા ... પાપં અન્-ઉદ્ધત-આત્મા પૂર્વ-અર્જિતં ચ વિપુલં ક્ષપયત્ય્ અ-શેષમ્ । અ-પ્રાપ્ત-પૂર્વમ્ અપિ સૌખ્યમ્ અવાપ્નુવન્તિ હાનિં સુખાચ્ ચ ન કદા-ચિદ્ અપિ પ્રયાન્તિ ॥
સમ્બોધિ-સત્વ-સુખમ્ ઉત્તમમ્ અ-ક્ષય ... અપ્ય્ અ-સમ-સંપદમ્ આપ્નુવન્તિ । તદ્ ધર્મ-રત્નમ્ અતિ-દુર્-લભમ્ અપ્ય્ અ-લબ્ધં લબ્ધ-ક્ષણાઃ શૃણ્વત સ-આદરમ્ ઉચ્યમાનમ્ ॥
આયાન્તુ ચ ત્રિ-ભુવન-એક-હિતસ્ય વાક્યં શ્રોતું પ્રસન્ન-મનસઃ સુર-નાગ-સત્વાઃ । ગન્ધર્વ-યક્ષ-ગરુડ-અસુર-કિન્નર-ઇન્દ્રાઃ પ્રેત-આદયઃ શ્રવણ-જાત-તૃષઃ સ-હર્ષાઃ ॥
સુ-ગતાન્ સ-સુતાન્ સ-ધર્મ-કાયાન્ પ્રણિપત્ય + આદરતો * અખિલાંશ્ ચ વન્દ્યાન્ । સુ-ગત-આત્મ-જ-સમ્વર-અવતારં કથયિષ્યામિ સમુચ્ચિત-અર્થ-વાક્યૈઃ ॥
ન ચ કિઞ્-ચિદ્ અ-પૂર્વમ્ અત્ર વાચ્યં ન ચ સંગ્રન્થન-કૌશલં મમ + અસ્તિ । અત એવ ન મે પર-અર્થ-યત્નઃ સ્વ-મનો ભાવયિતું મમ + ઇદમ્ ઇષ્ટમ્ ॥
મમ તાવદ્ અનેન યાતિ વૃદ્ધિં કુશલં ભાવયિતું પ્રસાદ-વેગઃ । યદિ મત્-સમ-ધાતુર્ એવ પશ્યેદ્ અ-પરો * અપ્ય્ એનમ્ અતો * અપિ સ-અર્થકો * અયમ્ ॥
ક્ષણ-સમ્પદ્ ઇયં સુ-દુર્-લભા પ્રતિલબ્ધા પુરુષ-અર્થ-સાધની । યદિ ન + અત્ર વિચિન્ત્યતે હિતં પુનર્ અપ્ય્ એષ સમાગમઃ કુતઃ ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-ગણ્ડ-વ્યૂહ-સૂત્રે । આર્ય-જય-ઉષ્મ-આયતન-વિમોક્ષે ॥
દુર્-લભા + અષ્ટા-ક્ષણ-નિર્વૃત્તિર્ દુર્-લભો મનુષ્ય-પ્રતિલમ્ભો દુર્-લભા ક્ષણ-સંપત્-વિશુદ્ધિર્ દુર્-લભો બુદ્ધ-ઉત્પાદો । દુર્-લભા + અ-વિકલ-ઇન્દ્રિયતા । દુર્-લભો બુદ્ધ-ધર્મ-શ્રવો । દુર્-લભં સત્-પુરુષ-સમવધાનં । દુર્-લભાનિ ભૂત-કલ્યાણ-મિત્રાણિ । દુર્-લભો ભૂત-નય-અનુશાસન્ય્ ઉપસંહારઃ । દુર્-લભં સમ્યગ્-જીવિતં । દુર્-લભઃ સદ્-ધર્મે તદ્-અનુકૂલઃ પ્રયત્નો મનુષ્યલોકએ ઇતિ ॥
તદ્ એવં-વિધં સમાગમમ્ આસાદ્ય સંવૃતિ-પરમ-અર્થતઃ સુ-વિદિત-સંસાર-દુષ્ખસ્ય + ઉપશમન-સુખ-અભિલાષિણો બુદ્ધ-ગોત્ર-અનુભાવાત્ તુ યસ્ય મહાસત્વસ્ય + એવં પ્રત્યવેક્ષા + ઉત્પદ્યતે ॥
યદા મમ પરેષાં ચ ભયં દુષ્ખં ચ ન પ્રિયં । તદા + આત્મનઃ કો વિશેષો યત્ તં રક્ષામિ ન + ઇતરમ્ । ઇતિ તેન + આત્મનઃ સત્વ-ધાતોશ્ ચ ॥
દુષ્ખ-અન્તં કર્ત્તુ-કામેન સુખ-અન્તં ગન્તુમ્ ઇચ્છતા । શ્રદ્ધા-મૂલં દૃઢી-કૃત્ય બોધૌ કાર્યા મતિર્ દૃઢા ॥
ઉક્તં હિ રત્ન-ઉલ્કા-ધારણ્યામ્ ॥
શ્રદ્ધયમાનુ જિનાન્ જિનધર્મ્માન્ શ્રદ્ધયતે ચરિ બુદ્ધ-સુતાનામ્ । બોધિ અનુત્તર શ્રદ્ધયમાનો જાયતિ ચિત્તં મહા-પુરુષાણામ્ ॥
શ્રદ્ધ પુરો-ગત-માતૃ-જનેત્રી પાલિક-વર્દ્ધિક સર્વ-ગુણાનામ્ । કાંક્ષ-વિનોદનિ ઓઘ-પ્રતારણિ । શ્રદ્ધ-નિદર્શનિ ક્ષેમ-પુરસ્ય ॥
શ્રદ્ધ અન્-આવિલ-ચિત્ત-પ્રસાદો માન-વિવર્જિત-ગૌરવ-મૂલા । શ્રદ્ધ નિધાન-ધનં ચરણ-અગ્રં પાણિ યથા શુભ-સંગ્રહ-મૂલમ્ ॥
શ્રદ્ધ પ્રમોદ-કરી પરિત્યાગે । શ્રદ્ધ પ્રહર્ષ-કરી જિન-ધર્મ્મે । શ્રદ્ધ વિશેષ-કરી ગુણ-જ્ઞાને । દૈશિક પ્રાપણિ બુદ્ધ-ગતી યે ॥
ઇન્દ્રિય-તીક્ષ્ણ-પ્રભાસ્વરતાયૈ । શ્રદ્ધ-બલં અ-વિમર્દનતાયૈ । નિશ્રય-ક્લેશ-અધર્ષિકતાયૈ । ઐષિકા શ્રદ્ધ સ્વયં-ભુ-ગુણાનામ્ ॥
શ્રદ્ધ અ-સઙ્ગત-સઙ્ગ-સુખેષુ અ-ક્ષણ-વર્જિત એક-ક્ષણ-અગ્રમ્ । શ્રદ્ધ અતિક્રમુ માર-પથસ્ય । દર્શિક ઉત્તમ-મોક્ષ-પથસ્ય ॥
વીજમ્ અ-પૂતિકુ હેતુ-ગુણાનાં । શ્રદ્ધ વિરોહણિ બોધિ-દ્રુમસ્ય । વર્દ્ધનિ જ્ઞાન-વિશેષ-સુખાનાં । શ્રદ્ધ નિદર્શિક સર્વ-જિનાનાં ॥
યે સદ શ્રદ્ધ સ-ગૌરવ-બુદ્ધે । તે તુ ન શીલ ન શિક્ષ ત્યજન્તિ । યે તુ ન શીલ ન શિક્ષ ત્યજન્તી । તે ગુણવાં સ્તુતયે [દોઉબ્ત્fઉલ્] ગુણવન્તઃ ॥
યે સદ શ્રદ્ધ સ-ગૌરવ-ધર્મ્મે । તે જિન-ધર્મ્મ અ-તૃપ્ત-શૃણોન્તી [દોઉબ્ત્fઉલ્] ॥
યે જિન-ધર્મ્મ્ અ-તૃપ્ત-શૃણોન્તી । તેષ્વ્ અધિમુક્તિ અ-ચિન્તિય-ધર્મ્મે ॥
યે સદ શ્રદ્ધ સ-ગૌરવ-સંઘે । તે અ-વિવર્ત્તિક સંઘ-પ્રસન્નાઃ ॥
યે અ-વિવર્ત્તિક સંઘ-પ્રસન્નાસ્ તે અ-વિવર્ત્તિક શ્રદ્ધ-બલાતઃ । યે અ-વિવર્ત્તિક શ્રદ્ધ-બલાતો । ઇન્દ્રિય-તીક્ષ્ણ-પ્રભાસ્વર તેષામ્ ॥
ઇન્દ્રિય-તીક્ષ્ણ-પ્રભાસ્વર યેષામ્ તેહિ વિવર્જિત પાપક-મિત્રાઃ । યેહિ વિવર્જિત પાપક-મિત્રાઃ ધાર્મ્મિક-મિત્ર-પરિગ્રહ તેષામ્ ॥
ધાર્મિક-મિત્ર-પરિગ્રહ યેષામ્ । તે વિપુલં કુશલ + ઉપચિન્વન્તિ । યે વિપુલં કુશલ + ઉપચિનોન્તી હેતુ-બલ-ઉપગતાય મહા-આત્મા ॥
હેતુ-બલ-ઉપગતાય મહા-આત્મા । તેષ ઉદાર-ધિમુક્તિ-વિશેષાઃ । યેષ ઉદાર-ધિમુક્તિ-વિશેષાસ્ તે સદા + અધિષ્ઠિત સર્વ-જિનેભિઃ ॥
યે સદા + અધિષ્ઠિત સર્વ-જિનેભિસ્ તેષુ + ઉપપદ્યતિ બોધયિ ચિત્તમ્ । યેષુ + ઉપપદ્યતિ બોધયિ ચિત્તં તે અભિયુક્ત મહ-ર્ષિ-ગુણેષુ ॥
યે અભિયુક્ત મહ-ર્ષિ-ગુણેષુ જાતય-બુદ્ધ-કુલે અનુજાતાઃ । જાતય બુદ્ધ-કુલે અનુજાતાસ્ તે સમયોગ અ-યોગ-વિમુક્તાઃ ॥
યે સમયોગ અ-યોગ-વિમુક્તાઃ । આશય તેષ પ્રસાદ-વિશુદ્ધઃ ॥
આશયુ યેષ પ્રસાદ-વિશુદ્ધઃ તેષ અધ્યાશયુ ઉત્તમ-શ્રેષ્ઠઃ । યેષ અધ્યાશયુ ઉત્તમ-શ્રેષ્ઠસ્ તે સદ પારમિતાસુ ચરન્તિ ॥
યે સદ પારમિતાસુ ચરન્તી તે પ્રતિપન્ન ઇહો મહ-યાને । યે પ્રતિપન્ન ઇહો મહ-યાને તે પ્રતિપત્તિતુ પૂજયિ બુદ્ધાન્ ॥
યે પ્રતિપત્તિતુ પૂજયિ બુદ્ધાન્ તેષુ અનુસ્મૃતિ બુદ્ધ અ-ભેદ્યા । યેષુ અનુસ્મૃતિ બુદ્ધ અ-ભેદ્યા । તે સદ પશ્યિય ચિન્તિય બુદ્ધાન્ ॥
યે સદ પશ્યિય ચિન્તિય બુદ્ધાન્ । તેષ ન જાતુ ન તિષ્ઠતિ બુદ્ધઃ ॥

યેષ ન જાતુ ન તિષ્ઠતિ બુદ્ધઃ તેષ ન જાતુ રહાયતિ ધર્મ્મઃ । યેષ ન જાતુ રહાયતિ ધર્મઃ તે સદ ધિષ્ઠિત સર્વ-જિનેભિર્ । ઇત્ય્-આદિ-શ્રદ્ધા-મૂલો ગુણ-વિસ્તરો * અન્-અન્તસ્ તત્ર + ઉક્તઃ । તત્ પરિસમાપ્ય સંક્ષેપતઃ પુનર્ આહ । દુર્-લ્લભ-સત્વ-પૃથગ્-જન-કાયા । યે ઇમિ શ્રદ્દધિ ઈદૃશિ ધર્મ્માન્ । યે તુ શુભ-ઉપચિતાઃ કૃત-પુણ્યાસ્ તે ઇમિ શ્રદ્દધિ હેતુ-બલેન ॥
યો દશ-ક્ષેત્ર-રજ-ઉપમ-સત્વાન્ કલ્પમ્ ઉપસ્થિહિ સર્વ-સુખેન । ન + ઉત તુ તાદૃશુ પુણ્ય-વિશેષો યાદૃશ શ્રદ્દધતો ઇમિ ધર્મ્માન્ ॥
ઇતિ । તથા + આર્ય-દશ-ધર્મ-સૂત્રે * અપિ દેશિતં ॥
શ્રદ્ધા હિ પરમં યાનં યેન નિર્યાન્તિ નાયકાઃ । તસ્માદ્ બુદ્ધ-અનુશારિત્વં ભજેત મતિમાન્ નરઃ ॥
અ-શ્રાદ્ધસ્ય મનુષ્યસ્ય શુક્લો ધર્મો ન રોહતિ । વીજાનામ્ અગ્નિ-દગ્ધાનામ્ અઙ્કુરો હરિતો યથા ॥
ઇતિ । અત એવ + આર્ય-લલિત-વિસ્તર-સૂત્રે પ્રતિવેદિતં । શ્રદ્ધાયામ્ આનન્દ યોગઃ કરણીય ઇદં તથા-ગતો વિજ્ઞપયતિ + ઇતિ ॥
તથા સિંહ-પરિપૃચ્છાયાં । શ્રદ્ધયા । ક્ષણમ્ અ-ક્ષણં વર્જયતિ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥
તદ્ એવં । શ્રદ્ધા-મૂલં દૃઢી-કૃત્ય બોધિ-ચિત્તં દૃઢં કર્તવ્યં સર્વ-પુણ્ય-સંગ્રહત્વાત્ તદ્ યથા + આર્ય-સિંહ-પરિપૃચ્છાયાં । સિંહેન રાજ-કુમારેણ ભગવાન્ પૃષ્તઃ ॥
સંગ્રહઃ સર્વ-ધર્માણાં । કર્મણા કેન જાયતે । પ્રિયશ્ ચ ભોતિ સત્વાનાં યત્ર યત્ર + ઉપપદ્યતે ॥
ભગવાન્ આહ । સર્વ-સત્વ-પ્રમોક્ષાય ચિત્તં બોધાય નામયેત્ । એષ સંગ્રહ ધર્માણાં ભવતે તેન ચ પ્રિયઃ ॥
ઇતિ । તથા + આર્ય-ગણ્ડ-વ્યૂહ-સૂત્રે * અપિ વર્ણિતં । બોધિ-ચિત્તં હિ કુલ-પુત્ર વીજ-ભૂતં સર્વ-બુદ્ધ-ધર્માણાં । ક્ષેત્ર-ભૂતં સર્વ-જગચ્-છુક્લ-ધર્મ-વિરોહણતયા । ધરણિ-ભૂતં સર્વ-લોક-પ્રતિશરણતયા યાવત્ પિતૃ-ભૂતં સર્વ-બોધિ-સત્વ-આરક્ષણતયા ॥
પેયાલં ॥
વૈશ્રવણ-ભૂતં સર્વ-દારિદ્ર્ય-સંછેદનતયા । ચિન્તા-મણિ-રાજ-ભૂતં સર્વ-અર્થ-સંસાધનતયા । ભદ્ર-ઘટ-ભૂતં સર્વ-અભિપ્રાય-પરિપૂરણતયા । શક્તિ-ભૂતં ક્લેશ-શત્રુ-વિજયાય । ધર્મ-ભૂતં યોનિશો મનસ્-કાર-સંછેદનતયા । ખડ્ગ-ભૂતં ક્લેશ-શિરઃ-પ્રપાતનતયા । કુઠાર-ભૂતં દુષ્ખ-વૃક્ષ-સંછેદનતયા । પ્રહરણ-ભૂતં સર્વ-ઉપદ્રવ-પરિત્રાણતયા । વડિસ-ભૂતં સંસાર-જલ-ચર-અભ્યુદ્ધરણતયા । વાત-મણ્ડલી-ભૂતં સર્વ-આવરણ-નિવરણ-તૃન-વિકિરણતયા । ઉદ્દાન-ભૂતં સર્વ-બોધિ-સત્વ-ચર્યા-પ્રણિધાન-સંગ્રહણતયા । ચૈત્ય-ભૂતં સ-દેવ-માનુષ-અસુરસ્ય લોકસ્ય । ઇતિ હિ કુલ-પુત્ર બોધિ-ચિત્તમ્ એભિશ્ ચ + અન્યૈશ્ ચ + અ-પ્રમાણૈર્ ગુણ-વિશેષૈઃ સમન્વાગતમ્ ઇતિ ॥
કથં પુનર્ જ્ઞાયતે । પૃથગ્-જનસ્ય + અપિ બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે । ન વાઙ્-માત્રમ્ એતદ્ ઇતિ । અન્-એક-સૂત્ર-અન્ત-દર્શનાત્ ॥
યથા તાવદ્ આર્ય-વિમલકીર્ત્તિ-નિર્દેશે નિર્દિષ્ટં । સુમેરુ-સમાં સત્-કાય-દૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદ્ય બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે । તતશ્ ચ બુદ્ધ-ધર્મા વિરોહન્તિ + ઇતિ ॥
રત્ન-કરણ્ડ-સૂત્રાચ્ ચ પૃથગ્-જનો * અપિ બોધિ-સત્વ ઇતિ જ્ઞાયતે ॥
યથા + ઉક્તં । તદ્ યથા + અપિ નામ મઞ્જુશ્રીઃ અણ્ડ-કોષ-પ્રક્ષિપ્તો * અપિ કલવિઙ્ક-પોતો । અ-સંભિન્ન-અણ્ડ અ-નિશ્ક્રાન્તઃ કોષાત્ કલવિઙ્ક-રુતમ્ એવ મુઞ્ચતિ ॥
એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીઃ અ-વિદ્યા-અણ્ડ-કોષ-પ્રક્ષિપ્તો * અપિ બોધિ-સત્વો । અ-સંભિન્ન-આત્મ-દૃષ્ટિર્ અ-નિષ્ક્રાન્તસ્ ત્રૈધાતુકાદ્ બુદ્ધ-રુતમ્ એવ મુઞ્ચતિ । યદ્ ઇદં શૂન્યતા-નિમિત્ત-અ-પ્રણિહિત-રુતમ્ એવ ॥
સર્વ-ધર્મ-પ્રવૃત્તિ-નિર્દેશે * અપિ કથિતં । જયમતેશ્ ચ બોધિ-સત્વસ્ય પૃથિવી વિદારમ્ અદાત્ । સ કાલ-ગતો મહા-નિરયં પ્રાપતદ્ ઇતિ । સ હિ શૂન્યતાં ન + અધિમુક્તવાન્ શૂન્યતા-વાદિનિ ચ પ્રતિઘં કૃતવાન્ ॥
નિયત-અ-નિયત-અવતાર-મુદ્રા-સૂત્રે * અપ્ય્ આખ્યાતં ॥
કતમઃ પશુ-રથ-ગતિકો બોધિ-સત્વઃ । તદ્ યથા । કશ્-ચિત્ પુરુષઃ પઞ્ચ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-પરમ-અણુ-રજઃ-સમાન્ લોક-ધાતૂન્ અભિક્રમિતુ-કામઃ સ્યાત્ । સ પશુ-રથમ્ અભિરુહ્ય માર્ગં પ્રતિપદ્યતે સ ચિરેણ દીર્ઘેણ + અધ્વના યોજન-શતં ગચ્છેત્ । સ તત્ર મહત્યા વાત-મણ્ડલ્યા પશ્ચાત્ ખલુ પુનર્ અશીતિં યોજન-સહસ્રાણિ પ્રત્યાકૃષ્ય પ્રત્યુદાવર્ત્ય + ઇતિ । તત્ કિં શક્નુયાત્ સ પુરુષસ્ તાન્ લોક-ધાતૂન્ પશુ-રથેન + અતિક્રમિતુમ્ । યાવદ્ અન્-અભિલાપ્ય-અન્-અભિલાપ્યૈર્ અપિ કલ્પૈર્ એકમ્ અપિ લોક-ધાતુમ્ અતિક્રમિતુમ્ । આહ । ન + ઉ હિ + ઇદં ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીઃ યઃ કશ્-ચિદ્ બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય મહા-યાનં । ન ધારયતિ । ન પઠતિ । શ્રાવક-યાનીયાન્ સેવતે । તૈશ્ ચ સાર્દ્ધં સંસ્તવં કરોતિ । શ્રાવક-યાનં ચ પઠતિ સ્વ-અધ્યાયતિ મીમાંસતે પરિબુધ્યતે * અર્થાંશ્ ચ પાઠયતિ યાવદ્ બોધયતિ । સ તેન ધન્વ-પ્રજ્ઞો ભવતિ સો * અન્-ઉત્તર-જ્ઞાન-માર્ગાત્ પ્રત્યાકૃષ્યતે પ્રત્યુદાવર્ત્ત્યતે । યદ્ અપિ તસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય બોધિ-ભાવના + અતઃ પ્રજ્ઞા-ઇન્દ્રિયં પ્રજ્ઞા-ચક્ષુઃ તદ્ અપિ તસ્ય ધન્વી-ક્રિયતે પ્રતિહન્યતે । શ્રયં પશુ-રથ-ગતિકો બોધિ-સત્વ ઇતિ ॥
તદ્ એવમ્ એષા શૂન્યતા-અન્-અધિમુક્તિર્ મહા-યાન-અન્-અભિરતિશ્ ચ + અ-સંપૂર્ણ-અધિમુક્તિ-ચિત્ત-ચર્યસ્ય + અપિ પ્રાયો ન સંદૃશ્યતે । પ્રાગ્ એવ + અધિમાત્ર-અધિમુક્તિ-ચર્યસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય । સ હિ રત્ન-મેઘે । સર્વ-બાલ-ચરિત-વિપત્તિ-સમતિક્રાન્તઃ પઠ્યતે અ-સંખ્યેય-સમાધિ-ધારણી-વિમોક્ષ-અભિજ્ઞા-વિદ્યા-વિક્રીદિતો । અન્-અન્ત-ધર્મ-આરામ-રતિ-નિર્-આમિષ-અ-પર-અન્ત-કલ્પ-કોટ્ય્-અન્-આભોગ-નિર્-વિકલ્પ-પ્રીતિ-વેગ-આલોક-પ્રતિલબ્ધશ્ ચ + અ-પ્રમેય-કલ્પ-કોટી-નિયુત-શત-સહસ્ર-પરમ-મહા-યાન-પ્રસ્થાન-વિચિત્ર-ભાવના-સંપૂર્ણ પર-અર્થ-પ્રતિપત્તિ-નિર્યાણ પુણ્ય-જ્ઞાન-સંભાર-અભિનિહાર-અભિનિર્વૃત્તિઃ પૂર્વ-યોગ-શત-સહસ્ર-સમૃદ્ધશ્ ચ પઠ્યતે । અથ + એતન્ નેય-અર્થં । કસ્માદ્ અન્યે બોધિ-ચિત્ત-ઉત્પાદકા અસ્યાં ભૂમૌ ન + ઇષ્યન્તે । ન ચ + અત્ર + ઇચ્છયા કિઞ્-ચિદ્ વિશેષ-ચિહ્નં નીત-અર્થં કર્ત્તું લભ્યતે । અધિમાત્ર-અધિમુક્તિ-ચર્યા + અ-ધર્મતા વચનાચ્ ચ ગમ્યતે । યથા મધ્ય-મૃદુ-પ્રકારા + અપ્ય્ અધિમુક્તિ-ચર્યા + અસ્ત્ય્ એવ + ઇતિ ॥
અસ્ય પુનસ્ તથા-ગત-ગુહ્ય-સૂત્રસ્ય કો * અભિપ્રાયો । યદ્ ઉક્તં । કસ્ય ભગવન્ બોધિ-ચિત્ત-ઉત્પાદઃ । આહ । યસ્ય મહા-રાજ + અધ્યાશયો * અ-વિકોપિતઃ । આહ । કસ્ય ભગવન્ન્ અધ્યાશયો * અ-વિકોપિતઃ । આહ । યસ્ય મહા-રાજ મહા-કરુણા-ઉત્પાદઃ । આહ । કસ્ય ભગવન્ મહા-કરુણા-ઉત્પાદઃ । આહ । યસ્ય મહા-રાજ સર્વ-સત્વ-અ-પરિત્યાગઃ । આહ । કથં ભગવન્ સત્વા અ-પરિત્યક્તા ભવન્તિ । આહ । યદા મહા-રાજ + આત્મ-સૌખ્યં પરિત્યક્તં ભવતિ + ઇતિ । બોધિ-ચિત્ત-માત્ર-અ-સન્તુષ્ટાનાં કરુણા-અભિલાષ-સંજન-અર્થમ્ ઇદમ્ ઉક્તં । યથા ન તે તથા-ગત-શાસને પ્રવ્રજિતા યેષાં ન + અસ્તિ ત્યાગ ઇતિ । એવમ્ ઇહ + અન્ય-બોધિ-ચિત્ત-નિન્દા દ્રષ્ટવ્યા ન તુ બોધિ-ચિત્તમ્ અન્યથા ન + ઉત્પદ્યતએ એવ ॥

યથા દશ-ધર્મક-સૂત્રે દેશિતં । ઇહ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વો ગોત્ર-સ્થઃ સન્ન્ અન્-ઉત્પાદિત-બોધિ-ચિત્તઃ તથા-ગતેન વા તથા-ગત-શ્રાવકેણ વા સંચોદ્યમાનઃ સંવેદ્યમાનઃ સમાદાપ્યમાનો * અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સમ્બોધૌ બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ + ઇદં પ્રથમં કારણં બોધિ-ચિત્ત-ઉત્પાદાય । સંબોધેર્ વા બોધિ-ચિત્તસ્ય વા વર્ણં ભાષ્યમાણં શ્રુત્વા + અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ + ઇદં દ્વિતીયં કારણં । સ સત્વા ... ન્-અ-શરણાન્ અ-દ્વીપાન્ દૃષ્ટ્વા કારુણ્ય-ચિત્તમ્ ઉપસ્થાપ્ય યાવદ્ અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સમ્બોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ + ઇદં તૃતીયં કારણં બોધિ-ચિત્ત-ઉત્પાદાય । સ તથા-ગતસ્ય સર્વ-આકાર-પરિપૂર્ણતાં દૃષ્ટ્વા પ્રીતિમ્ ઉત્પાદ્ય અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ + ઇદં ચતુર્થં કારણમ્ ઇતિ । તચ્ ચ બોધિ-ચિત્તં દ્વિ-વિધં બોધિ-પ્રણિધિ-ચિત્તં ચ બોધિ-પ્રસ્થાન ચિત્તં ચ । યથા + આર્ય-ગણ્ડ-વ્યૂહ-સૂત્રે ભાષિતં । દુર્-લભાઃ કુલ-પુત્ર તે સત્વાઃ સર્વ-લોકે યે * અન્-ઉત્તરસ્યાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તં પ્રણિદધતિ । તતો * અપિ દુર્-લભતમાસ્ તે સત્વા યે * અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંપ્રસ્થિતા ઇતિ । તત્ર બોધિ-પ્રણિધિ-ચિત્તં । મયા બુદ્ધેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ચિત્તં પ્રણિધાનાદ્ ઉત્પન્નં ભવતિ । શૂરઙ્ગમ-સૂત્રે * અપિ । શાઠ્ય-ઉત્પાદિતસ્ય + અપિ બોધિ-ચિત્તસ્ય બુદ્ધત્વ-હેતુત્વ-અભિધાનાત્ । કઃ પુનર્ વાદઃ કિઞ્-ચિદ્ એવ કુશલં કૃત્વા । યથા + ઉક્તં ભદ્ર-કલ્પિક-સૂત્રે । ઘોષદત્તો નામ તથા-ગતો યત્ર નક્ષત્રરાજેન તથા-ગતેન પ્રથમં બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં તામ્બૂલ-પત્રં દત્ત્વા ગોપાલક-ભૂતેન । એવં વિદ્યુત્પ્રદીપો નામ તથાગતો યત્ર યશસા તથાગતેન પ્રથમં બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં દશિકાં દત્ત્વા તન્ત્ર-વાય-ભૂતેન । એવમ્ અનન્તપ્રભો નામ તથા-ગતો યત્ર + અર્ચિષ્મતા તથા-ગતેન પ્રથમં બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં તૃણ-પ્રદીપં દત્ત્વા નગર-અવલમ્બક-ભૂતેન । એવં દૃઢવિક્રમો નામ તથા-ગતો યત્ર દુષ્પ્રધર્ષેણ તથા-ગતેન પ્રથમં બોધિચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં દત્ત-કાષ્ઠં દત્ત્વા કાષ્ઠ-હારક-ભૂતેન + ઇત્ય્ આદિ ॥
ચર્યા-અ-વિકલે * અપિ ચ બોધિ-ચિત્તે ન + અવમન્યતા કર્ત્તવ્યા । તસ્ય + અપ્ય્ અન્-અન્ત-સંસાર-સુખ-પ્રસવનત્વાત્ । યથા + આર્ય-મૈત્રેય-વિમોક્ષે વર્ણિતં । તદ્ યથા + અપિ નામ કુલ-પુત્ર ચિત્તમ્ અપિ વજ્ર-રત્નં સર્વ-પ્રતિવિશિષ્ટં સુવર્ણ-અલં-કારમ્ અભિભવતિ । વજ્ર-રત્ન-નામ ચ ન વિજહાતિ । સર્વ-દારિદ્ર્યં વિનિવર્ત્તયતિ । એવમ્ એવ કુલ-પુત્ર + આશય-પ્રતિપત્તિ-ભિન્નમ્ અપિ સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્ત-ઉત્પાદ-વજ્ર-રત્નં સર્વ-શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-ગુણ-સુવર્ણ-અલં-કારમ્ અભિભવતિ બોધિ-સત્ત્વ-નામ ચ ન વિજહાતિ । સર્વ-સંસાર-દારિદ્ર્યં વિનિવર્ત્તયતિ + ઇતિ । ઇતશ્ ચ વિના + અપિ ચર્યયા બોધિ-ચિત્તમ્ ઉપકારકમ્ ઇતિ જ્ઞાતવ્યં । યેન + અ-પર-રાજ-અવવાદક-સૂત્રે કથિતં । યસ્માચ્ ચ ત્વં મહા-રાજ બહુ-કૃત્યો બહુ-કરણીયઃ । અ-સહઃ સર્વેણ સર્વઃ સર્વથા સર્વં સર્વદા દાન-પારમિતાયાં શિક્ષિતું । એવં યાવત્ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં શિક્ષિતું । તસ્માત્ તર્હિ ત્વં મહા-રાજ એવમ્ એવ સમ્યક્-સમ્બોધિ-છન્દં શ્રદ્ધાં ત્ર ... પ્રણિધિં ચ ગચ્છન્ન્ અપિ તિષ્ઠન્ન્ અપિ નિષણ્ણો * અપિ શયાનો * અપિ જાગ્રદ્ અપિ ભુઞ્જાનો * અપિ । પિવન્ન્ અપિ । સતત-સમિતમ્ અનુસ્મર । મનસિ-કુરુ ભાવય । સર્વ-બુદ્ધ-બોધિ-સત્વ-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-આર્ય-શ્રાવક-પૃથગ્-જ્ અનાનામ્ આત્મનશ્ ચ + અતીત-અન્-આગત-પ્રત્યુત્પન્નાનિ સર્વ-કુશલ-મૂલાન્ય્ અભિસંક્ષિપ્ય તુલયિત્વા પિણ્ડયિત્વા + અનુમોદસ્વ + અગ્રયા અનુમોદનયા યાવદ્ આકાશ-સમતયા નિર્વાણ-સમતયા + અનુમોદસ્વ + અનુમોદ્ય ચ સર્વ-બુદ્ધ-બોધિ-સત્વ-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-આર્ય-શ્રાવકાણાં પૂજા-કર્મણે નિર્યાતય । નિર્યાત્ય ચ સર્વ-સત્વ-સાધારણાનિ કુરુ । તતઃ સર્વ-સત્વાનાં યાવત્ સર્વ-જ્ઞાત-પ્રતિલમ્ભાય સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-પરિપૂરણાય દિને દિને ત્રૈકાલ્યમ્ અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ પરિણામય એવં ખલુ ત્વં મહા-રાજ પ્રતિપન્નઃ સન્ રાજ્યં કારયિષ્યસિ રાજ્ય-કૃત્યાનિ ચ ન હાયયિષ્યસિ બોધિ-સંભારાંશ્ ચ પરિ-પૂરયિષ્યસિ + ઇતિ ॥
અત્ર + એવ ચ + અસ્ય વિપાક ઉક્તઃ । સ ખલુ પુનસ્ ત્વં મહા-રાજ તસ્ય સમ્યક્-સંબોધિ-ચિત્ત-કુશલ-મૂલ-કર્મણો વિપાકેન + અન્-એક-શત-કૃત્વો દેવેષુ + ઉપપન્નો * અભૂઃ । અન્-એક-શત-કૃત્વો મનુષ્યેષુ + ઉપપન્નો * અભૂઃ । સર્વાસુ ચ દેવ-મનુષ્ય-ઉપપત્તિષ્વ્ આધિપત્યમ્ એવ કારયસિ । ન ચ તાવત્ તવ મહા-રાજ તસ્ય સમ્યક્-સંબોધિ-ચિત્તસ્ય કુશલ-કર્મણ ઊનત્વં વા + અ-પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયતે । અપિ ચ મહા-રાજ એકમ્ અપિ સમ્યક્-સંબોધિ-ચિત્તં સર્વ-સત્ત્વ-ઉત્તારણ-આરમ્બણત્વાત્ સર્વ-સત્વ-આમોચન-આરમ્બણત્વાત્ સર્વ-સત્વ-સમાશ્વાસન-આરમ્બણત્વાત્ સર્વ-સત્વ-પરિનિર્વાણ-આરમ્બણત્વાદ્ અ-પ્રમેય-અ-સંખ્યેય-કુશલ-ઉપચયમ્ । કઃ પુનર્ વાદો ય એવં બહુલી-કરોતિ + ઇતિ ॥
એતચ્ ચ બોધિ-ચિત્તં રૂપ-કાય-દર્શન-ઉત્પન્નં । તત્ર પૂર્વ-અવદાને પઠ્યતે । એવં તાવત્ પ્રણિધિ-બોધિ-ચિત્તં વેદિતવ્યં । ઇદં તુ વક્તવ્યં કિમ્ અ-ભૂમિ-પ્રવિષ્ઠસ્ય + અપિ બોધિ-સત્વ-સમ્વર-અધિકારો * અસ્તિ ન વા + ઇતિ । અસ્તિ + ઇતિ વેદિતવ્યં આકાશ-ગર્ભ-સૂત્રે લાભ-સત્-કાર-અર્થં મૂલ-આપત્તિ-શ્રવણાત્ । દશ-ભૂમિક-સૂત્રે તુ પ્રથમાયાં ભૂમૌ દર્શિતં । ન ચ કઞ્-ચિત્ સત્-કારાં કસ્ય-ચિત્ સકાશાત્ પ્રતિકાંક્ષત્ય્ અન્યત્ર મયા + એવ + એષાં સર્વ-સત્વાનાં સર્વ-ઉપકરણ-બાહુલ્યમ્ ઉપનામયિતવ્યમ્ ઇતિ । તથા ચ + આહ । પ્રમુદિતાયાં બોધિ-સત્વ-ભૂમૌ સુ-વ્યવસ્થિતો ભવત્ય્ અ-ચલન-યોગે ... તિ । પુનશ્ ચ + ઉક્તં । તથા-ગત-વંશ-નિયતો ભવતિ સંબોધિ-પરાયણ ઇતિ । આકાશ-ગર્ભ-સૂત્રે ત્વ્ આહ । શ્રાવક-યાનમ્ એવ + અસ્ય ન ભવતિ પ્રાગ્ એવ મહા-યાનમ્ ઇતિ । તથા + આર્ય-ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયાં માત્સર્ય-પર્યવનદ્ધસ્ય + અપિ શિક્ષા-પદાનિ પ્રજ્ઞપ્તાનિ । પ્રમુદિતાયાં તુ પઠ્યતે । આત્મ-સંજ્ઞા-અપગમાચ્ ચ + અસ્ય + આત્મ-સ્નેહો ન ભવતિ । કુતઃ । પુનઃ સર્વ-ઉપકરણ-સ્નેહ ઇતિ । તથા મસ્તક-આદિ-દાનમ્ અપ્ય્ અત્ર + અસ્ય + ઉક્તં ॥
એવમ્ આદિ સૂત્રેષુ ભૂમિ-પ્રવિષ્ટસ્ય + અપિ શિક્ષા-પ્રજ્ઞપ્તિર્ દૃશ્યતે । યત્ર વા + અ-સામાન્યેન બોધિ-સત્વમ્ અધિકૃત્ય + ઉપદેશસ્ તત્ર + અભ્યાસ-યોગ્યતયા પ્રતિષેધ-વાક્યેન વા + આદિ-કર્મિક-બોધિ-સત્વેન ન શિક્ષિતવ્યં ભવેદ્ એતત્ । ઉભય-અ-સંભવે તુ સર્વત્ર શિક્ષિતવ્યં । તત્ર + અપ્ય્ એકસ્યાં શિક્ષાયાં શિક્ષણાયામ્ અ-શક્તસ્ય + ઇતર-શિક્ષા-અન્-અભ્યાસાદન-આપત્તિઃ ॥

આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ એવમ્ અવોચત્ । દાન-કાલે શીલ-ઉપસંહારસ્ય + અપેક્ષા + ઇતિ વિસ્તરઃ । ન ચ + અત્ર શિથિલેન ભવિતવ્યં ન ચ શેષાસુ ન સમુદાગચ્છતિ । યથા-બલં યથા-ભજમાનમ્ ઇતિ દશ-ભૂમિક-સૂત્રે વચનાત્ । અયં ચ સંવરઃ સ્ત્રીણામ્ અપિ મૃદુ-ક્લેશાનાં બોધ્ય્-અભિલાષ-ચિત્તાનાં લભ્યતે । ઉક્તં હિ બોધિ-સત્વ-પ્રાતિમોક્ષે । ચતુર્ભિઃ શારિપુત્ર ધર્મૈઃ સમન્વાગતાઃ બોધિ-સત્વાઃ સત્ય-વાદિનો ભવન્તિ + ઇત્ય્ આરભ્ય + આહ । ઇહ શારિપુત્ર કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા + અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય + આરબ્ધ-વીર્યો વિહરતિ કુશલ-ધર્મ-પર્યેષણાય + ઇત્ય્ આરભ્ય સર્વ ઉપદેશઃ ॥
સંવર-ગ્રહણં ચ બોધિ-સત્વ-શિક્ષા-પદ-અભ્યાસ-પરમસ્ય સાંવરિકસ્ય + અન્તિકાત્ કર્તવ્યં । એવં હ્ય્ અસ્ય શિક્ષા-અતિક્રમે તીવ્રમ્ અપત્રાપ્યં ગુરુ-વિસંવાદન-ભયં ચ + ઉત્પદ્યતે । તત્ર ચ + અન્-આભોગતઃ પ્રેમ-ગૌરવ-સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ એષ સામાન્ય-સંવર-ધર્મઃ । અત એવ બોધિ-સત્વાઃ તથા-ગતાનાં પુરતઃ શિક્ષાણામ્ અન્યતમ-શિક્ષા-નિષ્પત્તિ-કામાઃ સમાદાનં કુર્વન્તિ । તસ્ય ચ કલ્યાણ-મિત્રસ્ય + અ-ભાવે દશ-દિગ્-અવસ્થિત-બુદ્ધ-બોધિ-સત્વ-અભિમુખી-ભાવ-ભાવનયા સંવરો ગ્રાહ્યઃ સંવરમ્ આત્મ-બલં ચ તુલયિત્વા । અન્યથા તુ સર્વ-બુદ્ધ-બોધિ-સત્વાઃ સ-દેવકશ્ ચ લોકો વિસંવાદિતઃ સ્યાત્ । સદ્-ધર્મ-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાન-સૂત્રે હિ કિઞ્-ચિન્ માત્રં ચિન્તયિત્વા + અપ્ય્ અ-દદતઃ પ્રેત-ગતિર્ ઉક્તા પ્રતિજ્ઞાતં ચ + અ-દદતો નરક-ગતિઃ । કિં પુનર્ અન્-ઉત્તરમ્ અર્થમ્ અ-ખિલસ્ય જગતઃ પ્રતિજ્ઞાય + અ-સંપાદયતઃ । અત એવ + ઉક્તં ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે । સત્ય-ગુરુકેણ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વેન ભવિતવ્યં । સત્ય-સંગીતિઃ કુલ-પુત્ર ધર્મ-સંગીતિઃ । તત્ર કુલ-પુત્ર કતમત્ સત્યં યદ્ બોધિ-સત્વો * અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય તચ્ ચિત્તં જીવિત-હેતોર્ અપિ ન પરિત્યજતિ ન સત્વેષુ વિપ્રતિપદ્યતે । ઇદં બોધિ-સત્વસ્ય સત્યં ॥
યત્ પુનર્ બોધિ-સત્વો * અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય પશ્ચાત્ તચ્ ચિત્તં પરિત્યજતિ સત્વેષુ વિપ્રતિપદ્યતે * અયં બોધિ-સત્વસ્ય પ્રતિકૃષ્ટો મૃષા-વાદ ઇતિ । આર્ય-સાગરમતિ-સૂત્રે * અપિ દેશિતં । સ્યાદ્ યથા + અપિ નામ સાગરમતે રાજા વા રાજ-માત્રો વા સર્વં નાગરકં જનં શ્વો ભક્તેન + ઉપનિમન્ત્ર્ય + ઉપેક્ષકો ભવેન્ ન + અન્ન-પાનં સમુદાનયેત્ સત્યં સર્વ-જન-કાયં વિસંવાદયેત્ । તત્ર તે * અન્ન-પાન-ભોજનમ્ અ-લભમાના ઉચ્ચગ્ઘન્તઃ પ્રક્રામેયુઃ । એવમ્ એવ સાગરમતે યો બોધિ-સત્વઃ સર્વ-સત્વાન્ આશ્વાસ્ય + અ-તીર્ણ-તારણાય + અ-મુક્ત-મોચનાય + અન્-આશ્વસ્ત-આશ્વાસનાય યાવન્ ન બાહુશ્રુત્યે * અભિયોગં કરોતિ ન + અપિ તતો * અન્યેષુ બોધિ-પક્ષ્ય-કુશલ-મૂલેષુ ધર્મેષુ । અયં બોધિ-સત્વો વિસંવાદયતિ સ-દેવકં લોકં । એવં ચ તં પૂર્વ-બુદ્ધ-દર્શિન્યો દેવતા ઉચ્ચગ્ઘન્તિ વિવાદયન્તિ । દુર્-લભાસ્ તે યજ્ઞ-સ્વામિનો યે મહા-યજ્ઞં પ્રતિજ્ઞાય + ઉત્તારયન્તિ । તસ્માત્ તર્હિ સાગરમતે ન સા બોધિ-સત્વેન વાગ્ ભાષિતવ્યા યયા સ-દેવ-માનુષ-અસુરં લોકં વિસંવાદયેત્ ॥
પુનર્ અ-પરં સાગરમતે બોધિ-સત્વઃ કેન-ચિદ્ એવ + અધીષ્ટો ભવતિ ધર્મેષ્વ્ અર્થ-કરણીયેષુ । તત્ર બોધિ-સત્વેન વાગ્ ભાષિતા ભવતિ યાવદ્ આત્મ-પરિત્યાગો * અપિ બોધિ-સત્વેન કર્તવ્યો ભવેત્ તત્ર ન પુનઃ સ સત્વો વિસંવાદયિતવ્ય ઇતિ । તસ્માત્ સ્વ-બલ-અનુરૂપેણ + એકમ્ અપિ કુશલ-મૂલં સમાદાય રક્ષિતવ્યં । યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-ક્ષિતિગર્ભ-સૂત્રે । એભિર્ દશભિઃ કુશલૈઃ કર્મ-પથૈર્ બુદ્ધત્વં । ન પુનર્ યો * અન્તશ એકમ્ અપિ યાવજ્-જીવં કુશલં કર્મ-પથં ન રક્ષતિ અથ ચ પુનર્ એવં વદતિ । અહં મહા-યાનિકો * અહં ચ + અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિં પર્યેષામિ + ઇતિ । સ પુદ્ગલઃ પરમ-કુહકો મહા-મૃષા-વાદિકઃ સર્વેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પુરતો વિસંવાદકો લોકસ્ય + ઉચ્છેદ-વાદી સ મૂઢઃ કાલં કુરુતે વિનિપાત-ગામી ભવતિ + ઇતિ । યાવત્ કાલં ચ શક્નોતિ તાવત્ કાલં કુશલં સમાદાય વર્તિતવ્યં ॥
એતચ્ ચ ભૈષજ્ય-ગુરુ-વૈડૂર્ય-પ્રભ-સૂત્રે દ્રષ્ટવ્યં । યસ્ તુ મહા-સત્વ એવં શ્રુત્વા + અપિ બોધિ-સત્વ-ચર્યા-દુષ્-કરતામ્ અપિ પ્રજ્ઞયા + અવગાહ્ય + ઉત્સહતએ એવ સકલ-દુષ્ખિત-જન-પરિત્રાણ-ધુરમ્ અવવોઢું તેન વન્દન-પૂજન-પાપ-દેશન-પુણ્ય-અનુમોદન-બુદ્ધ-અધ્યેષણ-યાચન-બોધિ-પરિણામનં કૃત્વા કલ્યાણ-મિત્રમ્ અભ્યેત્ય તદ્-ઉક્ત-અનુવાદેન સ્વયં વા વક્તવ્યં । સમન્વાહર + આચાર્ય + અહમ્ એવં નામ + ઇત્ય્ ઉક્ત્વા । યથા + આર્ય-મઞ્જુશ્રી-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-ગુણ-વ્યૂહ-અલઙ્-કાર-સૂત્રે ભગવતા મઞ્જુશ્રિયા પૂર્વ-જન્મ-અવદાને ચર્યા-ઉપેતં બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં તથા + ઉત્પાદયિતવ્યં । એવં હિ તેન + ઉક્તં ॥
યાવતી પ્રથમા કોટિઃ સંસારસ્ય + અન્ત-વર્જિતા । તાવત્ સત્વ-હિત-અર્થાય ચરિષ્યામ્ય્ અ-મિતાં ચરિમ્ ॥
ઉત્પાદયામ સંબોધૌ ચિત્તં નાથસ્ય સંમુખમ્ । નિમન્ત્રયે જગત્ સર્વં દારિદ્ર્યાન્ મોચિતા + અસ્મિ તત્ ॥
વ્યાપાદ-ખિલ-ચિત્તં વા ઈર્ષ્યા-માત્સર્યમ્ એવ વા । અદ્ય + અગ્રે ન કરિષ્યામિ બોધિં પ્રાપ્સ્યામિ યાવતા । બ્રહ્મ-ચર્યં ચરિષ્યામિ કામાંસ્ ત્યક્ષ્યામિ પાપકાન્ ॥
બુદ્ધાનામ્ અનુશિક્ષિષ્યે શીલ-સંવર-સંયમે । ન + અહં ત્વરિત-રૂપેણ બોધિં પ્રાપ્તુમ્ ઇહ + ઉત્સહે ॥
પર-અન્ત-કોટિં સ્થાસ્યામિ સત્વસ્ય + એકસ્ય કારણાત્ । ક્ષેત્રં વિશોધયિષ્યામિ અ-પ્રમેયમ્ અ-ચિન્તિયમ્ ॥
નામ-ધેયં કરિષ્યામિ દશ દિક્ષુ ચ વિશ્રુતં । કાય-વાક્-કર્મણી ચ + અહં શોધયિષ્યામિ સર્વશઃ ॥
શોધયિષ્યે મનસ્-કર્મ કર્મ કર્ત્તા + અસ્મિ ન + અ-શુભમ્ । ઇતિ ॥

ન ચ + અત્ર સાર્વકાલિકાત્ સંવર-ગ્રહણાજ્ જન્મ-અન્તર-આપત્તિ-શઙ્કા કર્તવ્યા + અત્ર + એવ સૂત્રે * અ-ક્ષોભ્ય-પ્રણિધાન-અનુજ્ઞાનાદ્ એવં હ્ય્ ઉક્તં । યથા તેન + અ-ક્ષોભ્યેણ તથા-ગતેન પૂર્વં બોધિ-સત્વ-ભૂતેન + એવં વાગ્ ભાષિતા । વિસંવાદિતા મે બુદ્ધા ભગવન્તો ભવેયુર્ યદિ સર્વસ્યાં જાતૌ ન પ્રવ્રજેયમ્ ઇતિ । એકા જાતિઃ પ્રયત્નેન સંશોધ્યા વિબુધ-આત્મના । અન્યાસ્ તુ જાતીર્ આ-બોધેઃ સ + એવ સંશોધયિષ્યતિ + ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ॥
એવં શારિપુત્ર બોધિ-સત્વેન અ-ક્ષોભ્યસ્ય તથા-ગતસ્ય અનુશિક્ષિતવ્યં । એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ સર્વસ્યાં જાતૌ પ્રવ્રજત્ય્ ઉત્પાદાદ્ વા તથા-ગતાનામ્ અન્-ઉત્પાદાદ્ વા + અ-વશ્યં ગૃહ-આવાસાન્ નિષ્ક્રામતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । પરમો હ્ય્ અયં શારિપુત્ર લાભો યદ્ ઉત ગૃહ-આવાસાન્ નિષ્ક્રમણમ્ ઇતિ । યાવત્ । ભાર્યા-પુત્ર-દુહિતૃ-તૃષ્ણા ચ + અસ્ય ન ભવતિ + ઇતિ । યથા જન્મ-અન્તરેષ્વ્ અયં દોષો ન ભવતિ તથા + અત્ર + એવ વક્ષ્યમાણમ્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવદ્ એતત્ ॥
તદ્ એવં સમાત્ત-સંવરસ્ય સામાન્યમ્ આપત્તિ-લક્ષણમ્ ઉચ્યતે । યેન + આપત્તિ-લક્ષણેન યુક્તં વસ્તુ સ્વયમ્ અપ્ય્ ઉત્પ્રેક્ષ્ય પરિહરેન્ ન ચ + આપત્તિ-પ્રતિરૂપકેષ્વ્ અન્-આપત્તિ-પ્રતિરૂપકેષુ ચ સંમુહ્યેત । બોધિ-સત્વઃ સર્વ-સત્વાનાં વર્ત્તમાન-અન્-આગત-સર્વ-દુષ્ખ-દૌર્મનસ્ય + ઉપશમાય વર્ત્તમાન-અન્-આગત-સુખ-સૌમનસ્ય + ઉત્પાદાય ચ નિઃ-શાઠ્યતઃ કાય-વાઙ્-મનઃ-પરાક્રમૈઃ પ્રયત્નં કરોતિ । યદિ તુ તત્-પ્રત્યય-સામગ્રીં ન + અન્વેષતે તદ્-અન્-અન્તરાય પ્રતિકારાય ન ઘટતે અલ્પ-દુષ્ખ-દૌર્મનસ્યં બહુ-દુષ્ખ-દૌર્મનસ્ય-પ્રતિકાર-ભૂતં ન + ઉત્પાદયતિ । મહા-અર્થ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં ચ + અલ્પ-અર્થ-હાનિં ન કરોતિ ક્ષણમ્ અપ્ય્ ઉપેક્ષતે । સ-આપત્તિકો ભવતિ । સંક્ષેપતો * અન્-આપત્તિઃ સ્વ-શક્ત્ય્-અ-વિશયેષુ કાર્યેષુ તત્ર નિષ્-ફલતયા શિક્ષ્યા-પ્રજ્ઞપ્ત્ય્-અ-ભાવાત્ । પ્રકૃતિ-સ-અવદ્યતયા ત્વ્ અન્યદ્ ગૃહ્યતએ એવ । યત્ર સ્વ-શક્ત્ય-ગોચરે * અપિ ત્યાગ-સામર્થ્યાદ્ આપત્તિઃ સ્યાત્ તન્ ન ચિન્ત્યં । સામાન્ય-પાપ-દેશના ન ... વાત્ તુ તતો મુક્તિઃ ॥
એતત્ સમાસતો બોધિ-સત્વ-શિક્ષા-શરીરં । વિસ્તરતસ્ ત્વ્ અ-પ્રમાણ-કલ્પ-અ-પર્યવસાન-નિર્દેશં । અથ-વા સંક્ષેપતો દ્વે બોધિ-સત્વસ્ય + આપત્તી । યથા શક્તિ-યુક્ત-અ-યુક્તમ્ અ-સમીક્ષ્ય + આરભતે । નિવૃત્તઃ સમીક્ષતે સ-આપત્તિકો ભવતિ । નિરૂપ્ય યથા-અર્હમ્ અતિક્રામત્ય્ અન્તશશ્ ચણ્ડાલ-દાસેન + અપિ ચોદિતઃ સ-આપત્તિકો ભવતિ । કુતઃ ॥
એતદ્ અધ્યાશય-સંચોદન-સૂત્રે વચનાત્ । અપિ તુ મૈત્રેય ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ પ્રતિભાનં સર્વ-બુદ્ધ-ભાષિ ... ભિઃ । ઇહ મૈત્રેય પ્રતિભાનં સત્ય-ઉપસંહિતં ભવતિ । ન + અ-સત્ય-ઉપસંહિતં ધર્મ-ઉપસંહિતં ભવતિ ન અ-ધર્મ-ઉપસંહિતં । ક્લેશ-હાયકં ભવતિ ન ક્લેશ-વિવર્દ્ધકં । નિર્વાણ-ગુણ-અનુશંસ-સન્દર્શકં ભવતિ ન સંસાર-ગુણ-અનુશંસ-સન્દર્શકં । એભિશ્ ચતુર્ભિઃ પેયાલં । યસ્ય કસ્ય-ચિન્ મૈત્રેય એભિશ્ ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ પ્રતિભાનં પ્રતિભાતિ પ્રતિભાસ્યતિ વા । તત્ર શ્રાદ્ધૈઃ કુલ-પુત્રૈઃ કુલ-દુહિતૃભિર્ વા બુદ્ધ-સંજ્ઞા + ઉત્પાદયિતવ્યા શાસ્તૃ-સંજ્ઞાં કૃત્વા । સ ધર્મઃ શ્રોતવ્યઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યત્ કિઞ્-ચિન્ મૈત્રેય સુ-ભાષિતં સર્વં તદ્ બુદ્ધ-ભાષિતં । તત્ર મૈત્રેય ય ઇમાનિ પ્રતિભાનાનિ પ્રતિક્ષિપેન્ ન + એતાનિ બુદ્ધ-ભાષિતાનિ + ઇતિ । તેષુ ચ + અ-ગૌરવમ્ ઉત્પાદયેત્ પુદ્ગલ-વિદ્વેષેણ તેન સર્વ-બુદ્ધ-ભાષિતં પ્રતિભાનં પ્રતિક્ષિપ્તં ભવતિ । ધર્મં પ્રતિક્ષિપ્ય ધર્મ-વ્યસન-સંવર્તનીયેન કર્મણા + અપાય-ગામી ભવતિ ॥
યઃ પુનર્ એતદ્ અભ્યાસ-અર્થં વ્યુત્પાદિતમ્ ઇચ્છતિ । તેન + અત્ર શિક્ષા-સમુચ્ચયે તાવચ્ ચર્યા-મુખ-માત્ર-શિક્ષણ-અર્થમ્ અભિયોગઃ કરણીયઃ શિક્ષા-આરમ્ભસ્ય + એવ મહા-ફલત્વાત્ । યથા + ઉક્તં પ્રશાન્ત-વિનિશ્ચય-પ્રતિહાર્ય-સૂત્રે । યશ્ ચ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિ-સત્વો ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-સમેભ્યો બુદ્ધેભ્યઃ પ્રત્ય્-એકં સર્વેભ્યો ગંગા-નદી-વાલિકા-સમાનિ બુદ્ધ-ક્ષેત્રાણિ વશિ-રાજ-મહા-મણિ-રત્ન-પ્રતિપૂર્ણાનિ કૃત્વા દહ્યાદ્ એવં દદઙ્ ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-સમાન્ કલ્પાન્ દાનં દદ્યાદ્ । યો વા + અન્યો મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્વ ઇમાન્ એવં-રૂપાન્ ધર્માન્ શ્રુત્વા એક-અન્તેન ગત્વા ચિત્તેન + અભિનિરૂપયેદ્ ઇમેષ્વ્ એવં-રૂપેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિષ્યામિ + ઇતિ । સો * અ-શિક્ષિતો * અપિ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્વો * અસ્યાં શિક્ષ્યાયાં છન્દિકો વતતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । ન ત્વ્ એવ તદ્ દાનમ્ અયં પુણ્ય-ક્રિયા-વસ્ત્વ્ ઇતિ । તસ્માદ્ એવમ્ અનુશંસ-દર્શિના બોધિ-સત્વેન ન કથં-ચિન્ નિવર્ત્તિતવ્યં । યથા + અત્ર + એવ + આહ । તત્ર મઞ્જુશ્રીર્ યે ત્રિ-સાહસ્ર-મહા-સાહસ્ર-લોક-ધાતુ-પરમ-અણુ-રજઃ-સમાઃ સત્વ-સ્ તેષામ્ એક-એકઃ સત્વો રાજા ભવેજ્ જમ્બૂ-દ્વીપ-અધિપતિસ્ તે સર્વએ એવં ઘોષયેયુઃ । યો મહા-યાનમ્ ઉદ્ગ્રહિષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્ત્તયિષ્યતિ તસ્ય નખ-છેદેન માસં પઞ્ચ-પલિકેન દિવસેન + અવતારયિષ્યામઃ તં ચ + એતેન + અપક્રમેણ જીવિતાદ્ વ્યપરોપયિષ્યામ ઇતિ । સચેન્ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિ-સત્વ એવમ્ ઉચ્યમાનો ન + ઉ ત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપ્સ્યતે * અન્તશ એક-ચિત્ત-ઉત્પાદેન + અપિ ન બિભેતિ ન વિષીદતિ ન વિચિકિત્સતે । ઉત્તરિ ચ સદ્-ધર્મ્મ-પરિગ્રહ-અર્થમ્ અભિયુજ્યતે પાઠ-સ્વ-અધ્યાય-અભિમુક્તો વિહરતિ । અયં મઞ્જુશ્રીર્ બોધિ-સત્વશ્ ચિત્ત-શૂરો દાન-શૂરઃ શીલ-શૂરઃ ક્ષાન્તિ-શૂરઃ વીર્ય-શૂરઃ ધ્યાન-શૂરઃ પ્રજ્ઞા-શૂરઃ સમાધિ-શૂરઃ ઇતિ વક્તવ્યઃ ॥
સચેન્ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિ-સત્વઃ તેષાં વધક-પુરુષાણાં ન કુપ્યતિ ન રુષ્યતિ ન ખિલ દોષ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । સ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિ-સત્વો બ્રહ્મ-સમ ઇન્દ્ર-સમો * અ-કમ્પ્ય ઇતિ ॥
ઇતશ્ ચ + અગ્ર્ય-કાલે શિક્ષા-આદરો મહા-ફલ-વિપાકઃ । તથા હિ ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । બુદ્ધાન કોટીન્ અ-યુતાન્ ઉપસ્થિહે । દત્તેન પાનેન પ્રસન્ન-ચિત્તઃ । છત્રૈઃ પતાકાભિ ચ દીપ-માલૈઃ । કલ્પાન કોટ્યો યથ ગઙ્ગ-વાલિકાઃ ॥
યશ્ ચ + એવ સદ્-ધર્મે પ્રલુજ્યમાને । નિરુધ્યમાને સુ-ગતસ્ય શાસને । રાત્રિં દિવં એક ચરેય શિક્ષામ્ । ઇદન્ તતઃ પુણ્ય-વિશિષ્ટ ભોતિ ॥
તસ્માત્ કર્તવ્યો * અત્ર + આદરઃ ॥
ઉક્તાનિ ચ સૂત્ર-અન્તેષુ બોધિ-સત્વ-શિક્ષા-પદાનિ । યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-રત્ન-મેઘે । કથં ચ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વા બોધિ-સત્વ-શિક્ષા-સંવર-સંવૃતા ભવન્તિ । ઇહ બોધિ-સત્વઃ એવં વિચારયતિ । ન પ્રાતિમોક્ષ-સંવર-માત્રકેણ મયા શક્યમ્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું । કિં તર્હિ યાનિ + ઇમાનિ તથા-ગતેન તેષુ તેષુ સૂત્ર-અન્તેષુ બોધિ-સત્વ-સમુદાચારા । બોધિ-સત્વ-શિક્ષા-પદાનિ પ્રજ્ઞપ્તાનિ તેષુ તેષુ મયા શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ । તસ્માદ્ અસ્મદ્-વિધેન મન્દ-બુદ્ધિના દુર્-વિજ્ઞેયો વિસ્તર-ઉક્તત્વાદ્ બોધિ-સત્વસ્ય સંવરઃ । તતઃ કિં યુક્તં ॥
મર્મ-સ્થાનાન્ય્ અતો વિદ્યાદ્ યેન + અન્-આપત્તિકો ભવેત્ ॥

કતમાનિ ચ તાનિ મર્મ-સ્થાનાનિ યાનિ હિ સૂત્ર-અન્તેષુ મહા-યાન-અભિરતાનામ્ અર્થાય + ઉક્તાનિ । યદ્ ઉત । આત્મ-ભાવસ્ય ભોગાનાં ત્ર્ય્-અધ્વ-વૃત્તેઃ શુભસ્ય ચ । ઉત્સર્ગઃ સર્વ-સત્વેભ્યસ્ તદ્-રક્ષા શુદ્ધિ-વર્ધનમ્ ॥
એષ બોધિ-સત્વ-સંવર-સંગ્રહઃ । યત્ર બોધિ-સત્વાનામ્ અભ્યાસ-વિશ્રામે * અપ્ય્ આપત્તયો વ્યવસ્થાપ્યન્તે ॥
યથા + ઉક્તં બોધિ-સત્વ-પ્રાતિમોક્ષે । યો બોધિ-સત્વેન માર્ગઃ પરિગૃહીતઃ સર્વ-સત્વાનાં કૃતેન દુષ્ખમ્ ઉપગામી । સચેદ્ બોધિ-સત્વસ્ય તં માર્ગં પરિગૃહ્ય + અવસ્થિતસ્ય + અપિ કલ્પ-કોટેર્ અત્યયેન + એકં સુખ-ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યેત + અન્તશો નિષદ્ય ચિત્તમ્ અપિ । તત્ર બોધિ-સત્વેન + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં સર્વ-સત્વાનામ્ આત્યયિકં પરિગૃહ્ય + એતદ્ અપિ મે વર્જયન્ નિષીદામિ + ઇતિ । પરિગૃહ્યેત્ તમ્ [દોઉબ્ત્fઉલ્] । અપિ મઞ્જુશ્રીર્ આહ ॥
પઞ્ચ + ઇમાનિ દેવ-પુત્ર + આનન્તર્યાણિ યૈર્ આનન્તર્યૈઃ સમન્વાગતા બોધિ-સત્વાઃ ક્ષિપ્રમ્ અન્-ઉત્તરા-સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે । કતમાનિ પઞ્ચ । યદા દેવ-પુત્ર બોધિ-સત્વો * અધ્યાશયત્ય્ અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય ન + અન્તરા શ્રવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-ભૂમૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ + ઇદં દેવ-પુત્ર પ્રથમમ્ આનન્તર્યં । સર્વસ્વ-પરિત્યાગિતાયાં ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય ન + અન્તરા માત્સર્ય-ચિત્તેન સાર્દ્ધં સ ન્યસતિ + ઇદં દેવ-પુત્ર દ્વિતીયમ્ આનન્તર્યમ્ । સર્વ-સત્વા મયા ત્રાતવ્યા ઇત્ય્ એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય ન + અન્તરા સીદતિ + ઇદં દેવ-પુત્ર તૃતીયમ્ આનન્તર્યમ્ । અન્-ઉત્પન્ન-અ-નિરુદ્ધાન્ સર્વ-ધર્માન્ અવભોત્સ્યએ ઇત્ય્ એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય ન + અન્તરા દૃષ્ટિ-ગતેષુ પ્રપતતિ + ઇદં દેવ-પુત્ર ચતુર્થમ્ આનન્તર્યમ્ । એક-ક્ષણ-સમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા સર્વ-ધર્માન્ અવભોત્સ્યએ ઇત્ય્ એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય ન + અન્તરા તિષ્ઠતિ ન વિષ્ઠીવતિ અ-પ્રાપ્તાયાં સર્વ-જ્ઞતાયામ્ ઇદં દેવ-પુત્ર પઞ્ચમમ્ આનન્તર્યમ્ ઇતિ ॥
તસ્માદ્ એવમ્ આત્મ-ભાવ-ભોગ-પુણ્યાનામ્ અ-વિરતમ્ ઉત્સર્ગ-રક્ષા-શુદ્ધિ-વૃદ્ધયો યથા-યોગં ભાવનીયાઃ ॥
તત્ર તાવદ્ ઉત્સર્ગ-અર્થં પરિગ્રહ-દોષ-ભાવના-દ્વારેણ વૈરાગ્યમ્ ઉત્પાદયેત્ ત્યાગ-અનુશંસાંશ્ ચ ભાવયેત્ । યથા તાવચ્ ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । અધ્યવસિતા યે બાલાઃ કાયે * અસ્મિન્ પૂતિકે સમ્યગ્ । જીવિતે ચઞ્ચલે * અ-વશ્યે માયા-સ્વપ્ન-નિભા-ઉપમે ॥
અતિ-રૌદ્રાણિ કર્માણિ કૃત્વા મોહ-વશ-અનુગાઃ । તે યાન્તિ નરકાન્ ઘોરાન્ મૃત્યુ-યાન-ગત-અ-બુધા । ઇતિ ॥
તથા + અન્-અન્ત-મુખ-નિર્હાર-ધારણ્યામ્ ઉક્તં ॥
યે કે-ચિત્ સત્વા ન ભવન્તિ વિગ્રહાઃ પરિગ્રહસ્ તત્ર નિદાન-મૂલમ્ । તસ્માત્ ત્યજેદ્ યત્ર ભવેત્ તૃષ્ણા । ઉત્સૃષ્ટ-તૃષ્ણસ્ય હિ ધારણી ભવેત્ ॥
બોધિ-સત્વ-પ્રાતિમોક્ષે કથિતં । પુનર્ અ-પરં શારિપુત્ર બોધિ-સત્વઃ સર્વ-ધર્મેષુ પરકીય-સંજ્ઞામ્ ઉત્પાદયતિ । ન કઞ્-ચિદ્ ભાવમ્ ઉપાદત્તે । તત્ કસ્ય હેતોઃ । ઉપાદાનં હિ ભયમ્ ઇતિ ॥
આર્ય-ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ આહ । યદ્ દત્તં તન્ ન ભૂયો રક્ષિતવ્યં । યદ્ ગૃહે તદ્ રક્ષિતવ્યં । યદ્ દત્તં તત્ તૃષ્ના-ક્ષયાય । યદ્ ગૃહે તત્ તૃષ્ણા-વર્દ્ધનં । યદ્ દત્તં તદ્ અ-પરિગ્રહં યદ્ ગૃહે તત્ સ-પરિગ્રહં । યદ્ દત્તં તદ્ અ-ભયં યદ્ ગૃહે તત્ સ-ભયમ્ । યદ્ દત્તં તદ્ બોધિ-માર્ગ-ઉપસ્તમ્ભાય । યદ્ ગૃહે તન્ માર-ઉપસ્તમ્ભાય । યદ્ દત્તં તદ્ અ-ક્ષયમ્ । યદ્ ગૃહે તત્ ક્ષયિ । યદ્ દત્તં તતઃ સુખમ્ યદ્ ગૃહે તદ્-આરભ્ય દુષ્ખં । યદ્ દત્તં તત્ ક્લેશ-ઉત્સર્ગાય । યદ્ ગૃહે તત્ ક્લેશ-વર્દ્ધનમ્ । યદ્ દત્તં તન્ મહા-ભોગતાયૈ । યદ્ ગૃહે ન તન્ મહા-ભોગતાયૈ । યદ્ દત્તં તત્ સત્-પુરુષ-કર્મ । યદ્ ગૃહે તત્ કા-પુરુષ-કર્મ । યદ્ દત્તં તત્ સત્-પુરુષ-ચિત્ત-ગ્રહણાય । યદ્ ગૃહે તત્ કા-પુરુષ-ચિત્ત-ગ્રહણાય । યદ્ દત્તં તત્ સર્વ-બુદ્ધ-પ્રશસ્તં । યદ્ ગૃહે તદ્ બાલ-જન-પ્રશસ્તમ્ ॥
યાવત્ સચેત્ પુનર્ અસ્ય પુત્રે * અતિરિક્તતરં પ્રેમ + ઉત્પદ્યતે તથા + અન્યેષુ સત્વેષુ તેન તિસૃભિઃ પરિભાષણાભિઃ સ્વ-ચિત્તં પરિભાષિતવ્યં । કતમાભિસ્ તિસૃભિઃ । સમ્યક્-પ્રયુક્તસ્ય સમ-ચિત્તસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય બોધિર્ ન વિષમ-ચિત્તસ્ય બોધિર્ ન મિથ્યા-પ્રયુક્તસ્ય । અ-નાનાત્વ-ચારિણો બોધિ-સત્વસ્ય બોધિર્ ન નાનાત્વ-ચારિણઃ । આભિસ્ તિસૃભિઃ પરિભાષણાભિઃ સ્વ-ચિત્તં પરિભાષ્ય + અન્યત્રે * અ-મિત્ર-સંજ્ઞા + ઉત્પાદયિતવ્યા + અ-મિત્રં હ્ય્ એતન્ મમ । ન મૈત્રં । યો * અહમ્ અસ્ય + અર્થાય બુદ્ધ-પ્રજ્ઞપ્તા-શિક્ષાયા ઉદ્ધુરતાદ્ ગત્વા + અસ્મિન્ પુત્રે * અતિરિક્તતરં પ્રેમ + ઉત્પાદયામિ । ન તથા + અન્યેષુ સત્વેષુ । તેન તથા તથા ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં યથા યથા + અસ્ય સર્વ-સત્વેષુ પુત્ર-પ્રેમ-અનુગતા મૈત્ર્ય્ ઉત્પદ્યતે । આત્મ-ક્ષેમ-અનુ ... મૈત્ર્ય્ ઉત્પદ્યતે । એવં ચ + અનેન યોનિશઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યં । અન્યત એષ આગત । અન્યતો * અહં । સર્વ-સત્વા અપિ મમ પુત્રા અભૂવન્ । અહં ચ સર્વ-સત્વાનાં પુત્રો * અભૂવમ્ । ન + ઇહ સંવિદ્યતે કશ્-ચિત્ કસ્ય-ચિત્ ... પરો વા । યાવદ્ એવં હિ ગૃહ-પતે । ગૃહિણા બોધિ-સત્વેન ન કસ્મિંશ્-ચિદ્ વસ્તુનિ મમત્વં પરિગ્રહો વા કર્તવ્યઃ । ન + અધ્યવસાનં । ન નિયતિઃ ન તૃષ્ણા-અનુશયઃ કર્તવ્યઃ । સચેત્ પુનર્ ગૃહ-પતે ગૃહિણં બોધિ-સત્વં યાચનક ઉપસંક્રમ્ય કિઞ્-ચિદ્ એવ વસ્તુ યાચેત । સચેદ્ અસ્ય વસ્ત્વ્ અ-પરિત્યક્તં ભવેત્ । ન + એવં ચિત્તં નિધ્યાપયિતવ્યં । યદ્ય્ અહમ્ એતદ્ વસ્તુ પરિત્યજેયં યદિ વા ન પરિત્યજેયમ્ અ-વશ્યં મમ + એતેન વસ્તુના વિના-ભાવો ભવિષ્યતિ । અ-કામકેન મરણમ્ ઉપગન્તવ્યં ભવિષ્યતિ । એતચ્ ચ વસ્તુ માં ત્યક્ષ્યતિ અહં ચ + એનં ત્યક્ષ્યામિ । એતચ્ ચ વસ્તુ પરિત્યજ્ય + અહં આત્ત-સારઃ કાલં કરિષ્યામિ એતચ્ ચ પરિત્યક્તં ન મે મરણ-કાલે ચિત્તં પર્યાદાય સ્થાસ્યતિ । એતચ્ ચ મે મરણ-કાલે પ્રીતિં પ્રામોદ્યમ્ અ-વિપ્રતિસારિતાં ચ જનયિષ્યતિ । સચેત્ પુનર્ એવમ્ અપિ સમન્વાહરન્ શક્નુયાત્ તદ્ વસ્તુ પરિત્યક્તુમ્ । તેન સ યાચનકશ્ ચતસૃભિઃ સંજ્ઞપ્તિભિઃ સંજ્ઞપયિતવ્યઃ । કતમાભિશ્ ચતસૃભિઃ । દુર્-બલસ્ તાવદ્ અસ્મ્ય્ અ-પરિપક્વ-કુશલ-મૂલઃ । આદિ-કર્મિકો મહા-યાને । ન ચિત્તસ્ય વશી પરિત્યાગાય । સ-ઉપાદાન-દૃષ્ટિકો * અસ્મિ । અહં-કાર-મમ-કાર-સ્થિતઃ । ક્ષમસ્વ સત્-પુરુષ । મા પરિતાપ્સીસ્ તથા + અહં કરિષ્યામિ તથા પ્રતિપત્સ્યે । તથા વીર્યમ્ આરપ્સ્યે । યથા + એનં ચ તવ + અભિપ્રાયં પરિપૂરયિષ્યામિ સર્વ-સત્વાનાં ચ + ઇતિ । એવં ખલુ ગૃહ-પતે । તેન યાચનકઃ સંજ્ઞપયિતવ્યઃ । એતચ્ ચ સંજ્ઞપનમ્ ઉપરિ દોષ-પરિહારાય + ઉક્તં । મા ભૂદ્ બોધિ-સત્વસ્ય તત્ર અ-પ્રસાદો બોધિ-સત્વે વા યાચનકસ્ય + ઇતિ । ન તુ માત્સર્યમ્ એવં અન્-અવદ્યં ભવતિ કુત્સિતં ચ + ઇદં ભગવતા બોધિ-સત્વાનાં ॥

યથા + આહ બોધિ-સત્વ-પ્રાતિમોક્ષે । ચત્વાર ઇમે શારિપુત્ર ધર્મા બોધિ-સત્વાનાં ન સંવિદ્યન્તે । કતમે ચત્વારઃ । શાઠ્યં બોધિ-સત્વાનાં ન સંવિદ્યતે । માત્સર્યં બોધિ-સત્વાનાં ન સંવિદ્યતે । ઈર્ષ્યા-પૈશુન્યં બોધિ-સત્વાનાં ન સંવિદ્યતે । ન + અહં શક્તો * અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુમ્ ઇતિ । લીનં ચિત્તં બોધિ-સત્વાનાં ન સંવિદ્યતે । યસ્ય + ઇમે શારિપુત્ર ચત્વારો ધર્માઃ સંવિદ્યન્તે સ પણ્ડિત.ઇર્ જ્ઞાતવ્યઃ । કુહકો વત + અયં । લપકો વત + અયં । નષ્ટ-ધર્મો વત + અયં । સંક્લેશ-ધર્મો વત + અયં લોક-આમિષ-ગુરુકો વત + અયં ભક્ત-ચોડક-પરમો વત + અયમ્ ઇતિ । તથા ચિત્ત-શૂરાઃ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિ-સત્વા ભવન્તિ । યાવત્ સ્વ-હસ્ત-પરિત્યાગી ભવતિ પાદ-પરિત્યાગી । નાસા-પરિત્યાગી । શીર્ષ-પરિત્યાગી । અઙ્ગ-પ્રત્ય્-અઙ્ગ-પરિત્યાગી । પુત્ર-પરિત્યાગી । દુહિતૃ-પરિત્યાગી । ભાર્યા-પરિત્યાગી । રતિ-પરિત્યાગી । પરિવાર-પરિત્યાગી । ચિત્ત-પરિત્યાગી । સુખ-પરિત્યાગી । ગૃહ-પરિત્યાગી । વસ્તુ-પરિત્યાગી । દેશ-પરિત્યાગી રત્ન-પરિત્યાગી । સર્વસ્વ-પરિત્યાગી + ઇતિ ॥
એવં નારાયણ-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । ન તદ્ વસ્તુ + ઉપાદાતવ્યં યસ્મિન્ વસ્તુનિ ન + અસ્ય ત્યાગ-ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે । ન ત્યાગ-બુદ્ધિઃ ક્રમેત । ન સ પરિગ્રહઃ પરિગ્રહીતવ્યો યસ્મિન્ પરિગ્રહે ન + ઉત્સર્જન-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયેન્ ન સ પરિવાર ઉપાદાતવ્યો યસ્મિન્ યાચનકૈર્ યાચ્યમાનસ્ય પરિગ્રહ-બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે । ન તદ્ રાજ્યમ્ ઉપાદાતવ્યં ન તે ભોગા ન તદ્ રત્નમ્ ઉપાદાતવ્યં યાવન્ ન તત્ કિઞ્-ચિદ્ વસ્તુ + ઉપાદાતવ્યં । યસ્મિન્ વસ્તુનિ બોધિ-સત્વસ્ય + અ-પરિત્યાગ-બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે ॥
અપિ તુ ખલુ પુનઃ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વેન મહા-સત્વેન + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । અયં મમ + આત્મ-ભાવઃ સર્વ-સત્વેભ્યઃ પરિત્યક્તઃ ઉત્સૃષ્ટઃ । પ્રાગ્ એવ બાહ્યાનિ વસ્તૂનિ યસ્ય યસ્ય સત્વસ્ય યેન યેન યદ્ યત્ કાર્યં ભવિષ્યતિ તસ્મૈ તસ્મૈ તદ્ દાસ્યામિ સત્-સંવિદ્યમાનં હસ્તં હસ્ત-અર્થિકેભ્યો દાસ્યામિ પાદં પાદ-અર્થિકેભ્યો નેત્રં નેત્ર-અર્થિકેભ્યો દાસ્યામિ । માંસં માંસ-અર્થિકેભ્યઃ શોણિતં શોણિત-અર્થિકેભ્યો મજ્જાનં મજ્જા-અર્થિકેભ્યો * અઙ્ગ-પ્રત્ય્-અઙ્ગાન્ય્ અઙ્ગ-પ્રત્ય્-અઙ્ગ-અર્થિકેભ્યઃ શિરઃ શિરો-ર્થિકેભ્યઃ પરિત્યક્ષ્યામિ । કઃ પુનર્ વાદો બાહ્યેષુ વસ્તુષુ યદ્ ઉત ધન-ધાન્ય-જાત-રૂપ-રજત-રત્ન-આભરણ-હય-ગજ-રથ-વાહન-ગ્રામ-નગર-નિગમ-જન-પદ-રાષ્ટ્ર-રાજ-ધાની-પત્તન-દાસી-દાસ-કર્મ-કર-પૌરુષેય-પુત્ર-દુહિતૃ-પરિવારેષુ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ યસ્ય યસ્ય યેન યેન યદ્ યત્ કાર્યં ભવિષ્યતિ તસ્મૈ તસ્મૈ સત્વાય તત્ તદ્ દેયં સંવિદ્યમાનં દાસ્યામિ । અ-શોચન્ન્ અ-વિપ્રતિસારી અ-વિપાક-પ્રતિકાઙ્ક્ષી પરિત્યક્ષ્યામિ । અન્-અપેક્ષો દાસ્યામિ સત્વ-અનુગ્રહાય સત્વ-કારુણ્યેન સત્વ-અનુકમ્પયા તેષામ્ એવ સત્વાનાં સંગ્રહાય । યથા મે * અમી સત્વાઃ સંગૃહીતા બોધિ-પ્રાપ્તસ્ય ધર્મ-જાનકાઃ સ્યુર્ ઇતિ । પેયાલં ॥
તદ્ યથા + અપિ નામ કુલ-પુત્ર ભૈષજ્ય-વૃક્ષસ્ય મૂલતો વા હ્રિયમાણસ્ય ગણ્ડતઃ શાખાતઃ ત્વક્તઃ પત્રતો વા હ્રિયમાણસ્ય પુષ્પતઃ ફલતઃ સારતો વા હ્રિયમાણસ્ય ન + એવં ભવતિ વિકલ્પો । મૂલતો મે હ્રિયતે યાવત્ સારતો મે હ્રિયતએ ઇતિ ॥
અપિ તુ ખલુ પુનર્ અ-વિકલ્પ એવ હીન-મધ્ય-ઉત્કૃષ્ટાનાં સત્વાનાં વ્યાધીન્ અપનયતિ । એવમ્ એવ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વેન મહા-સત્વેન + અસ્મિંશ્ ચાતુર્મહાભૌતિકે આત્મ-ભાવે ભૈષજ્ય-સંજ્ઞા + ઉત્પાદયિતવ્યા યેષાં યેષાં સત્વાનાં યેન યેન + અર્થઃ તત્ તદ્ એવ મે હરન્તુ હસ્તં હસ્ત-અર્થિનઃ પાદં પાદ-અર્થિન ઇતિ પૂર્વ-વત્ ॥
આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અપિ દેશિતં । અયમ્ એવ મયા કાયઃ સર્વ-સત્વાનાં કિં-કરણીયેષુ ક્ષપયિતવ્યઃ । તદ્ યથા + અપિ નામ + ઇમાનિ બાહ્યાનિ ચત્વારિ મહા-ભૂતાનિ પૃથિવી-ધાતુર્ અબ્-ધાતુસ્ તેજો-ધાતુર્ વાયુ-ધાતુશ્ ચ નાના-સુખૈર્ નાના-પર્યાયૈર્ નાના-આરમ્બણૈર્ નાના-ઉપકરણૈર્ નાના-પરિભોગૈઃ સત્વાનાં નાના-ઉપભોગં ગચ્છન્તિ । એવમ્ એવ + અહમ્ ઇમં કાયં ચતુર્-મહા-ભૂત-સમુચ્છ્રયં નાના-સુખૈર્ નાના-પર્યાયૈર્ નાના-આરમ્બણૈર્ નાના-ઉપકરણૈર્ નાના-પરિભોગૈર્ વિસ્તરેણ સર્વ-સત્વાનામ્ ઉપભોગ્યં કરિષ્યામિ + ઇતિ । સ ઇમમ્ અર્થ-વશં સંપશ્યન્ કાય-દુષ્ખતાં ચ પ્રત્યવેક્ષતે કાય-દુષ્ખતયા ચ ન પરિખિદ્યતે સત્વ-અવેક્ષયા + ઇતિ ॥
આર્ય-વજ્ર-ધ્વજ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ ॥
ઇતિ હિ બોધિ-સત્વ આત્માનં સર્વ-સત્વેષુ નિર્યાતયન્ સર્વ-કુશલ-મૂલ-ઉપકારિત્વેન સર્વ-સત્વાનાં કુશલ-મૂલૈઃ સમન્વાહરન્ પ્રદીપ-સમમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વેષુ + ઉપનયન્ સુખ-સમમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વેષ્વ્ અધિતિષ્ઠન્ । ધર્મ-કુક્ષિ-સમમ્ આત્માનં સર્વ-જગતિ સંધારયન્ આલોક-સમમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વેષ્વ્ અનુગચ્છન્ જગત્-પ્રતિષ્ઠાપન-સમમ્ આત્માનં સંપશ્યન્ । કુશલ-મૂલ-પ્રત્યય-ભૂતમ્ આત્માનં સર્વ-જગત્ય્ અનુગચ્છન્ । મિત્ર-સમમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વેષુ નિયોજયમાનો * અન્-ઉત્તર-સુખ-માર્ગ-સમમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વેષુ સંદર્શયમાનઃ અન્-ઉત્તર-સુખ-ઉપધાન-સમમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વેષુ પરિશોધમાનઃ સૂર્ય-સમમ્ આત્માનં સર્વ-જગતિ સમી-કુર્વાણઃ । એવં-ધર્મ-ઉપેતમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વેષુ પ્રયચ્છન્ । યથા-કામ-કરણીય-વશ્યમ્ આત્માનં સર્વ-લોકે સંપશ્યન્ન્ અગ્ર-ચૈત્યા ભવિષ્યામઃ ... સર્વ-જગત્-સ્થિત્ય્-આત્માનં સંપશ્યન્ । સમ-ચિત્તતાં સર્વ-જગતિ નિષ્પાદયન્ । સર્વ-ઉપકરણ-તીર્થમ્ આત્માનં સંપશ્યન્ । સર્વ-લોક-સુખ-દાતારમ્ આત્માનં પ્રત્યવેક્ષમાણઃ । સર્વ-જગતો દાન-પતિમ્ આત્માનમ્ અધિમુચ્યમાનઃ સર્વ-લોક-જ્ઞાન-સમમ્ આત્માનં કુર્વાણઃ બોધિ-સત્વ-ચર્યા-પ્રયુક્તમ્ આત્માનં સંજનયમાનઃ । યથા-વાદિ-તથા-કારિત્વેન + આત્માનં નિયોજયમાનઃ । સર્વ-જ્ઞતા-સન્નાહ-સન્નધમ્ આત્માનં પ્રત્યવેક્ષમાણઃ । પૂર્વ-નિમન્ત્રિતં ચિત્તમ્ અનુપાલયમાનઃ । પ્રતિપત્તૌ ચ + આત્માનં સ્થાપયમાનો બોધિ-સત્વ-ત્યાગ-ચિત્તતાં મનસિ કુર્વાણ ઉદ્યાન-ભૂતમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વેષુ સંપશ્યન્ । ધર્મ-રતિ-ભૂતમ્ આત્માનં સર્વ-લોકેષ્વ્ આદર્શયમાનઃ સૌમનસ્ય-દાતારમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વાનામ્ અધિતિષ્ઠન્ । અન્-અન્ત-પ્રીતિ-સંજનનમ્ આત્માનં સર્વ-જગતો નિર્યાતયમાનઃ સર્વ-શુક્લ-ધર્માય દ્વાર-ભૂતમ્ આત્માનં સર્વ-લોકે સંધારયમાનઃ । બુદ્ધ-બોધિ-દાતારમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વાનાં પ્રણિદધત્ । પિતૃ-સમમ્ આત્માનં સર્વ-પ્રજાયાં નિયોજયમાનઃ । સર્વ-ઉપકરણ-અ-વૈકલ્ય-અધિકરણમ્ આત્માનં સર્વ-સત્વ-ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયમાનઃ ॥

ઇતિ હિ બોધિ-સત્વ આત્માનમ્ ઉપસ્થાયકત્વાય દદાનઃ યાચનકેષુ નીચ-મનસિ-કાર-ચિત્તો ભૂમ્ય-આસ્તરણ-અધિષ્ઠાન-ચેતા ધરણિ-સમ-સર્વ-દુષ્ખ-સહન-મનસિ-કાર-પ્રવૃત્તઃ સર્વ-સત્વ-ઉપસ્થાન-અ-ક્લાન્ત-માનસ-પ્રયુક્તો બાલ-જન-દુષ્-કૃત-સ્થિરઃ સ્થાવર-અધિવાસન-જાત્યઃ અસ્થિતઃ કુશલ-મૂલ-અભિયુક્તઃ અ-પ્રયુક્ત-સર્વ-લોક-ધાતુ-ઉપસ્થાનઃ કર્ણો નાસા સંપરિત્યજન્ યાચનકેભ્ય ઉપસંક્રાન્તેભ્યો બોધિ-સત્વ-ચર્યા-ઉપાત્ત-તથા-ગત-કુલ-કુલીન-સંભૂત-ચિત્તઃ સર્વ-બોધિ-સત્વ-અનુસ્મરણ-વિહાર-પ્રસૃતો * અ-સારાત્ સર્વ-ત્રૈલોક્યાત્ સ ... ત્યવેક્ષમાણઃ સ્વ-શરીર-અન્-અધ્યવસિત-સન્તાનઃ અ-નિકેત-સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-અનુસ્મૃતિ-વિહાર્ય્ અ-સારાચ્ * છરીરાત્ સાર-આદાન-અભિપ્રાય ઇતિ હિ બોધિ-સત્વો જિહ્વાં યાચિતઃ સમાનો મ ... વાતા પ્રેમણીયયા મૈત્ર્યા-ઉપચાર-વિતતયા ભદ્રે સિંહ-આસને રાજ-અર્હે નિષાદ્ય તં યાચનકમ્ અભિભાષતે દૃષ્ટઃ । અ-રિષ્ટ-ચિત્તો ભૂત્વા + અ-ક્ષત-ચિત્તો * અન્-ઉપહત-ચિત્તો મહા-આત્મન્ સલા ... ચિત્તો બુદ્ધ-વંશ-સંભૂત-ચિત્તો * અ-લુલિત-સન્તાન-ચિત્તો મહા-સ્થામ-બલ-આધાનો * અન્-અધ્યવસિત-શરીર-ચિત્તો * અન્-અભિનિવિષ્ટ-વચન-ચિત્તો જાનુ-મણ્ડલ-પ્રષ્ઠિત-કાયો ભૂત્વા સ્વકાન્ મુખાજ્ જિહ્વા ... યાચનકસ્ય સર્વ-શરીરમ્ અ-ધીનં કૃત્વા વાચં પ્રમુઞ્ચન્ સ્નિગ્ધાં મૃદ્વીં પ્રેમણીયાં મૈત્ર્યા-ઉપચારાં । ગૃહાણ ત્વં મમ જિહ્વાં યથા કામ-કરણીયાં કુરુ । તથા કુરુ યથા ત્વં પ્રીતો ભવસિ પ્રીત-માનસ આત્મના પ્રમુદિતો હૃષ્ટઃ પ્રીતિ-સૌમનસ્ય-જાત ઇતિ સ શિરઃ પરિત્યજન્ સર્વ-ધર્મ-અગ્ર-શિરઃ પરમ-જ્ઞાનમ્ અવતરન્ સર્વ-સત્વ-પરિત્રાણ-શિરો-બોધિ ... ગચ્છન્ સર્વ-જગદ્-અગ્ર્ય-શિરઃ અન્-ઉપમ-જ્ઞાનમ્ અભિલષન્ સર્વ-દિક્-છિરઃ પ્રાપ્તું જ્ઞાન-રાજમ્ અધિમુચ્યમાનો * અન્-ઉત્તર-સર્વ-ધર્મ-ઐશ્વર્ય-શીર્ષતાં પરિપૂરયિતુ-કામો * અન્-અન્ત-યાચનક-પ્રીતિ-પરિસ્ફુટ-ચેતા । ઇતિ હિ બોધિ-સત્વો હસ્ત-પાદાન્ પરિત્યજન્ યાચનકેભ્યઃ શ્રદ્ધા-હસ્ત-પ્રયુક્તેન + અનુગ્રહ-ચારિત્રેણ બોધિ-સત્વ-સિંહ-વિક્રમ-ત્યાગ-પ્રતત-પાણિના વ્યવસર્ગ-અભિરતેન હસ્ત-પાદ-પરિત્યાગેન મહા-પ્રતિષ્ઠાન-ક્રમ-તલ-વ્યતિહારેણ બોધિ-સત્વ-ચર્યા-અધ્યવસાયેન વેદના-અન્-ઉપહતતયા દાન-પ્રસાદ-શક્ત્યા વિ-મલ-ચિત્ત-ઉત્પાદ-સંવરો નિષ્-પર્યવસ્થાન-જ્ઞાન-ધર્મ-શરીર-અ-છિન્ન-અ-ભિન્ન-અ-લુપ્ત-કાય-સંજ્ઞઃ અ-નીચ-ચિત્તઃ સર્વ-માર-કર્મ-અ-કલ્યાણ-મિત્ર-ઉપસ્તબ્ધ-વૃંહિત-ચેતાઃ સર્વ-બોધિ-સત્વ-સંવર્ણિત-એક-ત્યાગ-નિર્યાણ ઇતિ હિ બોધિ-સત્વઃ સ્વ-શરીરમ્ આક્ષિપ્ય રુધિરમ્ અનુપ્રયચ્છન્ યાચનકેભ્યઃ પ્રહર્ષિત-બોધિ-ચિત્તો । બોધિ-સત્વ-ચર્યા-અભિલષિત-ચિત્તો * અ-પર્યાત્ત-વેદિત-ચિત્તઃ સર્વ-યાચનક-અભિલષિત-ચિત્તઃ સર્વ-પ્રતિગ્રાહક-અ-વિદ્વિષ્ટ-ચિત્તઃ સર્વ-બોધિ-સત્વ-ત્યાગ-પ્રતિપત્-પ્રતિપન્નો * અ-નિવર્ત્ત્યયા પ્રીતિ-પ્રસ્રબ્ધ્યા સ્વ-શરીર-અન્-અપેક્ષ-ચિત્તઃ સ્વ-શરીરાદ્ રુધિરમ્ અનુપ્રયચ્છન્ જ્ઞાન-આયતન-મહા-યાન-પ્રસૃત-ચેતા મહા-યાન-અ-વિનષ્ટ-મના ઇષ્ટ-મનાસ્ તુષ્ટ-મનાઃ પ્રીત-મનાઃ મુદિત-મના મૈત્ર્ય્--મનાઃ સુખ-મનાઃ પ્રસન્ન-મનાઃ પ્રમુદિત-પ્રીતિ-સૌમનસ્ય-જાતો મજ્જા-માંસં સ્વ-શરીરાત્ પરિત્યજન્ યાચનકેભ્યઃ કલ્યાણ-ત્યાગયા । યાચક-અભિલષિતયા વાચા તાન્ યાચકાન્ અભિલપન્ । ગૃહ્ણન્તુ ભવન્તો મમ શરીરાન્ મજ્જા-માંસં યથા કામ-કરુણાયા તુલ્ય-પ્રીતિ-વિવર્દ્ધનેન ત્યાગ-ચિત્તેન । બોધિ-સત્વ-વિજ્ઞ-ગણ-નિષેવિતેન મહા-કુશલ-મૂલેન લોક-મલ-અપકર્ષિતેન પ્રવરેણ + અધ્યાશયેન । સર્વ-બોધિ-સત્વ-સમતા-ઉપાત્તૈર્ મહા-દાન-આરમ્ભૈર્ મનસા + આકાઙ્ક્ષિતૈઃ સર્વ-યાચકૈર્ અન્-અનુતાપ્ય-ચિત્તૈર્ દાન-વસ્તુભિઃ અ-પ્રત્યવેક્ષિતેન કર્મ-વિપાક-પ્રત્યયેન સર્વ-લોક-ધાત્વ્-અ-વિમુખયા સર્વ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-અલં-કાર-વ્યૂહ-પૂજયા સર્વ-જગદ્-અભિમુખયા કરુણા-પરિત્રાણતયા । સર્વ-બુદ્ધ-બોધ્ય્-અભિમુખયા । દશ-બલ ... ચારણયા + અતીત-અન્-આગત-પ્રત્યુત્પન્ન-સર્વ-બોધિ-સત્વ-અભિમુખયા એક-કુશલ-મૂલ-પરિચર્યયા સર્વ-વૈશારદ્ય-અભિમુખેન + આર્ષભ-સિંહ-નાદ-નદનેન ત્ર્ય્-અધ્વ-અભિમુખેન । સર્વ-અધ્વ-સમતા-જ્ઞાનેન ... લોક-અભિમુખેન + અ-પર-અન્ત-કોટી-ગત-કલ્પ-વ્યવસાયેન બોધિ-સત્વ-પ્રણિધાનેન + અ-પરિત્રસ્યન-અભિમુખેન + અ-ખેદ-ચિત્ત-ઉત્પાદેન બોધિ-સત્વઃ સ્વ-હૃદયં પરિત્યજન્ યાચનકેભ્યો દાન-વશ-શિક્ષિત-ચિત્તઃ પારમિતા-નિષ્પાદન-ચિત્તઃ સર્વ-બોધિ-સત્વ-દાન-અન્-ઉદ્ધત-સુ-પ્રતિષ્ઠિત-ચિત્તઃ । અધિષ્ઠાન-સર્વ-યાચનક-પ્રતિમાનન-ચિત્તઃ । અધ્યાશયં પરિશોધયમાનઃ । સર્વ-જગત્-પરિપાચન-નિદાનં મહા-પ્રણિધાનં પ્રતિપદ્યમાનો બોધિ-સત્વ-ચર્યાયાં સંવસમાનઃ સર્વ-જ્ઞતા-સંભારં સંભરમાણઃ પ્રણિધિમ્ અ-રિઞ્ચન્ સો * અત્ર યકૃત્-બુક્કા-ફુપ્ફુષં યાચકેભ્યઃ પરિત્યજન્ યાચનક-અભિપ્રસન્નયા દૃષ્ટ્યા પ્રસન્ન-પ્રીત્ય્-આકારૈર્ નેત્રૈર્ બોધિ-સત્વ-નિર્યાતેન પ્રેમ્ણા + અ-વ્યુત્થિત-મનસિ-કારેણ ત્યાગેન + અ-સારાત્ કાયાત્ સુ-પ્રત્યવેક્ષિતેન સાર-આદાન-ચિત્તેન શ્મશાન-પર્યન્તેન કાય-અનુસ્મૃતિ-મનસિ-કારેણ વૃક-શૃગાલ-શ્વ-ભક્ષ્યં શરીરં પ્રત્યવેક્ષમાણઃ પર-ભક્તિ-મનસિ-કૃતયા । શરીર-અ-નિત્યતયા + અપવિદ્ધ-શરીરેણ પર-ભક્ત-ચેતનેન એવં ધર્મ-મનસિ-કાર-પ્રયુક્તો બોધિ-સત્વસ્ તાન્ યાચનકાન્ અ-નિમિષં પ્રેક્ષમાણ એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । યદિ ચ + અહમ્ એતદ્-યાચનકસ્ય એતચ્-છરીરાદ્ અન્ત્રં યકૃત્-બુક્કા-ફુષ્ફુષં દદ્યાં । યદિ વા ન દદ્યાં । આયુઃ-ક્ષય-પર્યન્તે ન + એષો નિત્યઃ શ્મશાન-પર્યવસાન ઇતિ । સ એવં મનસિ-કાર-સંતોષિતેન સન્તાનેન + એવં ધર્મ-જ્ઞાનેન + આશયેન કલ્યાણ-મિત્ર-સંજ્ઞા-અધિષ્ઠિતેન યાચનક-દર્શનેન + અ-સારાત્ કાયાત્ સારમ્ આદાતુ-કામો ધર્મ-કામતયા સ્વ-માંસાન્ નખં પરિત્યજન્ન્ એવ તત્-કુશલ-મૂલં પરિણામયતિ + ઇત્ય્ આત્મ-ભાવ-ઉત્સર્ગં કૃત્વા ॥

ભોગ-પુણ્ય-ઉત્સર્ગો * અપ્ય્ અત્ર + એવ + ઉક્તેઃ । ઇતિ હિ બોધિ-સત્વો નાના-દક્ષિણીય-પ્રતિગ્રાહકેષ્વ્ અન્ય-અન્ય-પુદ્ગલ-દિગ્-આગતેષ્વ્ અ-પ્રમેય-કૃપણ-વનીપકેષુ બોધિ-સત્વ-શ્રવ-આગતેષુ બોધિ-સત્વ-શબ્દં શ્રુત્વા + આગતેષુ બોધિ-સત્વ-પ્રત્યય-અવકાશ-ગતેષુ બોધિ-સત્વ-દાન-પૂર્વં પ્રણિધાન-શ્રુતેષુ । બોધિ-સત્વ-પ્રણિધાન-ચિત્ત-નિમન્ત્રિતેષુ । સર્વ-ત્યાગ-મનસ-અભિલષિતેષુ તૃપ્ત-યાચનક-પ્રતિમાનના-ચેતન આગત-યાચનક-ક્ષમા-પણ-ચેતનો । મયા + એવ તત્ર દિશં ગત્વા યૂયં પ્રતિમાનયિતવ્યા અભવિષ્યત યેન યુષ્માકમ્ આગમન-ક્લમો ન સ્યાત્ । એવં સમૃદ્ધ-પ્રણિપાતેન ક્ષમયતિ સર્વ-યાચનકાન્ ક્ષમયિત્વા સ્નાપયિત્વા વિશ્રામિત-શરીરાન્ કૃત્વા તેભ્યો યદ્-ઋચ્છયા + ઉપકરણં પ્રતિપાદયતિ । યદ્ ઇદં મણિ-રથાન્ જમ્બુ-દ્વીપ-કલ્યાણ-કન્યા-રત્ન-પરિપૂર્ણાન્ યદ્ ઇદં સુવર્ણ-રથાન્ જન-પદ-વિશુદ્ધ-કન્યા-રત્ન-પરિપૂર્ણાન્ । યદ્ ઇદં વૈડૂર્ય-રથાન્ વા + અનુકુલ-ગીત-વાદ્ય-સંપ્રવાદિત-પરિપૂર્ણાન્ । એવં સ્ફટિક-રથાન્ સુ-મુખ-સુ-વેશ-ધારિ-સ્વ્-અલં-કૃત-રૂપાન્ અ-પ્રતિકૂલ-દર્શન-ચતુર-કન્યા-રત્ન-પરિપૂર્ણાન્ ઇતિ । તથા + અત્ર + એવ દેશિતં મણિ-રથાન્ વા દદાનઃ સર્વ-રત્ન-જાલ-સંછન્નાન્ આજાનેય-હસ્ત્ય્-ઉપેતાન્ । સ-વાહનાન્ । ચન્દન-રથાન્ દદાનો રત્ન-ચક્ર-રથ્ય-પ્રયુક્તાન્ રત્ન-સિંહ-આસન-પ્રતિષ્ઠિતાન્ યાવન્ નાના-રત્ન-છત્ર-સંછન્ન-વ્યૂહાન્ રત્ન-વિતાન-વિતત-સંછન્નાન્ ધ્વજ-પતાક-અલં-કૃત-ચતુર્-દિક્કાન્ નાના-ગન્ધ-વિધૂપિત ... સાર-ગન્ધ-અનુલેપ-અનુલિપ્તાન્ । સર્વ-પુષ્પ-વ્યૂહ-અવકીર્ણાન્ કન્યા-શત-સહસ્ર-રત્ન-સૂત્ર-પ્રકર્ષિતાન્ અ-ભ્રાન્ત-ગમનાન્ અભ્ર-અન્ત-સમ-વાહન-પ્રયુક્તાન્ । યાવદ્ અ-પ્રતિકૂલ-મનો-જ્ઞ-પ્રવાત-ગન્ધાન્ સુ-દુહિતૃ-પુત્ર-વચન-ઉપચાર-પ્રયુક્તાન્ । વિવિધ-ગન્ધ-ચૂર્ણ-સમ્ભૃત-કૃત-ઉપચારાન્ ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । આત્માનં ચ સર્વ-સત્વાનાં નિર્યાતયન્ન્ ઉપસ્થાનં વા સર્વ-બુદ્ધાનામ્ ઉપાદદાનો રાજ્યં વા પરિત્યજન્ પટ-ભેદકં વા નગર-રાજ-ધાનીં સર્વ-અલં-કાર-ભૂષિતાં યથા-અર્હં વા યાચનકેષુ સર્વ-પરિવારં પરિત્યજન્ પુત્ર-દુહિતૃ-ભાર્યાં વા દદાનો યાચનકેભ્યઃ સર્વ-ગૃહં વા + અપસૃજન્ । યાવત્ સર્વ-ઉપભોગ-પરિભોગાન્ વા દદાનઃ । એવં પાન-દાનં રસ-દાનમ્ અપિ બોધિ-સત્વો દદાનો વિવિધાન્ કલ્યાણાન્ ઉદારાન્ વિશુદ્ધાન્ અ-વિકલાંસ્ તિક્તાંલ્ લવણાન્ કટકાન્ કષાયાન્ નાના-રસ-અગ્ર-ઉપેતાન્ સુ-સ્નિગ્ધાન્ વિવિધ-રસ-વિધિના + ઉપેતાન્ ધાતુ-ક્ષોભણ-સમતા-સ્થાપનાન્ ચિત્ત-શરીર-બલ-ઉપસ્તમ્ભનાન્ પ્રીતિ-પ્રસાદ-પ્રામોદ્ય-કલ્પતા-જનનાન્ । યાવત્ સર્વ-પર-ઉપક્રમ-પ્રતિષેધકાન્ સર્વ-વ્યાધિ-સમન-આરોગ્ય-સંજનનાન્ । એવં વસ્ત્ર-દાનં પુષ્પ-દાનં ગન્ધ-દાનં વિલેપન-દાનં માલ્ય-દાનં । શયન-દાનમ્ આવાસ-દાનમ્ અપાશ્રય-દાનં પ્રદીપ-દાનં ચ । ગ્લાન-પ્રત્યય-ભૈષજ્ય-પરિષ્કારાન્ બોધિ-સત્વો * અનુપ્રયચ્છન્ યાવન્ નાના-ભાજનાનિ વિવિધ-સંભારાણ્ય્ અન્-એક-કાંસ્ય-પાત્રીર્ અ-પ્રમેય-સંભાર-ઉપચિતા હિરણ્ય-સુવર્ણ-રૂપ્ય-ચૂર્ણ-પરિપૂર્ણાસ્ તાનિ બુદ્ધેભ્યો ભગવદ્ભ્યો દદાનો * અ-ચિન્ત્ય-દક્ષિણીય-અધિમુક્ત-ચેતા બોધિ-સત્વ-રત્નેભ્યો વા દદાનઃ । કલ્યાણ-મિત્ર-સુ-દુર્-લભ-ચિત્ત-ઉત્પાદેન આર્ય-સંઘાય વા દદાનઃ । બુદ્ધ-શાસન-ઉપસ્તમ્ભાય પુદ્ગલાય વા દદાનઃ । શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધેભ્યો વા + આર્ય-ગુણ-સુ-પ્રસન્ન-ચિત્તતયા માતા-પિતૃભ્યાં દદાનો । ગુરુ-શુશ્રૂષ-ઉપસ્થાન-ચિત્તતયા આચાર્ય-ગુરુ-દક્ષિણીયેભ્યો વા દદાનસ્ તત્ર તત્ર ગુરુ-સંભાર-અવવાદ-શિક્ષણ-પ્રયુક્તઃ । અશન-વસનં વા કૃપણ-વનીપક-યાચનકેભ્યો દદાનઃ । સર્વ-સત્વ-અ-પ્રતિહત-ચક્ષુર્ મૈત્રી-પરિભાવિત-ચિત્તતયા । પેયાલં ॥
ઇતિ હિ બોધિ-સત્વો હસ્ત્ય્-આજાનેયાન્ દદાનઃ સપ્ત-અઙ્ગ-સુ-પ્રતિષ્ઠિતાન્ । ષષ્ટિ-હાયનાન્ ષડ્-ગન્ત્ર-ઉપેતાન્ પદ્મ-વર્ણાન્ મુખ-વિશુદ્ધાન્ સુવર્ણ-અલં-કારાન્ હેમ-જાલ-પ્રતિચ્છન્ન-શરીરાન્ નાના-રત્ન-વિચિત્ર-અલં-કાર-જાલ-શુણ્ડ-પ્રક્ષિપ્ત-વ્યૂહાન્ સુવર્ણ-કલ્યાણાન્ કલ્યાણ-ચારુ-દર્શનાન્ । અ-ક્લાન્ત-યોજન-સહસ્ર-ગમન-ઉપચારાન્ અશ્વ-આજાનેયાન્ વા દદાનઃ । સુખ-વાહન-સુખ-શરીર-ઉપેતાન્ અનુજવ-સંપન્નાંશ્ ચતુર્-દિગ્-ગમન-આહાર-જવ-ઉપેતાન્ આરોહ-સંપન્નાન્ દિવ્ય-કલ્યાણ-ચારુ-સદૃશ-સર્વ-વિભૂષણ-ઉપેતાન્ । સ તાન્ દદાનઃ પરિત્યજન્ ગૌરવેણ ગુરુ-જનેભ્યઃ કલ્યાણ-મિત્ર-માતા-પિતૃભ્યઃ કૃપણ-વનીપક-યાચનકેભ્યઃ સર્વ-જગત્-પ્રતિગ્રાહકભ્યો મુક્ત-ચિત્તયા દદાનો । ન + આગૃહીત-ચિત્તતયા + અવસૃજન્ મહા-કરુણા-પરિસ્ફુટેન સન્તાનેન મહા-ત્યાગ-પરિમાણ-બોધિ-સત્વ-ગુનેષુ પ્રતિપદ્યમાનો * અભિજાત-બોધિ-સત્વ-અધ્યાશયાન્ પરિશોધયમાનો યાવદ્ ઇતિ હિ બોધિ-સત્વ આસન-દાનં દદાનઃ પરિત્યજન્ રાજ-ભદ્ર-આસનાનિ વૈડૂર્ય-પાદકાનિ સિંહ-પ્રતિષ્ઠિતાનિ સુવર્ણ-સૂત્ર-રત્ન-જાલ-વિતાનાન્ય્ અન્-એક-ચીવર-સ્પર્શ-ઉપેત-પ્રજ્ઞપ્તાનિ સર્વ-સાર-ગન્ધ-વાસિત-ઉપચારાણિ વિચિત્ર-મણિ-રાજ-સમુચ્છ્રિત-ધ્વજાન્ય્ અન્-એક-રત્ન-કોટી-નિયુત-શત-સહસ્ર-અલં-કાર-વ્યૂહાનિ હેમ-જાલ-વિતાન-વિતતાનિ સુવર્ણ-કિઙ્કિણી-જાલ-સંઘટિત-મનો-જ્ઞ-નાદ-નિર્ઘોષ-શબ્દાનિ મહાન્ત્ય-આસનાન્ય્ અભ્યુદ્ગતો દ્વિદ્ધ-ચક્ષુર્-દશનાન્ય્ એક-છત્ર-મહા-પૃથિવ્ય્--અનુશાસન-નિષદન-અભિષિક્તાનિ । સર્વ-રાજ્ય-ઐશ્વર્ય-અધિપતેય-નિયત-નિષદ્ય-અ-પ્રતિહત-ચક્ર-શાસન-અનુશાસન-સર્વ-રાજ-અધિપતેયે પ્રવર્ત્તતે । એવં યાવદ્ ઇતિ હિ બોધિ-સત્વશ્ છત્રાણિ દદાનઃ પરિત્યજન્ મહા-રત્ન-વ્યૂહ-પ્રતિમણ્ડિતાનિ રત્ન-દણ્ડાનિ કિઙ્કિણી-જાલ-સંછન્નાનિ । રત્ન-સૂત્ર-કર્ણ-કણ્ઠ-આવલી-વિનામિત-વૈડૂર્ય-મણિ-હાર-અભિપ્રલમ્બિતાનિ નન્દી-ઘોષ-મનો-જ્ઞ-શબ્દ-ઉપચારાણિ હેમ-જાલ-અભ્યન્તર-વિશુદ્ધ-છદનાનિ રત્ન-શલાક-અલં-કાર-શત-સહસ્ર-વિતતાનિ રત્ન-કોષ-સન્ધારિતાન્ય્ અ-ગુરુ-ચન્દનાન્ય્ એક-સાર-વર-ગન્ધ-કોટી-નિયુત-શત-સહસ્ર-વિધૂપિત-વાસિત-ઉપચારાણિ જામ્બુ-નદ-પ્રભાસ્વર-શુદ્ધાનિ । તાદૃશાનાં છત્રાણામ્ અન્-એક-કોટી-નિયુત-શત-સહસ્ર-અલં-કારાણાં તદ્-અતિરિક્તાનિ ચ + અ-સંખ્યેય-કોટી-નિયુત-શત-સહસ્ર-અલં-કારાણ્ય્ અન્-અપેક્ષ-ચિત્તો દદાનઃ પરિત્યજન્ન્ અવસૃજન્ન્ અનુપ્રયચ્છન્ સંમુખી-ભૂતેભ્યો વા સત્વ-સારેભ્યો નિર્વૃતાનાં વા તથા-ગતાનાં ચૈત્ય-અલં-કારાય । ધર્મ-પર્યેષ્ટયે બોધિ-સત્વ-કલ્યાણ-મિત્રેભ્યો વા + અભિજાત-બોધિ-સત્વ-ધર્મ-ભાણકેભ્યો વા માતા-પિતૃભ્યાં વા સંઘ-રત્ને વા સર્વ-બુદ્ધ-શાસને વા યાવત્ સર્વ-પ્રતિગ્રાહકેભ્યઃ સ એવં તત્-કુશલ-મૂલં પરિણામયતિ ॥

યથા તાવત્ પ્રથમાયામ્ એવ પરિણામનાયાં સર્વ-કુશલ-મૂલ-પ્રસ્તાવેષુ + ઉપદિષ્ટં । એવં પ્રણિધાનમ્ ઉત્પાદયતિ । કથમ્ એતાનિ કુશલ-મૂલાનિ સર્વ-જગદ્-ઉપજીવ્યાન્ય્ ઉપકારિ-ભૂતાનિ ભવેયુર્ વિશુદ્ધ-ધર્મ-પર્યવસાનાનિ યેન સર્વ-સત્વાનામ્ એતૈઃ કુશલ-મૂલૈર્ નરક-અપાય-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધિર્ ભવતિ । તૈર્યગ્યોનિક-યામલૌકિકાદ્ દુષ્ખ-સ્કન્ધાન્ નિવર્ત્તયેયુઃ । સ તાનિ કુશલ-મૂલાનિ પરિણામયન્ન્ એવં તત્-કુશલ-મૂલં પરિણામયતિ । અનેન + અહં કુશલ-મૂલેન સર્વ-સત્વાનાં નયનં ભવેયં સર્વ-દુષ્ખ-સ્કન્ધ-વિનિવર્ત્તનાય । સર્વ-સત્વાનાં ત્રાણં ભવેયં સર્વ-ક્લેશ-પરિમોચનતયા । સર્વ-સત્વાનાં શરણં ભવેયં સર્વ-ભય-આરક્ષણતયા । સર્વ-સત્વાનાં ગતિર્ ભવેયં સર્વ-ભૂમ્ય્-અનુગમનતયા । સર્વ-સત્વાનાં પરાયણં ભવેયમ્ અત્યન્ત-યોગ-ક્ષેમ-પ્રતિલમ્ભતયા । સર્વ-સત્વાનાં આલોકો ભવેયં વિતિમિર-જ્ઞાન-સંદર્શનતયા । સર્વ-સત્વાનાં ઉલ્કા ભવેયમ્ અ-વિદ્યા-તમો-અન્ધ-કાર-વિનિવર્ત્તનતયા । સર્વ-સત્વાનાં પ્રદ્યોતો ભવેયમ્ અત્યન્ત-વિશુદ્ધિ-પ્રતિષ્ઠાપનતયા । સર્વ-સત્વાનાં નાયકો ભવેયમ્ અ-ચિન્ત્ય-ધર્મ-નય-અવતારણતયા । સર્વ-સત્વાનાં પરિણાયકો ભવેયમ્ અન્-આવરણ-જ્ઞાન-સ્કન્ધ-ઉપનયનતયા । પેયાલં ॥
તચ્ ચ + અધ્યાશયતઃ પરિણામયતિ ન વચન-માત્રેણ । તચ્ ચ + ઉદગ્ર-ચિત્તઃ પરિણામયતિ । હૃષ્ટ-ચિત્તઃ પરિણામયતિ । પ્રસન્ન-ચિત્તઃ પરિણામયતિ । પ્રમુદિત-ચિત્તઃ સ્નિગ્ધ-ચિત્તઃ પરિણામયતિ । મૈત્ર-ચિત્તઃ પ્રેમ-ચિત્તઃ અનુગ્રહ-ચિત્તો હિત-ચિત્તઃ સુખ-ચિત્તઃ પરિણામયતિ । તચ્ ચ + એવં પરિણામયતિ । ઇદં મમ કુશલ-મૂલં સર્વ-સત્વાનાં ગતિ-વિશુદ્ધયે સંવર્તેત । ઉપપત્તિ-વિશુદ્ધયે સંવર્ત્તેત । પુણ્ય-માહાત્મ્ય-વિશુદ્ધયે સંવર્ત્તેત । અન્-અભિભૂતતાયાં સંવર્ત્તેત । અ-પર્યાદાનતાયાં સંવર્ત્તેત । દુર્-આસદ-ચિત્તતાયાં સંવર્ત્તેત । સ્મૃત્ય્-અ-પ્રમોષતાયાં સંવર્ત્તેત । ગતિ-મતિ-વિનિશ્ચયતાયાં સંવર્ત્તેત । બુદ્ધ્ય્-અ-પ્રમાણતાયાં સંવર્ત્તેત । કાય-કર્મ-મનસ્-કર્મ-સર્વ-ગુણ-અલં-કાર-પરિપૂર્યાં સંવર્ત્તેત ॥
અનેન મે કુશલ-મૂલેન તે સર્વ-સત્વાઃ સર્વ-બુદ્ધાન્ આરાગયેયુર્ આરાગયિત્વા ચ મા વિરાગયેયુઃ । તેષુ ચ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ પ્રસાદમ્ અ-ભેદ્યં પ્રતિલભેરન્ । તેષાં ચ તથા-ગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્-સંબુદ્ધાનામ્ અન્તિકે ધર્મ-દેશનાં શૃણુયુઃ । શ્રુત્વા ચ સર્વા વિ-મતીર્ વિનિવર્ત્તયેયુઃ । યથા-શ્રુતં ચ સંધારયેયુઃ । સન્ધારયન્તશ્ ચ પ્રતિપત્ત્યા સંપાદયેયુઃ । તાંશ્ ચ તથાગતાન્ આરાધયેયુઃ । ચિત્ત-કર્મણ્યતાં ચ પ્રતિલભેરન્ । અન્-અવદ્યાનિ કર્માણિ સમુદાનયેયુઃ । મહત્સુ ચ કુશલ-મૂલેષ્વ્ આત્માનં પ્રતિષ્ઠાપયેયુર્ અત્યન્તં ચ દારિદ્ર્યં વિનિવર્ત્તયેયુઃ સપ્ત ધન-પ્રતિલમ્ભાંશ્ ચ પરિપૂરયેયુઃ સર્વ-બુદ્ધાનાં ચ + અનુશિક્ષયેયુઃ કલ્યાણ-ઇન્દ્રિય-પ્રતિલમ્ભં ચ + અધિગચ્છેયુઃ । ઉદાર-અધિમુક્તિ-સમતાં ચ પરિનિષ્પાદયેયુઃ । સર્વ-જ્ઞ-જ્ઞાને ચ + અવકાશં પ્રતિલભેરન્ । અ-પ્રતિહત-ચક્ષુષ્મત્તાં ચ સર્વ-જગત્ય્ ઉત્પાદયેયુઃ । લક્ષણ-અલં-કૃતતાં ચ કાય-પ્રતિપૂરિં પ્રતિલભેરન્ । સર્વ-ગુણ-અલઙ્-કારં ચ વાક્ય-વિશુદ્ધિં પરિગૃહ્ણીયુઃ । સંવૃત-ઇન્દ્રિયતાં દશ-બલ-પ્રયુક્તાં ચિત્ત-કલ્યતાં સમુદાનયેયુઃ । અ-નિશ્ચિત-વિહારતાં ચ પરિપૂરયેયુઃ । યેન ચ સુખ-ઉપધાનેન સર્વ-બુદ્ધાઃ સમન્વાગતાસ્ તત્-સુખ-ઉપધાન-પ્રતિલબ્ધાઃ સર્વ-સત્વા ભવેયુર્ ઇતિ ॥
યથા ષષ્ઠી પરિણામના + ઉક્તેન વિધિના પરિણામયતિ । સર્વ-સત્વા । જ્ઞાન-આહારાદ્ ભવન્તુ અ-સઙ્ગ-પ્રયુક્ત-ચેતસઃ । આહાર-પ્રજ્ઞા-આતાપિનો * અન્-અધ્યવસિત-આહારાઃ પ્રીતિ-ભક્ષા-નિર્-આમિષ-આહારા યાવત્ કામ-તૃષ્ણા-વિનિવર્ત્તકાઃ । સર્વ-સત્વાઃ ધર્મ-રસ-મેઘ-પ્રવર્ષકા ભવન્તુ । અન્-ઉત્તર-ધર્મ-રતિ-પ્રીણિત-સન્તાનાઃ । સર્વ-સત્વાઃ સર્વ-રસ-અગ્ર-જિહ્વા ભવન્તુ રસ-નિમિત્તા ગ્રહીતારઃ સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-ચિત્તન-પ્રયુક્તાઃ અ-વિપન્ન-યાના અગ્ર-યાના ઉત્તમ-યાનાઃ શીઘ્ર-યાના મહા-યાનાઃ । સર્વ-સત્વા અ-તૃપ્ત-દર્શના ભવન્તુ બુદ્ધ-પ્રીતિ-પ્રતિલબ્ધાઃ । સર્વ-સત્વાઃ સર્વ-કલ્યાણ-મિત્ર-દર્શન-અન્-ઉપહત-સન્તાના ભવન્તુ । સર્વ-સત્વા અગદ-ભૈષજ્ય-રાજ-ઉપદર્શના ભવન્તુ । સર્વ-સત્વાઃ ક્લેશ-વિષ-વિનિવર્ત્તકાઃ । સર્વ-સત્વા આદિત્ય-મણ્ડલ-ઉદ્ગત-દર્શના ભવન્તુ સર્વ-સત્વ-તમસ્-તિમિર-પટલ-વિધમનત્વાત્ ॥

એવમ્ આત્માનમ્ ઉપનિધાય સ્વ-ભાવન-અનુકૂલ્યેન પઠિતવ્યં । સર્વ-સત્વાનામ્ અભિરુચિર-દર્શનતાયાં પરિણામયામિ । સૌમનસ્ય-દર્શનતાયાં કલ્યાણ-દર્શનતાયાં પરિણામયામિ । અભિલષિત-દર્શનતાયાં પ્રહર્ષિત-દર્શનતાયાં દૌર્મનસ્ય-અ-દર્શનતાયાં બુદ્ધ-દર્શન-ઉપેતાયાં પરિણામયામિ ॥
સર્વ-સત્વાઃ શીલ-ગન્ધ-ઉપેતા ભવન્ત્વ્ અન્-આચ્છેદ્ય-શીલા બોધિ-સત્વ-પારમિતા-શીલાઃ ॥
સર્વ-સત્વા દાન-વાસિતા ભવન્તુ સર્વ-ત્યાગ-પરિત્યાગિનઃ । સર્વ-સત્વાઃ ક્શાન્તિ-વાસિતા ભવન્તુ અ-ક્ષોભ્ય-ચેતના-પ્રતિલબ્ધાઃ । સર્વ-સત્વા વીર્ય-વાસિતા ભવન્તુ મહા-વીર્ય-યાન-સન્નદ્ધાઃ । સર્વ-સત્વા ધ્યાન-વાસિતા ભવન્તુ પ્રત્યુત્પન્ન-બુદ્ધ-સંમુખી-ભાવ-સ્થિતાઃ સમાધિ-પ્રતિલબ્ધાઃ । સર્વ-સત્વા બોધિ-સત્વ-પરિણામના-વાસિતા ભવન્તુ સર્વ-સત્વાઃ સર્વ-શુક્લ-ધર્મ-વાસિતા ભવન્તુ સર્વ-અ-કુશલ-ધર્મ-પ્રહીણાઃ । સર્વ-સત્વા દિવ્ય-શયન-પ્રતિલબ્ધા ભવન્તુ મહા-જ્ઞાન-અધિગમાય । સર્વ-સત્વા આર્ય-શયન-પ્રતિલબ્ધા ભવન્તુ । નિઃ-પૃથગ્-જન-બોધિ-ચિત્ત-આવાસનત્વાત્ સર્વ-સત્વાઃ સુખ-શયન-પ્રતિલબ્ધા ભવન્તુ । સર્વ-સંસાર-અવચર-દુઃખ-પરિવર્જનત્વાત્ સર્વ-સત્વાઃ ક્ષેમ-શયન-પ્રતિલબ્ધા ભવન્તુ ધર્મ-કામ-સ્પર્શ-ઉપેતાઃ । સર્વ-સત્વાઃ પરિશુદ્ધ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-અવભાસા ભવન્તુ ગુણ-વાસ-સુ-પ્રયુક્તા આર્ય-આવાસ-નિકેત-ઉચ્ચલિતાઃ । અન્-ઉત્તર-સર્વ-બુદ્ધ-આવાસ-અ-વિરહિતાઃ । સર્વ-સત્વા બુદ્ધ-ઉપનિશ્ચય-વિહારિણો ભવન્તુ । સર્વ-સત્વા અન્-અન્ત-આલોકા ભવન્તુ સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મેષુ સર્વ-સત્વા અ-પ્રતિહત-અવભાસા ભવન્તુ સર્વ-ધર્મ-ધાત્વ્-એક-સ્ફરણાઃ । સર્વ-સત્વા આરોગ્ય-શરીરા ભવન્તુ તથા-ગત-કાય-પ્રતિલબ્ધાઃ । સર્વ-સત્વા ભૈષજ્ય-રાજ-ઉપમા ભવન્તુ અત્યન્ત-આકલ્પન-ધર્માણઃ । સર્વ-સત્વા અ-પ્રતિહત-ભૈષજ્ય-સ્તમ્ભ-ઉપમા ભવન્તુ જગચ્-ચિકિત્સા-પ્રતિપન્નાઃ । સર્વ-સત્વા રોગ-શલ્ય-નિરુદ્ધા ભવન્તુ સર્વ-જ્ઞ-આરોગ્ય-પ્રતિલબ્ધાઃ । સર્વ-સત્વાઃ સરવ્-જગદ્-ભૈષજ્ય-કુશલા ભવન્તુ યથા-આશય-ભૈષજ્ય-પ્રયોગ-સંપ્રયોક્તારઃ ॥
સર્વ-સત્ત્વેષુ સર્વ-રોગ-વિનિવર્ત્તનાય પરિણામયામિ । સર્વ-સત્ત્વેષ્વ્ અ-પર્યન્ત-સ્થામ-બલ-શરીરતાયાં પરિણામયામિ । સર્વ-સત્વાનાં ચક્ર-વાડ-પર્વત-અન્-અવમર્દ્ય-કાય-બલ-ઉપપત્તયે પરિણામયામિ । સર્વ-સત્વાનાં સર્વ-બલ-ઉપસ્તમ્ભન-અ-તૃપ્તાયાં પરિણામયામિ ॥
સર્વ-સત્વા અ-પ્રમાણ-ભાજના ભવન્ત્વ્ આકાશ-ધાતુ-વિપુલાઃ સ્મૃતિ-ઇન્દ્રિય-ઉપેતાઃ સર્વ-લૌકિક-લોક-ઉત્તર-ભાષ-સંગ્રહણાદ્ ગ્રહણ-સ્મૃત્ય્-અ-સંપ્રમૂઢાઃ । સર્વ-સત્વાઃ કલ્યાણ-વિશુદ્ધિ-ભાવના ભવન્તુ । અતીત-અન્-આગત-પ્રત્યુત્પન્ન-સર્વ-બુદ્ધ-બોધ્ય્-અ-ભેદ-પ્રસાદ-ગ્રાહિણઃ । સર્વ-સત્વા કામઙ્-ગમા ભવન્તુ સર્વત્ર-ગામિની-બુદ્ધ-ભૂમિ-પ્રતિલબ્ધાઃ । સર્વ-સત્વાઃ સર્વ-સત્ત્વેષ્વ્ અ-પ્રતિહત-ચિત્તા ભવન્તુ । સર્વ-સત્વા અન્-આભોગ-સર્વ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-પરિસ્ફુટ-ગમના ભવન્તુ । એક-ચિત્ત-ક્ષણ-સર્વ-ધર્મ-વિક્રમાઃ । સર્વ-સત્વાઃ શ્રાન્ત-આક્લાન્ત-સર્વ-લોક-ધાતુ-ગમના ભવન્તુ । અ-વિશ્રામ્યમાન-મનો-મય-કાય-પ્રતિલબ્ધાઃ । સર્વ-સત્વાઃ સુખ-ગમન-મુક્તા ભવન્તુ સર્વ-બોધિ-સત્વ-ચર્યા-અનુપ્રવેશિનઃ । અનેન કુશલ-મૂલેન સર્વ-સત્વાઃ કલ્યાણ-મિત્ર-અ-ત્યાગ-ચિત્ત-અન્-ઉત્સૃષ્ટા ભવન્તુ કૃત-જ્ઞાઃ કૃત-અનુપાલનતયા । સર્વ-સત્વાઃ કલ્યાણ-મિત્રૈઃ સહ-એક-અર્થા ભવન્તુ સ-ભાગ-કુશલ-મૂલ-સંગ્રહણતયા । સર્વ-સત્વાઃ કલ્યાણ-આશયા ભવન્તુ કલ્યાણ-મિત્ર-સંવસન-સંપદ-વિહાર-અનુધન્વનતયા । સર્વ-સત્વાઃ કલ્યાણ-મિત્ર-કુશલ-મૂલ-કર્મ-વિપાક-વિશુદ્ધા ભવન્ત્વ્ એક-પ્રણિધાનાઃ । સર્વ-સત્વા મહા-યાન-અભિરક્તાઃ સંપ્રસ્થિતા ભવન્ત્વ્ અ-વિષ્કમ્ભિત-યાન-સર્વ-જ્ઞતા-પર્યવસાનાઃ । સર્વ-સત્વાઃ પ્રચ્છાદિત-કુશલ-મૂલા ભવન્તુ સર્વ-બુદ્ધ-અવસ્થા-ગોપન-પ્રતિલબ્ધાઃ । સર્વ-સત્વા ગુણ-જ્ઞાન-અભિચ્છાદિતા ભવન્તુ સર્વ-લોક-ઉપક્લેશ-વ્યપવૃત્તાઃ । સર્વ-સત્વા અ-ચ્છિન્ન-અ-વિક્ષિપ્ત-શુક્લ-ધર્માણો ભવન્ત્વ્ અ-વિપન્ન-બુદ્ધ-ધર્મ-પ્રવાહાઃ । સર્વ-સત્વાશ્ છત્ર-ભૂતા ભવન્તુ દશ-બલ-વિતાન-અન્વિતાઃ । સર્વ-સત્વા અત્યન્ત-બોધ્ય્-આસન-પ્રતિલબ્ધા ભવન્તુ । સર્વ-સત્વા બુદ્ધ-વિક્રાન્તિ-સિંહ-આસન-પ્રતિલબ્ધા ભવન્તુ સર્વ-જગદ્-અવલોકનીયા ઇતિ ॥
આર્ય-ગગન-ગઞ્જ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । મા ભૂત્ તન્ મમ કુશલ-મૂલં ધર્મ-જ્ઞાન-કૌશલ્યં વા યન્ ન સર્વ-સત્ત્વ-ઉપજીવ્યં સ્યાદ્ ઇતિ ॥
અતીત-અન્-આગત-શુભ-ઉત્સર્ગસ્ ત્વ્ આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અભિહિતઃ । કુશલાનાં ચ ચિત્ત-ચૈતસિકાનાનામ્ અનુસ્મૃતિર્ અનુસ્મૃત્ય ચ બોધિ-પરિણામના । ઇદમ્ અતીત-કૌશલ્યં । યો * અન્-આગતાનાં કુશલ-મૂલાનાં નિધ્યપ્તિ-બોધેર્ આમુખી-કર્મ-સમન્વાહારઃ । યે મે ઉત્પત્સ્યન્તે કુશલાશ્ ચિત્ત-ઉત્પાદાસ્ તાન્ અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ પરિણામિષ્યામિ + ઇતિ ઇદમ્ અન્-આગત-કૌશલ્યં ॥
તદ્ એવં ચૈતસિકેન + આભ્યાસેન સર્વ-ત્યાગ-અધિમુક્તિં પરિપૂર્યે ત્યાગ-ચિત્ત-વેગ-આપન્નેન કાય-પ્રયોગેણ + ઉત્સૃષ્ટ-સર્વ-પરિગ્રહઃ । સર્વ-પરિગ્રહ-મૂલાદ્ ભવ-દુષ્ખાદ્ વિમુક્તો મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અન્-ઉત્તરાંશ્ ચ + અ-પ્રમેય-અ-સંખ્યેયાન્ કલ્પાન્ નાના-આકાર-અન્-અન્તાન્ લૌકિક-લોક-ઉત્તરાન્ સુખ-સંપત્-પ્રવર્ષાન્ અનુભવતિ । તેન ચ + આત્મ-ભાવ-આદિના [દોઉબ્ત્fઉલ્] વડિષ-આમિષેન + ઇવ સ્વયમ્ અન્-અભિગત-ઉપભોગેન + અપ્ય્ આકૃષ્ય પરાન્ અપિ તારયતિ ॥
અત એવ + ઉક્તં રત્ન-મેઘે । દાનં હિ બોધિ-સત્વસ્ય બોધિર્ ઇતિ ॥
શિક્ષા-સમુચ્ચયે દાન-પારમિતા પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[ઇઇ. સદ્ધર્મપરિગ્રહઃ]
શીલ-પારમિતાયાં સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહો નામ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ ॥
એવમ્ એષામ્ આત્મ-ભાવ-આદીનામ્ ઉત્સૃષ્ટાનામ્ અપિ રક્ષા કાર્યા । કુતો । યસ્માત્ ॥
પરિભોગાય સત્વા નામ + આત્મ-ભાવ-આદિ દીયતે । અ-રક્ષિતે કુતો ભોગઃ । કિં દત્તં યન્ ન ભુજ્યતે ॥
તસ્માત્ સત્વ-ઉપભોગ-અર્થમ્ આત્મ-ભાવ-આદિ પાલયેત્ ॥
ઉક્તં હિ બોધિ-સત્વ-પ્રાતિમોક્ષે । પરં શારિપુત્ર રક્ષિષ્યામિ + ઇત્ય્ આત્મા રક્ષિતવ્યઃ । એવં-રૂપયા શારિપુત્ર હિત-ઐષિકતયા સમન્વાગતો બોધિ-સત્વો જીવિત-હેતોર્ અપિ પાપં કર્મ ન કરોતિ + ઇતિ ॥
વીરદત્ત-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ આહ । શકટમ્ ઇવ ભાર-ઉદ્વહન-અર્થં કેવલં ધર્મ-બુદ્ધિના વાઢવ્યમ્ ઇતિ । તથા + અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અપિ । કાય-દુષ્ખતયા ચ ન પરિખિદ્યતે સત્વ-અવેક્ષતયા + ઇતિ ॥
તચ્ ચ + આત્મ-ભાવ-આદિકં કથં પાલયેત્ । કલ્યાણ-મિત્ર-અન્-ઉત્સર્જનાત્ । યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-ગણ્ડ-વ્યૂહે આર્ય-શ્રી-સંભવેન ॥

કલ્યાણ-મિત્ર-સન્ધારિતાઃ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વા ન પતન્તિ દુર્-ગતિષુ । કલ્યાણ-મિત્ર-સમન્વાહૃતા [દોઉબ્ત્fઉલ્] ન + અતિક્રામન્તિ બોધિ-સત્વ-શિક્ષાં । કલ્યાણ-મિત્ર-પ્રતિચ્છન્ના અભ્યુદ્ગતા ભવન્તિ લોકાત્ કલ્યાણ-મિત્ર-પર્યુપાસિતા બોધિ-સત્વા અ-સંપ્રમોષ-ચારિણો ભવન્તિ સર્વ-બોધિ-સત્વ-ચર્યાસુ । કલ્યાણ-મિત્ર-પરિગૃહીતાઃ બોધિ-સત્વા દુર્-દ્ધર્ષા ભવન્તિ કર્મ-ક્લેશૈઃ । સમ્બોધકાઃ કલ્યાણ-મિત્રા અ-કરણીયાનાં સન્નિવારકાઃ પ્રમાદ-સ્થાનાત્ । નિષ્-કાસયિતારઃ સંસાર-પુરાત્ । તસ્માત્ તર્હિ કુલ-પુત્ર એવં મનસિ-કારાત્ પ્રતિપ્રશ્રબ્ધેન કલ્યાણ-મિત્રાણ્ય્ ઉપસંક્રમિતવ્યાનિ । પૃથિવી-સમ-ચિત્તેન સર્વ-ભાર-વહન-અ-પરિણમનતયા વજ્ર-સમ-ચિત્તેન અ-ભેદ્ય-આશયતયા । ચક્ર-વાડ-સમ-ચિત્તેન સર્વ-દુષ્ખ-અ-સંપ્રવેધનતયા । લોક-દાસ-સમ-ચિત્તેન સર્વ-કર્મ-સમાદાન-અ-જુગુપ્સનતયા । રજો-હરણ-સમ-ચિત્તેન માન-અતિમાન-વિવર્જનતયા । યાન-સમ-ચિત્તેન ગુરુ-ભાર-નિર્વહનતયા । શ્વ-સમ-ચિત્તેન + અ-ક્રુધ્યનતયા । નૌ-સમ-ચિત્તેન ગમન-આગમન-અ-પરિત્રસ્યનતયા । સુ-પુત્ર-સદૃશેન કલ્યાણ-મિત્ર-મુખ-વીક્ષણતયા । આત્મનિ ચ તે કુલ-પુત્ર + આતુર-સંજ્ઞા + ઉત્પાદયિતવ્યા । કલ્યાણ-મિત્રેષુ ચ વૈદ્ય-સંજ્ઞા । અનુશાસનીષુ ભૈષજ્ય-સંજ્ઞા । પ્રતિપત્તિષુ વ્યાધિ-નિર્ઘાતન-સંજ્ઞા । આત્મનિ ચ તે કુલ-પુત્ર ભીરુ-સંજ્ઞા + ઉત્પાદયિતવ્યા । કલ્યાણ-મિત્રેષુ શૂર-સંજ્ઞા । અનુશાસનીષુ પ્રહરણ-સમ્જ્ઞા । પ્રતિપત્તિષુ શત્રુ-નિર્ઘાતન-સંજ્ઞા ॥
અત્ર + એવ વાચના-ઉપાસિકા-વિમોક્ષે વર્ણિતં । કલ્યાણ-મિત્ર-અનુશાસની-પ્રતિપન્નસ્ય કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વસ્ય બુદ્ધા ભગવન્તો * અભિરાદ્ધ-ચિત્તા ભવન્તિ । કલ્યાણ-મિત્ર-વચન-અ-વિલોમ-સ્થાયિનો બોધિ-સત્વસ્ય સર્વ-જ્ઞતા + અસન્ની-ભવતિ । કલ્યાણ-મિત્ર-વચન-અ-વિચિકિત્સકસ્ય + અસન્ની-ભવન્તિ કલ્યાણ-મિત્રાણિ । કલ્યાણ-મિત્ર-મનસિ-કાર-અ-વિરહિતસ્ય સર્વ-અર્થા અભિમુખા ભવન્તિ + ઇતિ । અત એવ + આર્ય-સુધનઃ સારધ્વજસ્ય ભિક્ષોઃ પાદૌ શિરસા + અભિવન્દ્ય + અન્-એક-શત-સહસ્ર-કૃત્વઃ પ્રદક્ષિણી-ક્ર્ટ્ય સારધ્વજં ભિક્ષુમ્ અવલોક્ય પ્રણિપત્ય પુનઃ પુનર્ અવલોકયન્ નિયતં પ્રણિપતન્ નમસ્યન્ન્ અવનમન્ મનસિ કુર્વન્ ચિન્તયન્ ભાવયન્ પરિભાવયન્ન્ ઉદાનમ્ ઉદાનયન્ હાક્-કારં કુર્વન્ । ગુણાન્ અભિમુખી-કુર્વન્ નિગમયન્ન્ અત્ર સન્ન્ અનુસ્મરન્ દૃઢી-કુર્વન્ન્ અ-વિજહન્ મનસા + આગમયન્ન્ ઉપનિબધ્નન્ પ્રણિધિં સમવસરન્ દર્શનમ્ અભિલષન્ સ્વર-નિમિત્તમ્ ઉદ્ગૃહ્ણન્ યાવત્ તસ્ય + અન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ । તથા કલ્યાણ-મિત્ર-આગતં સર્વ-જ્ઞતાં સંપશ્યન્ન્ અશ્રુ-મુખો રુદન્ યાવન્ મેઘસ્ય દ્રમિતસ્ય + અન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ ॥
બોધિ-સત્વ-પ્રતિમોક્ષે * અપ્ય્ ઉક્તં । ઇહ શારિપુત્ર બોધિ-સત્વો ધર્મ-કામતયા ન + અસ્તિ તલ્ લોકે રત્નં યન્ ન પરિત્યજતિ । ન + અસ્તિ તત્ કાય-ઉપસ્થાનં યન્ ન કરોતિ । ન + અસ્તિ તજ્ જઙ્ઘા-પ્રેષણં યન્ ન + ઉત્સહતે । ન + અસ્તિ તદ્ વાક્-કર્મ યન્ ન + ઉત્સહતે આચાર્ય-ઉપાધ્યાય-ગૌરવતયા ॥
પેયાલં ॥
તત્ કસ્ય હેતોઃ । બન્ધ-ચ્છેદાય + એષ ધર્મઃ સંવર્તતે । જાતિ-જરા-વ્યાધિ-મરણ-શોક-પરિદેવ-દુષ્ખ-દૌર્મનસ્ય-ચ્છેદાય + એષ ધર્મઃ સંવર્તતએ ઇતિ રત્ન-ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય ભૈષજ્ય-ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય । સર્વ-સત્વાનાં ગ્લાન્ય-વ્યુપશમાય + એષ ધર્મઃ સંવર્તતએ ઇતિ । એષ્ટવ્યશ્ ચ + અસ્માભિઃ સર્વ-સત્વાનાં ગ્લાન્ય-વ્યુપશમાય + એવં-રૂપો ધર્મ ઇતિ ॥
ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । સચેત્ પુનર્ ગૃહ-પતે પાઠ-સ્વ-અધ્યાય-અર્થિકો બોધિ-સત્વઃ કસ્ય-ચિદ્ અન્તિકાચ્ ચતુષ્-પાદિકાં ગાથાં શૃણુયાદ્ ઉદ્દિશેદ્ વા ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ દાન-શીલ-ક્ષાન્તિ-વીર્ય-ધ્યાન-પ્રજ્ઞા-સંપ્રયુક્તાં બોધિ-સત્વ-સંભાર-ઉપચયં વા તેન તસ્મિન્ન્ આચાર્યે ધર્મ-ગૌરવં કરણીયં યાવદ્ભિર્ નામ-પદ-વ્યઞ્જન ... ગાથા + ઉદ્દિષ્ટા । યદિ તાવત એવં કલ્પાંસ્ તસ્ય + આચાર્યસ્ય + ઉપસ્થાન-પરિચર્યાં કુર્યાદ્ અ-શઠતયા સર્વ-લાભ-સત્-કાર-પૂજયા । અદ્ય + અપિ ગૃહ-પતે ન પ્રતિપૂરિતમ્ આચાર્યસ્ય + આચાર્ય-ગૌરવં ભવતિ । કઃ પુનર્ વાદો ધર્મ-ગૌરવં ॥
પ્રજ્ઞા-પારમિતાયામ્ અષ્ટ-સહસ્રિકાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । કલ્યાણ-મિત્રેષુ ચ ત્વયા કુલ-પુત્ર તીવ્રં ગૌરવમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । પ્રેમ ચ કરણીયં । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વ એવં-રૂપૈર્ ગુણૈર્ ગૌરવ-મનસિ-કારૈર્ ગચ્છન્ન્ અનુપૂર્વેણ + અન્યતમ-નગરમ્ અનુપ્રાપ્તસ્ । તત્ર તસ્ય + અન્તરાયણ-મધ્ય-ગતસ્ય + એતદ્ અભૂત્ । યન્ ન્વ્ અહમ્ ઇમમ્ આત્મ-ભાવં વિક્રીય + અનેન મૂલ્યેન ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય મહા-સત્વસ્ય સત્-કારં કુર્યાં । દીર્ઘ-રાત્રં હિ મમ + આત્મ-ભાવ-સહસ્રાણિ ભગ્નાનિ ક્ષીણાનિ વિક્રીતાનિ પુનર્ અ-પરિમાણે સંસારે * અ-પરિમાણાનિ યાનિ મયા કામ-હેતોઃ કામ-નિદાનમ્ અનુભૂતાનિ ન પુનર્ એવં-રૂપાણાં ધર્માણાં કૃતશ એવં-રૂપાણાં વા સત્વાનાં સત્-કારાય ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો * અન્તરાયણ-મધ્ય-ગતઃ શબ્દમ્ ઉદીરયામ્ આસ ઘોષમ્ અનુશ્રાવયામ્ આસ । કઃ પુરુષેણ + અર્થિકઃ કઃ પુરુષેણ + અર્થિક ઇતિ પેયાલં । અથ ખલુ મારઃ પાપીયાન્ બ્રાહ્મણ-ગૃહ-પતિકાંસ્ તથા સમુપસ્થાપયામ્ આસ યથા તં ઘોષં ન + અશ્રૌષુઃ । યદા + આત્મનઃ ક્રાયકં ન લભતે તદા + એક-અન્તં ગત્વા પ્રારોદીદ્ અશ્રૂણિ ચ પ્રાવર્ત્તયદ્ એવં ચ + અવદદ્ । અહો વત + અસ્માકં દુર્-લભા લાભા યે વયમ્ આત્મ-ભાવસ્ય + અપિ ક્રેતારં ન લભામહે । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો માણવક-રૂપેણ યાવત્ સદાપ્રરુદિતં બોધિ-સત્વં મહા-સત્વમ્ એતદ્ અવોચત્ । કિં ત્વં કુલ-પુત્ર દીન-મના ઉત્કણ્ઠિત-માનસો * અશ્રૂણિ પ્રવર્ત્તયમાનઃ સ્થિતઃ ॥
સદાપ્રરુદિત એવમ્ આહ । અહં માણવક ધર્મ-કામતયા ઇમમ્ આત્મ-ભાવં વિક્રીય ધર્મ-પૂજાં કર્ત્તુ-કામઃ સો * અહમ્ અસ્ય ક્રાયકં ન લભે । પેયાલં ॥
અથ ખલુ સ માણવકઃ સદાપ્રરુદિતં બોધિ-સત્વં મહા-સત્વમ્ એતદ્ અવોચત્ । ન મમ કુલ-પુત્ર પુરુષેણ કૃત્યમ્ અપિ તુ ખલુ પુનઃ પિતુર્ મે યજ્ઞો યષ્ટવ્યઃ । તત્ર મે પુરુષસ્ય હૃદયેન કૃત્યં લોહિતેન ચ અસ્થિ-મજ્જયા ચ । તદ્ દાસ્યસિ ત્વં ક્રયેણ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતસ્ય + એતદ્ અભૂત્ । લાભા મે સુ-લબ્ધાઃ પરિનિષ્પન્નં ચ + આત્માનં જાને પ્રજ્ઞા-પારમિતા + ઉપાય-કૌશલ્યેષુ । યન્ મયા + આત્મનઃ ક્રાયકો લબ્ધો હૃદય્સ્ય રુધિરસ્ય ચ + અસ્થિ-મજ્જાયાશ્ ચ ॥
સ હૃષ્ટ-ચિત્તઃ કલ્ય-ચિત્તઃ પ્રમુદિત-ચિત્તસ્ તં માણવકમ્ એતદ્ અવોચત્ । દાસ્યામિ માણવક યેન તે ઇત આત્મ-ભાવાદ્ અર્થઃ । યાવત્ સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વસ્ તીક્ષ્ણં શસ્ત્રં ગૃહીત્વા દક્ષિણં બાહું વિદ્ધ્વા લોહિતં નિસ્રાવયતિ સ્મ દક્ષિણં ચ + ઊરું વિદ્ધ્વા નિર્-માંસં ચ કૃત્વા + અસ્થિ ભેત્તું કુડ્ય-મૂલમ્ ઉપસંક્રામતિ ॥

અથ ખલ્વ્ અન્યતરા શ્રેષ્ઠિ-દારિકા + ઉપરિ-પ્રાસાદ-તલ-ગતા + અદ્રાક્ષીત્ સદાપ્રરુદિતં બોધિ-સત્વં યાવત્ સા શ્રેષ્ઠિ-દારિકા યેન સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વસ્ તેન + ઉપસંક્રમ્ય + એતદ્ અવોચત્ । કિં નુ ખલુ ત્વં કુલ-પુત્ર + એવં-રૂપામ્ આત્મનઃ કારણાં કારયાસિ + ઇતિ । યાવત્ સા દારિકા પૂજા-પ્રયોજનં શ્રુત્વા પુનર્ આહ । કા પુનસ્ તે કુલ-પુત્ર તતો ગુણ-જાતિર્ નિષ્પત્સ્યતે । સ તામ્ એતદ્ અવોચત્ । સ દારિકે કુલ-પુત્રો મમ પ્રજ્ઞા-પારમિતામ્ ઉપાય-કૌશલ્યં ચ + ઉપદેક્ષય્તિ । તત્ર વયં શિક્ષિષ્યામસ્ તત્ર વયં શિક્ષમાણાઃ સર્વ-સત્વાનાં પ્રતિશરણં ભવિષ્યામઃ । પેયાલં ॥
અથ ખલુ સા શ્રેષ્ઠિ-દારિકા સદાપ્રરુદિતં બોધિ-સત્વમ્ એતદ્ અવોચત્ । આશ્ચર્યં કુલ-પુત્ર । યાવદ્ ઉદારાઃ પ્રણીતાશ્ ચ + અમી ત્વયા ધર્માઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ । એક-એકસ્ય + અપિ કુલ-પુત્ર + એવં-રૂપસ્ય ધર્મસ્ય + અર્થાય ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-ઉપમાન્ અપિ કલ્પાન્ એવમ્ આત્મ-ભાવાઃ પરિત્યક્તવ્યા ભવેયુઃ । તથા + ઉદારાઃ પ્રણીતાશ્ ચ + અમી ત્વયા ધર્માઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ । અપિ તુ ખલુ કુલ-પુત્ર યેન યેન કૃત્યં તત્ તે દાસ્યામિ સુવર્ણં વા મણિં વા મુક્તાં વા વૈડૂર્યં વા યાવદ્ યેન ત્વં તં ધર્મોદ્ગતં બોધિ-સત્વં સત્-કરિષ્યસિ । યાવદ્ વિસ્તરેણ તયા દારિકયા પઞ્ચ-શત-પરિવારયા સાર્દ્ધં તસ્ય ધર્મોદ્ગતસ્ય સંક્રમણં કર્તવ્યં ॥
અથ ખલુ ધર્મોદ્ગતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ ઉત્થાય + આસનાત્ સ્વકં ગૃહં પ્રાવિક્ષત્ । યાવત્ સપ્ત વર્ષાણ્ય્ એક-સમાધિ-સમાપન્ન એવ + અભૂત્ । સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ સપ્ત વર્ષાણિ ન કામ-વિતર્કમ્ ઉત્પાદયામ્ આસ । ન વ્યાપાદ-વિતર્કં ન વિહિંસા-વિતર્કમ્ ઉત્પાદયામ્ આસ । ન રસ-ગૃદ્ધિમ્ ઉત્પાદયામ્ આસ + અન્યત્ર । કદા નામ ધર્મોદ્ગતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો વ્યુત્થાસ્યતિ । યદ્ વયં ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય મહા-સત્વસ્ય ધર્મ-આસનં પ્રજ્ઞાપયિષ્યામો યત્ર + અસૌ કુલ-પુત્રો નિષદ્ય ધર્મં દેશયિષ્યતિ તં ચ પૃથિવી-પ્રદેશં સિક્તં સંમૃષ્ટં ચ કરિષ્યામો નાના-પુષ્પ-અભિકીર્ણં ઇતિ ચિન્તયામ્ આસ ॥
તાન્ય્ અપિ શ્રેષ્ઠિ-દારિકા પ્રમુખાણિ પઞ્ચ-દારિકા-શતાનિ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય + અનુશિક્ષમાણાનિ દ્વાભ્યામ્ એવ + ઈર્યા-પથાભ્યાં કાલમ્ અતિનામયામ્ આસુઃ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો દિવ્યં નિર્ઘોષમ્ અશ્રૌષીદ્ ઇતઃ સપ્તમે દિવસે ધર્મોદ્ગતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો * અસ્માત્ સમાધેર્ વ્યુત્થાય મધ્યે નગરસ્ય નિષદ્ય ધર્મં દેશયિષ્યતિ + ઇતિ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વસ્ તં નિર્ઘોષં શ્રુત્વા આત્ત-મનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિ-સૌમનસ્ય-જાતસ્ તં પૃથિવી-પ્રદેશં શોધયામ્ આસ સાર્દ્ધં શ્રેષ્ઠિ-દારિકા-પ્રમુખૈઃ પઞ્ચભિર્ દારિકા-શતૈર્ ધર્મ-આસનં પ્રજ્ઞપયામ્ આસ સપ્ત-રત્ન-મયં । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વસ્ તં પૃથિવી-પ્રદેશં સેક્તુ-કામશ્ ચ । ન ચ + ઉદકં સમન્તાત્ પર્યેષમાણો * અપિ લભતે યેન તં પૃથિવી-પ્રદેશં સિઞ્ચેદ્ । યથા + અપિ નામ મારેણ પાપીયસા તત્ સર્વમ્ ઉદકમ્ અન્તર્-ધાપિતં અપ્ય્ એવ નામ + અસ્ય + ઉદકમ્ અ-લભમાનસ્ય ચિત્તં દુષ્ખિતં સ્યાદ્ દૌર્મનસ્યં ચ ભવેચ્ ચિત્તસ્ય વા + અન્યથાત્વં ભવેદ્ યેન + અસ્ય કુશલ-મૂલ-અન્તર્-ધાનં ભવેન્ ન વા ભ્રાજેરન્ કુશલ-મૂલાનિ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય મહા-સત્વસ્ય + એતદ્ અભૂત્ । યન્ ન્વ્ અહમ્ આત્મનઃ કાયં વિદ્ધ્વા ઇમં પ્રદેશં રુધિરેણ સિઞ્ચેયં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અયં હિ પૃથિવી-પ્રદેશએ ઉદ્ધત-રજસ્કો । મા રજો-ધાતુર્ ઇતો ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય મહા-સત્વસ્ય કાયે નિપતતુ । કિમ્ અહમ્ અનેન + આત્મ-ભાવેન + અ-વશ્યં-ભેદન-ધર્મિણા કુર્યાં । વરં ખલુ પુનર્ મમ + અયં કાય એવં-રૂપયા ક્રિયયા વિનશ્યતુ ન ચ નિઃ-સામર્થ્ય-ક્રિયયા । કામ-હેતોઃ કામ-નિદાનં બહૂનિ મે આત્મ-ભાવ-સહસ્રાણિ પુનઃ પુનર્ અ-પરિમાણે સંસારે સંસરતો ભિન્નાનિ । યદિ પુનર્ ભિદ્યન્તે કામમ્ એવં-રૂપેષ્વ્ ઇવ ધર્મ-સ્થાનેષુ ભિદ્યન્તાં ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વ ઇતિ પ્રતિસંખ્યાય તીક્ષ્ણં શસ્ત્રં ગૃહીત્વા સ્વ-કાયં સમન્તતો વિદ્ધ્વા તં પૃથિવી-પ્રદેશં સ્વ-રુધિરેણ સર્વમ્ અસિઞ્ચત્ । એવં તાભિર્ અપિ દારિકાભિઃ કૃતં । ન ચ સદાપ્રરુદિતો બોધિ-સત્વસ્ય મહા-સત્વસ્ય તાસાં વા સર્વાસાં દારિકાણાં ચિત્તસ્ય + અન્યથાત્વમ્ અભૂત્ । યત્ર મારઃ પાપીયાન્ અવતારં લભેત + ઇતિ ॥
અત એવં ચતુર્-ધર્મક-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । કલ્યાણ-મિત્રં ભિક્ષવો બોધિ-સત્વેન મહા-સત્વેન યાવજ્-જીવં ન પરિત્યક્તવ્યમ્ અપિ જીવિત-હેતોર્ ઇતિ ॥
તદ્ એવં કલ્યાણ-મિત્ર-અન્-ઉત્સર્ગાદ્ આત્મ-ભાવ-આદીનાં રક્ષા-આદિકં કાર્યં ॥
સૂત્રાણાં ચ સદા + ઈક્ષણાદ્ બોધિ-સત્વ-શિક્ષા-પદાનિ હિ પ્રાયઃ સૂત્રેષ્વ્ એવ દૃશ્યન્તે । તેષુ તેષુ સૂત્ર-અન્તેષુ બોધિ-સત્વ-સમુદાચારા બોધિ-સત્વ-શિક્ષા-પદાનિ પ્રજ્ઞપ્તાનિ + ઇતિ વચનાત્ । તસ્માત્ તદ્-અન્-ઈક્ષણે મા ભૂદ્ આપત્તિમ્ આપન્નસ્ય + અપ્ય્ અ-જ્ઞાનાદ્ અ-વિરતિર્ ઇતિ સદા સૂત્ર-દર્શનાય + આદરઃ કાર્યઃ । તદ્ અનેન કલ્યાણ-મિત્ર-અન્-ઉત્સર્ગેણ સૂત્ર-અન્ત-દર્શનેન ચ સર્વઃ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહ ઉક્તો ભવતિ ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-સાગરમતિ-સૂત્રે । યાભિર્ અક્ષર-નિરુક્તિભિઃ સો * અન્-અભિલાપ્યો ધર્મઃ સૂચ્યતે તાસામ્ અક્ષર-નિરુક્તીનાં યદા ધારણં દેશના યાવદ્ । અયમ્ ઉચ્યતે સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહઃ । પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર યે તે ધર્મ-ભાણકા એષામ્ એવં-રૂપાણાં સૂત્ર-અન્તાનાં દેશયિતારઃ પ્રતિપત્તિ-સારાશ્ ચ તેષામ્ અપિ ધર્મ-ભાણકાનાં યત્ સેવનં ભજનં પર્યુપાસનમ્ ઉત્થાનમ્ ઉપસ્થાનં ગૌરવં ચિત્રી-કારઃ શુશ્રૂષા આરક્ષા પરિગ્રહશ્ ચીવર-પિણ્ડ-પાત્ર-શયન-આસન-ગ્લાન-પ્રત્યય-ભૈષજ્ય-પરિષ્કાર-દાનં સાધુ-કાર-દાનં સ્વામ્ય્--આરક્ષા કુશલ-પક્ષ-રક્ષા વર્ણ-ભાષણમ્ અ-વર્ણ-પ્રતિચ્છાદનતા । અયમ્ અપિ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહઃ । પેયાલં ॥

પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર યા અ-વિવાદ-પરમતા । અ-ધર્મે ધર્મ-વાદિનાં ચ પુદ્ગલાનાં સહ ધર્મેણ નિગ્રહઃ । અયમ્ અપિ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહઃ । પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર + અ-પ્રતિહત-સન્તાનસ્ય સર્વ-સત્વ-પ્રમોક્ષ-બુદ્ધેર્ નિર્-આમિષ-ચિત્તસ્ય પરેભ્યો ધર્મ-દાનમ્ અયમ્ અપિ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહઃ । પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર યો ધર્મ-શ્રવણ-હેતુકો વા ધર્મ-દેશના-હેતુકો વા + અન્તશ એક-ક્રમ-વ્યતિહારો * અન્તશ એક-ઉચ્છ્વાસ-પ્રશ્વાસો વા । અયમ્ અપિ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહઃ । પેયાલં ॥
પ્રહ્રુતં વત + ઇદં કુલ-પુત્ર ચિત્તં વિષયેષુ । તસ્ય યા નિવારણા પરિરક્ષા એક-અગ્રી-ભાવો દમઃ શમ ઉપશમો વિનયો * અયમ્ ઉચ્યતે સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહઃ । પેયાલં ॥
પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર યેન ધર્મેણ યો * અ-ધર્મઃ પ્રવર્તતે તસ્ય ધર્મસ્ય + અ-પરિગ્રહો * અન્-ઉપાદાનમ્ અયમ્ અપિ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહ ઇત્ય્ આદિ ॥
તત્ર્ ધર્મ-ભાણક-સેવા-આદિના કલ્યાણ-મિત્ર-અન્-ઉત્સર્ગ ઉક્તઃ । કલ્યાણ-મિત્ર-લક્ષણં ચ । તદ્ એતેન સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહેણ વિના । ન રક્ષા । ન શુદ્ધિર્ ન વૃદ્ધિસ્ [દોઉબ્ત્fઉલ્] તતશ્ ચ સો * અપિ ન બોધિ-સત્વ ઇત્ય્ અ-વશ્ય-કાર્યઃ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહઃ ॥
ઉક્તં હિ શ્રી-માલા-સિંહ-નાદ-સૂત્રે । યાન્ય્ અપિ + ઇમાનિ ભગવન્ ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-સમાનિ બોધિ-સત્વ-પ્રણિધાનાનિ તાન્ય્ એકસ્મિન્ મહા-પ્રણિધાને ઉપનિક્ષિપ્તાન્ય્ અન્તર્-ગતાન્ય્ અનુપ્રતિષ્ઠાનિ યદ્ ઉત સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહે । એવં મહા-વિષયો ભગવન્ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહ ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । સ્યાદ્ યથા + અપિ નામ દેવિ મહા-બલવતો * અપિ પુરુષસ્ય + અલ્પો * અપિ મર્મણિ પ્રહારો । વેધનીયો ભવતિ વાધા-કરશ્ ચ । એવમ્ એવ દેવિ મારસ્ય પાપીયસઃ પરીત્તો * અપિ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહો વેધનીયો ભવતિ શોક-આવહઃ પરિદેવ-કરશ્ ચ ભવતિ । ન + અહં દેવિ અન્યમ્ એકમ્ અપિ ધર્મં કુશલં સમનુપશ્યામિ મારસ્ય પાપીયસ એવં વેધનીયં શોક-આવહં પરિદેવ-કરં ચ । યથા + અયમ્ અલ્પો * અપિ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહ ઇતિ ॥
પુનર્ આહ । સ્યાદ્ યથા + અપિ નામ દેવિ સુમેરુઃ પર્વત-રાજઃ સર્વાન્ કુલ-પર્વતાન્ અભિભવન્ન્ અભિરોચતે ચ સમભિરોચતે ચ + ઉચ્ચત્વેન વિપુલત્વેન ચ । એવમ્ એવ દેવિ મહા-યાનિકસ્ય કાય-જીવિત-નિર્-અપેક્ષસ્ય ન ચ ગૃહીત-ચિત્તસ્ય સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહો નવ-યાન-સંપ્રસ્થિતાનામ્ અપિ કાય-જીવિત-સ-અપેક્ષાણાં મહા-યાનિકાનાં સર્વાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ અભિભવતિ + ઇત્ય્ આદિ ॥
તથા + આર્ય-સાગરમતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । પરિગૃહીતો ભવતી જિનેભિર્ દેવેભિ નાગેભિ ચ કિન્નરેભિઃ । પુણ્યેન જ્ઞાનેન પરિગૃહીતઃ સદ્-ધર્મ-ધારિત્વ તથા-ગતાનામ્ ॥
પેયાલં ॥
સ શૂન્ય-ક્ષેત્રેષુ ન જાતુ જાયતે સર્વત્ર જાતૌ ચ જિનં સ પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ચ તસ્મિંલ્ લભતે પ્રસાદં સદ્-ધર્મ-ધારિત્વ તથા-ગતાનામ્ ॥
જાતિ-સ્મરો ભવતિ મહા-આત્મ-ધર્મા પ્રવ્રજ્ય-લાભી ભવતે પુનઃ પુનઃ । પરિશુદ્ધ-ચારી પ્રતિપત્તિ-સારઃ સદ્-ધર્મ-ધારિત્વ તથા-ગતાનામ્ ॥
પેયાલં ॥
લાભી ચ ભોતી વિદુ-ધારણીયે ન નશ્યતે કલ્પ-શતેભિ યચ્-છુભમ્ । પ્રતિભાનવન્તો ભવતે અ-સક્તઃ સદ્-ધર્મ-ધારિત્વ તથા-ગતાનાં ॥
શક્રો * અથ બ્રહ્મા તથ લોક-પાલ્-ઓ મનુષ્ય-રાજા ભુવિ ચક્ર-વર્ત્તી । સુખેન સૌખ્યેન સ બોધિ બુધ્યતે સદ્-ધર્મ-ધારિત્વ તથા-ગતાનામ્ ॥
દ્વાત્રિંશ કાયે * અસ્ય ભવન્તિ લક્ષણાઃ અ-નિન્દિત-અઙ્ગો ભવતે વિ-ચક્ષણઃ । ન તસ્ય તૃપ્તિં લભિ પ્રેક્ષમાણાઃ સદ્-ધર્મ-ધારિત્વ તથા-ગતાનામ્ ॥
ન તસ્ય સંમુહ્યતિ બોધિ ચિત્તં ન ચ + ઉદ્ધુરઃ પારમિતા ચરીષુ । અ-સંગૃહીતઃ કુશલઃ શતેભિઃ સદ્-ધર્મ-ધારિત્વ તથા-ગતાનામ્ ઇતિ ॥
શીલ-પારમિતાયાં સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહો નામ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[ઇઇઇ. ધર્મભાણકાદિરક્ષા]
ધર્મ-ભાણક-આદિ-રક્ષા તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ ॥
ઉક્તસ્ ત્રયાણામ્ અપિ સામાન્યેન રક્ષા-આદ્ય્-ઉપાયઃ । રક્ષા-આદયસ્ તુ વાચ્યાઃ । તત્ર + આત્મ-ભાવે કા રક્ષા યદ્ અન્-અર્થ-વિવર્જનં ॥
તત્ર + ઇતિ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહે વર્ત્તમાનસ્ય + આત્મ-ભાવ-રક્ષા ચિન્ત્યતે યથા પરાન્ ન નાશયેત્ । ઇદં ચ અન્-અર્થ-વિવર્જનમ્ આર્ય-ગગન-ગઞ્જ-સૂત્રે સદ્-ધર્મ-ધારણ-ઉદ્યતૈર્ બોધિ-સત્વૈર્ ભાષિતં ॥
વયમ્ ઉત્સહામો ભગવન્ નિર્વૃતે દ્વિ-પદ-ઉત્તમે । સદ્-ધર્મં ધારયિષ્યામઃ ત્યક્ત્વા કાયં સ્વ-જીવિતમ્ ॥
લાભ-સત્-કારમ્ ઉત્સૃષ્ટ્વા સર્વં ચ + ઉત્સૃજ્ય સંસ્તવં । અન્-ઉત્સૃષ્ટ્વા ઇમં ધર્મં બુદ્ધ-જ્ઞાન-નિદર્શકમ્ ॥
આક્રોશ-પરિભાષાંશ્ ચ દુર્-ઉક્ત-વચનાનિ ચ । ક્ષાન્ત્યા તાન્ મર્ષયિષ્યામઃ સદ્-ધર્મ-પ્રતિસંગ્રહાત્ ॥
ઉચ્ચગ્ઘનાં તર્જનાં ચ અ-વર્ણમ્ અ-યશાંસિ ચ । સર્વાંસ્ તાન્ મર્ષયિષ્યામો ધારયન્ત ઇમં નયમ્ ॥ પે ॥
એવં-વિધે મહા-ઘોરે ભિક્ષુ-રાજાન-ક્ષોભણે । વિલોપ-કાલે સત્વાનાં સદ્-ધર્મં ધારયામહે ॥
ગમ્ભીરા યે ચ સૂત્ર-અન્તા વિમુક્તિ-ફલ-સંહિતાઃ । પ્રતીચ્છકા ન ભેસ્યન્તિ । ચિત્રા મૃક્ષ્યન્તિ તે કથાસ્ ॥ પે ॥
મૈત્રીં તેષુ કરિષ્યામો યે ધર્મેષ્વ્ અ-પ્રતિષ્ઠિતાઃ । કારુણ્યં ચ કરિષ્યામો ધારયન્ત ઇમં નયમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા દુઃ-શીલ-સત્વાંશ્ ચ ઇચ્છા-લોભ-પ્રતિષ્ઠિતાન્ । અશ્રુ-પાતં કરિષ્યામો ગતિઃ કાન્ધસ્ય ભાવિતા ॥
સહસા + એવ ચ તં દૃષ્ટ્વા સદ્-ધર્મ-પ્રતિબાધકં । દૂરતો મૈત્રમ્ એષ્યામો મા નો રુષ્યેત એવ હિ ॥
રક્ષિષ્યામો યથા-શક્ત્યા વાચા-કર્મસુ સંવૃતાઃ । સહસા + એનાન્ ન વક્ષ્યામઃ સ્વ-પાપે * અસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતાન્ ॥
દાનૈસ્ તથા + અપિ સત્-કારૈઃ પરિપાચ્ય + ઇહ તાન્ નરાન્ । પશ્ચા + એનાંશ્ ચોદયિષ્યામો ભૂતમ્ આપાય-ગો-ચરાન્ ॥
ગૃહિ-સંભવ-સંત્યક્તાઃ પ્રાન્ત-અરણ્ય-સુ-ગો-ચરાઃ । મૃગ-ભૂતા ભવિષ્યામો * અલ્પ-અર્થા અલ્પ-કૃત્યકાઃ ॥ પે ॥
દાન્તાઃ શાન્તાશ્ ચ મુક્તાશ્ ચ ગ્રામે * અસ્મિન્ન્ અવતીર્ય ચ । દેશયિષ્યામહે ધર્મં સત્વા યે ધર્મત-અર્થિકા ॥
સુ-દૂરમ્ અપિ યાસ્યામો ધર્મ-કામાન્ નિશમ્ય ચ । ધર્મ-આરામ-રતિ-પ્રાપ્તા અર્થં કર્ત્તા + અસ્મ દેહિનામ્ ॥
સંમુખં તત્ર સંદૃશ્ય સત્વાનાં સ્ખલિતં પૃથુ । આત્મ-પ્રેક્ષા ભવિષ્યામો ધર્મ-સૌરત્ય-સંસ્થિતાઃ ॥
અ-સત્-કૃતાઃ સત્-કૃતા વા મેરુ-કલ્પાઃ પ્રભૂય ચ । અન્-ઉપલિપ્તા લોકેન ભેસ્યામો લોક-નાયકાઃ ॥
ભિક્ષૂણાં ભિન્ન-વૃત્તાનાં પરિવાદં નિશમ્ય ચ । કર્મ-સ્વકા ભવિસ્યામો મા + એષાં કર્મ વિપચ્યતામ્ ॥
બધકાન્ યોજયિષ્યન્તિ ધર્મેષ્વ્ એષુ હિ વર્તતાં । એતે ધર્મા ન ચ + અસ્માકં સંવિદ્યન્તે કથઞ્-ચન ॥
અસ્માકં શ્રમણાનાં હિ ન ચ શ્રામણકા ગુણાઃ । ભૂતાં ચોદન સંશ્રુત્ય ઇદં સૂત્રં પ્રતિક્ષિપન્ ॥

સંછિન્ન-કર્ણ-નાસાનામ્ આદર્શા + એષાં કુતઃ પ્રિયઃ । ચોદનાં ભૂતતઃ શ્રુત્વા સદ્-ધર્મં તે ક્ષિપન્તિ તમ્ ॥
યે ભિક્ષવો ભવિષ્યન્તિ સદ્-ધર્મ-પ્રતિગ્રાહકાઃ । ચેષ્ટિષ્યન્તે તથા તેષાં કશ્-ચિદ્ ધર્મમ્ ઇમં શૃણોત્ ॥
રાજાનો ગ્રાહયિષ્યન્તિ ભેસ્યન્તિ ચ મહા-જનઃ । બુદ્ધ-અધિષ્ઠાનતઃ સત્વા ધર્મં શ્રોષ્યન્તિ + ઇમં [દોઉબ્ત્fઉલ્] તદા ॥
તસ્મિન્ કાલે વયં કષ્ટે ત્યક્ત્વા કાયં સ-જીવિતં । સદ્-ધર્મં ધારયિષ્યામઃ સત્વાનાં હિત-કારણાદ્ । ઇતિ ॥
આર્ય-સદ્-ધર્મ-પુણ્ડરીકે * અપ્ય્ ઉક્તં ॥
આચાર-ગો-ચર-રક્ષી અ-સંસૃષ્ટઃ શુચિર્ ભવેત્ । વર્જયેત્ સંસ્તવં નિત્યં રાજ-પુત્રેભિ રાજભિઃ ॥
યે ચ + અપિ રાજ્ઞાં પુરુષાઃ કુર્યાત્ તે હિ ન સંસ્તવં । ચણ્ડાલ-મુષ્ટિકૈઃ શૌણ્ડૈસ્ તીર્થિકૈશ્ ચ + અપિ સર્વશઃ ॥
અધિમાનીન્ ન સેવેત [દોઉબ્ત્fઉલ્] વિનયેચ્ ચ + આગમે સ્થિતાન્ । અર્હન્ત-સંમતાન્ ભિક્ષૂન્ દુઃ-શીલાંશ્ ચ + એવ વર્જયેત્ ॥
ભિક્ષુણીં વર્જયેન્ નિત્યં હાસ્ય-સંલાપ-ગો-ચરાં । ઉપાસિકાશ્ ચ વર્જેયા પ્રકટમ્ અન્-અવસ્થિતાઃ ॥
સ્ત્રી-પણ્ડકાશ્ ચ યે સત્વાઃ સંસ્તવં તૈર્ વિવર્જયેત્ । કુલેષુ ચ + અપિ વધુકાઃ કુમાર્યશ્ ચ વિવર્જયેત્ ॥
ન તાઃ સંમોદયેજ્ જાતુ કૌશલ્યં સાધુ પૃચ્છિતૃં [દોઉબ્ત્fઉલ્] । સંસ્તવં ચ વિવર્જેયા સૌકર-ઔરભ્રિકૈઃ સહ ॥
સ્ત્રી-પોષકાશ્ ચ યે સત્વા વર્જયેત્ તેહિ સંસ્તવં । નટૈર્ ઝલ્લક-મલ્લેભિર્ યે ચ + અન્યે તાદૃશા જનાઃ ॥
વાર-મુખ્યાન્ ન સેવેત યે ચ + અન્યે ભોગ-વૃત્તિનઃ । પ્રતિસંમોદનં તેભિઃ સર્વશઃ પરિવર્જયેત્ ॥
યદા ચ ધર્મં દેશેયા માતૃ-ગ્રામસ્ય પણ્ડિતો । ન ચ + એકઃ પ્રવિશેત્ તત્ર ન + અપિ હાસ્ય-સ્થિતો ભવેદ્ ઇતિ ॥
અયં ચ + અ-પરો * અન્-અર્થો ભવેદ્ યદ્ ઇદં માર-કર્મ + ઉક્તં પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં । મારઃ પાપીયાંસ્ તસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય + અ-ચિરં યાન-સંપ્રસ્થિતસ્ય + અન્તિકે બલવત્તરમ્ ઉદ્યોગમ્ આપત્સ્યતે । અત્ર + એવ + આહ । પુનર્ અ-પરમ્ આનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે તસ્મિન્ સમયે મારાઃ પાપીયાંસો બોધિ-સત્વસ્ય વિહેઠનમ્ ઉપસંહરન્તિ ભયં સંજનયન્તિ । ઉલ્કા-પાતાન્ દિશિ દિગ્-વહાન્ ઉત્સૃજન્તિ સંદર્શયન્તિ । અપ્ય્ એવ નામ + અયં બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો * અવનીયેત વા રોમ-હર્ષો વા + અસ્ય ભવેદ્ ઇતિ । યેન + અસ્ય + એક-ચિત્ત-ઉત્પાદો * અપિ ક્ષીયેત + અન્-ઉત્તરાયાઃ સમ્યક્-સંબોધેર્ ઇતિ । પુનર્ અ-પરમ્ અન્ય-વિજ્ઞાન-સંજ્ઞિનો લિખિષ્યન્તિ યાવત્ પર્યવાપ્સ્યન્તિ । ન વયમ્ અત્ર + આસ્વાદં લભામહે ઇત્ય્ ઉત્થાય + આસનાત્ પ્રક્રમિષ્યન્તિ । એવં વિજૃમ્ભમાણા ઉચ્ચગ્ઘન્તો યાવત્ પર્યવાપ્સ્યન્તિ + ઇતિ માર-કર્મ । એવમ્ ઉત્પત્સ્યન્તે જન-પદ-ગ્રામ-આદિ-વિતર્કાઃ । એવમ્ આચાર્ય-ઉપાધ્યાય-માતા-પિતૃ-મિત્ર-અમાત્ય-જ્ઞાતિ-સાલોહિત-મનસિ-કારાઃ । એવં ચોર-મનસિ-કારાઃ । એવં ચીવર-આદિ-મનસિ-કારાઃ । પુનર્ અ-પરં ધર્મ-ભાણકશ્ છન્દિકો ભવિષ્યતિ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞા-પારમિતાં લેખયિતું યાવદ્ વાચયિતુ.ં ધર્મ-શ્રવણિકશ્ ચ કિલાસી ભવિષ્યતિ । એવં વિપર્યયાત્ । ધર્મ-ભાણકશ્ ચ દેશ-અન્તરં ગન્તુ-કામો ભવિષ્યતિ ધાર્મ-શ્રવણિકાશ્ ચ ન + ઇતિ નેયં । એવં ધર્મ-ભાણકો મહા-ઇચ્છો ભવિષ્યતિ ધાર્મ-શ્રવણિકો * અલ્પ-ઇચ્છ ઇતિ નેયં । સંક્ષેપાદ્ ધર્મ-ભાણક-ધાર્મ-શ્રવણિકયોર્ યા કા-ચિદ્ વિધુરતા સર્વં તન્ માર-કર્મ + ઇત્ય્ ઉક્તં ॥
આર્ય-ગગન-ગઞ્જ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । ઇતિ હિ યાવદ્ અ-કુશલ-ધર્મ-અનુવર્ત્તનતા । કુશલ-ધર્મ-ઉત્સર્ગશ્ ચ સર્વં તન્ માર-કર્મ + ઇતિ ॥
આર્ય-સાગરમતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । પુનર્ અ-પરં ભગવન્ બોધિ-સત્વ આરણ્યકો ભવતિ પ્રાન્ત-શય્યા-આસન-અભિરતો * અલ્પ-ઇચ્છુઃ સંતુષ્ટઃ પ્રવિવિક્તો * અ-સંસૃષ્ટો ગૃહ-સ્થ-પ્રવ્રજિતૈઃ । સો * અલ્પ-અર્થતયા + અલ્પ-કૃત્યતયા ચ સુખં વિહરતિ ન ચ બાહશ્રુત્ય-પર્યેષ્ટાવ્ અભિયુક્તો ભવતિ ન સત્વ-પરિપાકાય ન ચ ધર્મ-શ્રવણે વા ધર્મ-સાંકથ્હ્યે વા + અર્થ-વિનિશ્ચય-કથાયાં વા વર્તમાનાયાં સંક્રમિતવ્યં મન્યતે । ન પરિપૃચ્છન-જાતીયો ભવતિ । ન કિં-કુશલ-અભિયુક્તો ભવતિ । તસ્ય + અરણ્ય-વાસેન ચ + એક-આરામ-રતિતયા ચ ક્લેશા ન સમુદાચરન્તિ । સ પર્યુત્થાન-વિષ્કમ્ભણ-માત્રેણ તુષ્ટિં વિન્દતિ । ન ચ + અનુશય-સમુદ્યાતાય માર્ગં ભાવયતિ । સ તત્ર ન + આત્મ-અર્થાય પ્રતિપન્નો ભવતિ ન પર-અર્થાય । અયં ભગવન્ બોધિ-સત્વસ્ય + અરણ્ય-વાસ-પ્રતિસંયુક્તઃ સપ્તમો માર-અઙ્કુશ ઇતિ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં ભગવન્ બોધિ-સત્વઃ કલ્યાણ-મિત્ર-પ્રતિ-રૂપકાણિ પાપ-મિત્રાણિ સેવતે ભજતે પર્યુપાસ્તે । યે હ્ય્ એનં સંગ્રહ-વસ્તુભ્યો વિચ્છન્દ્ય પુણ્ય-સંભારાત્ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહાદ્ વિચ્છન્દ્ય પ્રવિવેકે નિયોજયન્તિ । અલ્પ-અર્થાય + અલ્પ-કૃત્યતાયાં નિયોજયન્તિ । શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-પ્રતિસંયુક્તાશ્ ચ + અસ્મૈ કથા અભીક્ષ્ણં દેશયન્તિ ॥
યસ્મિંશ્ ચ સમયે બોધિ-સત્વો વિવેક-વાસેન મહા-યાને * અભ્યુદ્ગચ્છેત્ તસ્મિન્ સમયે તં બોધિ-સત્વં વૈયાવૃત્ય-પલિબોધે નિયોજયન્તિ વૈયાવૃત્યં બોધિ-સત્વેન + અ-વશ્યં કરણીયં ॥
યસ્મિંશ્ ચ સમયે બોધિ-સત્વો વૈયાવૃત્યે સંનિયોજયિતવ્યસ્ તસ્મિન્ સમયે વિવેકે નિયોજયન્તિ । એવં ચ + એનં વદન્તિ । આરબ્ધ-વીર્યસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય બોધિર્ ન કુ-સીદસ્ય । સચેત્ ત્વમ્ અષ્ટાભિર્ નવભિર્ વા કલ્પૈર્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિં ન + અભિસંભોત્સ્યસે । ન ભૂયઃ શક્યસ્ય્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુમ્ । તત્ર ભગવન્ । બોધિ-સત્વો * અત્ય્-આરબ્ધેન વીર્યેણ સ્થાનં ખલુ પુનર્ એતદ્ વિદ્યતે યન્ નિર્વાણ-ફલં પ્રાપ્નુયાદ્ । અયં ભગવન્ । બોધિ-સત્વસ્ય કલ્યાણ-મિત્ર-પ્રતિ-રૂપકેણ દશમો માર-અઙ્કુશઃ ॥
યે * અપિ તતો * અન્યે બોધિ-સત્વ-યાનીયાઃ પુદ્ગલા માર-અઙ્કુશ-આવિદ્ધાઃ પ્રત્યવેતેષુ ધર્મેષુ ચરન્તિ તૈઃ સાર્દ્ધં રતિં વિન્દતિ । તથા હિ તદ્-અનુવર્ત્તકા ભવન્તિ સ હીન-સેવી વિશેષમ્ અન્-અધિગતો હીન-ગતિં ગચ્છતિ યદ્ ઉત ધન્વ-ગતિં જડ-એડ-મૂક-ગતિં યાવદ્ એકાદશો માર-અઙ્કુશ ઇતિ ॥
યેન ચ + એવં સંતત્ય્-આરબ્ધ-વીર્યસ્ય નિર્-વેદાત્ સર્વથા બોધિ-સત્વ-ભાવ એવ ભવત્ય્ અત એવ રત્ન-મેઘે * અભિહિતં । ઇહ બોધિ-સત્વઃ સર્વ-ઈર્યા-પથેષુ વીર્યમ્ આરભતે । તથા ચ + આરભતે યથા ન કાય-ખેદં સંજનયતિ । ન ચિત્ત-ખેદ્.અમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે બોધિ-સત્વસ્ય સાંતત્ય-વીર્યમ્ ઇતિ । કીદૃશં તદ્ વીર્યં । યેન ખેદો ભવતિ । યદ્ ઇદમ્ અલ્પ-બલસ્ય ગુરુ-કર્મ-આરમ્ભો * અતિ-વેલાયાં વા + અ-પરિપક્વ-અધિમુક્તેર્ વા દુષ્કર-કર્મ-આરમ્ભસ્ તદ્ યથા સ્વ-માંસ-દાન-આદિઃ । દત્તશ્ ચ + અનેન + આત્મ-ભાવઃ । કિન્ત્વ્ અ-કાલ-પરિભોગાદ્ વારયતિ । અન્યથા હિ તેષામ્ એવ સત્વાનાં બોધિ-સત્વ-ખેદેન બોધિ-ચિત્ત-વીજ-નાશાન્ મહતઃ ફલ-રાશેર્ નાશઃ સ્યાત્ ॥

અતશ્ ચ ગગન-ગઞ્જ-સૂત્રે * અભિહિતં । અ-કાલ-પ્રતિકાઙ્ક્ષણતા માર-કર્મ + ઇતિ । ન + અપ્ય્ અ-કાલ ઇત્ય્ આત્મ-ભાવ-ત્યાગ-ચિત્તમ્ એવ ન + ઉત્પાદ્ય + અભ્યાસ-અન્-આરમ્ભાદ્ * ધિ ન કદા-ચિદ્ દદ્યાત્ । તસ્માદ્ એવં સ્મૃતિમ્ ઉપાસ્થાપ્ય બોધિ-ચિત્ત-પરિપાચન-વિરોધિભ્યો મોહાત્ સ્વ-અર્થ-ઘાતિભ્યઃ પિશિત-અશનેભ્યઃ કર્મ-કારિભ્યશ્ ચ + આત્મ-ભાવો રક્ષિતવ્યઃ ॥
ભૈષજ્ય-વૃક્ષસ્ય સુ-દર્શનસ્ય મૂલ-આદિ-ભોગ્યસ્ય યથા + એવ વીજં । દત્ત્વા + અપિ સંરક્ષ્યમ્ અ-કાલ-ભોગાત્ સંબુદ્ધ-ભૈષજ્ય-તરોસ્ તથા + એવ ॥
અયં સમાસતો માર-કર્મ + અન્-અર્થઃ ॥
અસ્ય વિસર્જનં રત્ન-મેઘ-સૂત્રે કથિતં । કથં ચ કુલ-પુત્ર + અત્ર બોધિ-સત્વો માર-કર્મ-પરિહાર-ઉપાય-કુશલો ભવતિ । ઇહ બોધિ-સત્વો * અ-કલ્યાણ-મિત્રં સર્વેણ સર્વં પરિવર્જયતિ । અ-પ્રતિ-રૂપ-દેશ-વાસં લોકાયત-મન્ત્ર-સેવન-ભાવનાં લાભ-સત્-કાર-પૂજા-ઉપસ્થાન-બહુ-માનં સર્વેણ સર્વં પરિવર્જયતિ । યે ચ + અન્યે ઉપક્લેશા બોધિ-પક્ષ્ય-માર્ગ-અન્તરાયિકાસ્ તાન્ સર્વેણ સર્વં પરિવર્જયતિ । તેષાં ચ પ્રતિ-પક્ષં ભજતે ॥
અત્ર + એવ ચ + અ-કલ્યાણ-મિત્ર-લક્ષણમ્ ઉક્તં । શીલ-વિપન્ન-પુદ્ગલ-વિવર્જનતયા પાપ-મિત્ર-પરિવર્જના વેદિતવ્યા । એવં દૃષ્ટિ-વિપન્ન-આચાર-વિપન્ન-આજીવ-વિપન્ન-પુદ્ગલ-વિવર્જનતયા । સઙ્ગણિકા-આરામ-પુદ્ગલ-વિવર્જનતયા । કુશીદ-પુદ્ગલ-વિવર્જનતયા । સંસાર-અભિરત-પુદ્ગલ-વિવર્જનતયા । બોધિ-પરાઙ્-મુખ-પુદ્ગલ-પરિવર્જનતયા । ગૃહિ-સંસર્ગ-વિવર્જનતયા પાપ-મિત્ર-પરિવર્જના વેદિતવ્યા । તેન ચ કુલ-પુત્ર + એતાનિ સ્થાનાનિ પરિવર્જયતા ન તેષાં પુદ્ગલાનામ્ અન્તિકે દુષ્ટ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં ન પ્રતિઘ-ચિત્તં ન + અવમન્યના-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્ । એવં ચ અનેન ચિત્તમ્ ઉપસ્થાપયિતવ્યમ્ । ઉક્તં હિ ભગવતા ધાતુશઃ સત્વાઃ કામ-આદિ-ધાતું આસ્રવન્તિ જાયન્તે સંસ્યન્દન્તે સંસર્ગાચ્ ચ વિનશ્યન્તિ । તસ્માદ્ અહં સંસર્ગં વર્જયિષ્યામિ + ઇતિ ॥
બોધિ-ચિત્ત-સંપ્રમોષો * અપ્ય્ અન્-અર્થઃ તસ્ય ચ હેતુર્ ઉક્તો રત્ન-કૂટે । ચતુર્ભિઃ કાશ્યપ ધર્મૈઃ સમન્વાગતસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય બોધિ-ચિત્તં મુહ્યતિ । કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ । આચાર્ય-ગુરુ-દક્ષિણીય-વિસંવાદનતયા પરેષામ્ અ-કૌકૃત્યે કૌકૃત્ય-ઉપસંહરણતયા । મહા-યાન-સંપ્રસ્થિતાનાં ચ સત્વાનામ્ અ-વર્ણ-અ-યશો * અ-કીર્ત્ય્-અ-લોક-નિશ્ચારણતયા માયા-શાઠ્યેન ચ પરમ્ ઉપચરતિ ન + અધ્યાય-આશયેન + ઇતિ અસ્ય વિવર્જનમ્ અત્ર + ઉક્તં । ચતુર્ભિઃ કાશ્યપ ધર્મૈઃ સમન્વાગતસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય સર્વાસુ જાતિષુ જાત-માત્રસ્ય બોધિ-ચિત્તમ્ આમુખી-ભવતિ । ન ચ + અન્તરા મુહ્યતિ યાવદ્ બોધિ-મણ્ડ-નિષદનાત્ । કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ । યદ્ ઉત જીવિત-હેતોર્ અપિ સંપ્રજાનન્ મૃષા-વાદં ન પ્રભાષતે । અન્તશો હાસ્ય-પ્રેક્ષિકયા + અપિ । અધ્યાશયેન ચ સર્વ-સત્વાનામ્ અન્તિકે તિષ્ઠત્ય્ અપગત-માયા-શાઠ્યતયા સર્વ-બોધિ-સત્વેષુ ચ શાસ્તૃ-સંજ્ઞામ્ ઉત્પાદયતિ । ચતુર્-દિશં ચ તેષાં વર્ણં નિશ્ચારયતિ । યાંશ્ ચ સત્વાન્ પરિપાચયતિ તાન્ સર્વાન્ અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ સમાદાપયતિ । પ્રાદેશિક-યાન-અ-સ્પૃહણતયા । એભિઃ કાશ્યપ ચતુર્ભિર્ ઇતિ ॥
સિંહ-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ આહ । ન જાતુ ધર્મ-દાનસ્ય અન્તરાયં કરોતિ યઃ । તેન + અસૌ લભતે ક્ષિપ્રં લોક-નાથેહિ સઙ્ગમમ્ ॥
તથા જાતિ-સ્મરાદ્ ધર્મ-દાનાજ્ જાનીષ્વ + એવં કુમારક + ઇતિ ॥
તથા + અત્ર + એવ । બોધિ-ચિત્તં ન રિઞ્ચતિ તેન સર્વાસુ જાતિષુ । સ્વપ્ન-અન્તરે * અપિ તચ્-ચિત્તં કિં પુનર્ યદિ જાગ્રતઃ ॥
આહ । યેષુ વિરતિ-સ્થાનેષુ ગ્રામેષુ નગરેષુ વા । સમાદાય + ઇતિ બોધાય તેન ચિત્તં ન રિઞ્ચતિ ॥
આર્ય-મઞ્જુશ્રી-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-ગુણ-વ્યૂહ-અલં-કાર-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । ચતુર્ભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતો બોધિ-સત્વઃ પ્રણિધાનાન્ ન ચલતિ ॥ પે ॥
નિહતમાનશ્ ચ ભવતિ + ઈર્ષ્ય-માત્સર્ય-પરિવર્જકશ્ ચ ભવતિ પર-સંપદં ચ દૃષ્ટ્વા આત્ત-મના ભવતિ + ઇતિ । ઇદમ્ એવ પાત્ર-બોધિ-ચિત્તસ્ય સ્ફુટતરમ્ અ-સંપ્રમોષ-કારણં યત્ તત્ર + એવ રત્ન-કૂટે * અભિહિતમ્ । સર્વ-ઈર્યા-પથેષુ બોધિ-ચિત્ત-પરિકર્મણતયા । બોધિ-ચિત્ત-પૂર્વઙ્-ગમતયા ચ + ઇતિ ॥
તથા હિ ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે પાઠઃ । આરોચયામિ પ્રતિવેદયામિ વો યથા યથા બહુલુ વિતર્કયેન્ નરઃ તથા તથા ભવતિ તન્-નિમ્ન-ચિત્તઃ તેહી વિતર્કેહિ તન્-નિશ્રિતેહિ + ઇતિ ॥
અવસાદો * અપ્ય્ અન્-અર્થ એતદ્-વર્જનં ચ રત્ન-મેઘે દૃષ્ટં । ઇહ બોધિ-સત્વો ન + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । દુષ્-પ્રાપા બોધિર્ મનુષ્ય-ભૂતેન સતા । ઇદં ચ મે વીર્યં પરીત્તં ચ કુ-સીદો * અહં બોધિશ્ ચ + આદીપ્ત-શિરશ્-ચૈલ-ઉપમેન બહૂન્ કલ્પાન્ । બહૂનિ કલ્પ-શતાનિ બહૂનિ કલ્પ-સહસ્રાણિ સમુદાનેતવ્યા । તન્ ન + અહમ્ ઉત્સહએ ઈદૃશં ભારમ્ ઉદ્વોઢું ॥
કિં તર્હિ બોધિ-સત્વેન + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । યે * અપિ તે * અભિસંબુદ્ધાસ્ તથા-ગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્-સંબુદ્ધા યે ચ + અભિસંબુદ્ધ્યન્તે યે વા + અભિસંભોત્સ્યન્તે * અપિ + ઈદૃશેન + એવ નયેન ઈદૃશ્યા પ્રતિપદા । ઈદૃશેન + એવ વીર્યેણ + અભિસંઉદ્ધા અભિસંબુધ્યન્તે * અભિસંભોત્સ્યન્તે ચ । યાવન્ ન તે તથા-ગત-ભૂતા એવ + અભિસંબુદ્ધાઃ । અહમ્ અપિ તથા તથા ઘટિષ્યે તથા તથા વ્યાયંસ્યે સર્વ-સત્વ-સાધારણેન વીર્યેણ સર્વ-સત્વ-આરમ્બણેન વીર્યેણ યથા + અહમ્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યએ ઇતિ ॥
પુનર્ અ-પરો * અન્-અર્થો રત્ન-કૂટે દૃષ્ટઃ । અ-પરિપાચિતેષુ સત્વેષુ વિશ્વાસો બોધિ-સત્વસ્ય સ્ખલિતં અ-ભાજની-ભૂતેષુ સત્વેષુ + ઉદાર-બુદ્ધ-ધર્મ-સંપ્રકાશનાત્ બોધિ-સત્વસ્ય સ્ખલિતં ॥
ઉદાર-અધિમુક્તિકેષુ સત્વેષુ હીન-યાન-સંપ્રકાશનાદ્ બોધિ-સત્વસ્ય સ્ખલિતમ્ ઇતિ । સમ્યક્-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થિતેષુ શીલવત્સુ કલ્યાણ-ધર્મેષુ પ્રતિ-વિમાનના દુઃ-શીલ-પાપ-ધર્મ-સંગ્રહા બોધિ-સત્વસ્ય સ્ખલિતમ્ ઇતિ ॥
અન્-અધિમુક્તિર્ અપ્ય્ અન્-અર્થઃ । યથા + ઉક્તં રાષ્ટ્રપાલ-સૂત્રે । યસ્ય અધિમુક્તિ ન વિદ્યતિ બુદ્ધ-ધર્મ-ગણે ચ ન તસ્ય ધિમુક્તિઃ । શિક્ષ-વ્રતેષુ ન તસ્ય ધિમુક્તિઃ પાપમતેસ્ તિર-પાય-મુખસ્ય ॥

સ ઇતશ્ ચ્યુતો મનુ-જેષુ કર્મ-વશાદ્ અ-બુધો હિ વિમૂઢઃ । નરકેષ્વ્ અથ તિર્ય-ગતીષુ પ્રેત-ગતીષુ ચ વિન્દતિ દુષ્ખમ્ ॥
ઇતિ અસ્ય વિસર્જનં રત્ન-કૂટે * અભિહિતં દૃષ્ટં । યેષુ ચ + અસ્ય ગમ્ભીરેષુ બુદ્ધિના + અવગાહતે । તત્ર તથા-ગત એવ સાક્ષી + ઇતિ કૃત્વા ન પ્રતિક્ષિપતિ । તથા-ગત એવ જનીતે । ન + અહં જાને । અન્-અન્તા બુદ્ધ-બોધિર્ નાના-અધિમુક્તિકતયા તથા-ગતાનાં સત્વેષુ ધર્મ-દેશના પ્રવર્ત્તતએ ઇતિ ॥
વૈયાવૃત્ય-વર્તમાનેન + અન્-અર્થ-વિવર્જન-કુશલેન ભવિતવ્યં । બોધિ-સત્વ-પ્રાતિમોક્ષે હિ સહ-ધાર્મિકે ધર્મ-શ્રવણે । તથા-ગત-પૂજાયાં ચ વૈયાવૃત્યમ્ ઉપદિષ્ટં તત્ર યા વૃત્તિઃ સા રત્ન-રાશિ-સૂત્રાદ્ આગતા । તત્ર વૈયાવૃત્ય-કરેણ ભિક્ષુણા સર્વ-ભિક્ષુ-સંઘસ્ય ચિત્તમ્ અભિરાધયિતવ્યં । તત્ર યે ભિક્ષવ આરણ્યકાઃ પ્રાન્ત-શય્યા-આસનિકાસ્ તેષાં । વૈયાવૃત્ય-કરેણ ભિક્ષુણા સર્વેણ સર્વં ન કર્મ-સમુત્થાનં દાતવ્યં । યદિ પુનર્ આરણ્યકસ્ય ભિક્ષોઃ સંઘ-પર્યાપન્નં શૈક્ષકં કર્મ પ્રાપ્નુયાત્ । એતેન વૈયાવૃત્ય-કરેણ ભિક્ષુણા + આત્મના + એવ તત્ કર્તવ્યં । અન્યતરો વા ભિક્ષુર્ અધ્યેષ્યો ન પુનઃ સ આરણ્યકો ભિક્ષુર્ ઉત્પીડયિતવ્યસ્ તત્ર યો ભિક્ષુઃ પિણ્ડ-ચારિકો ભવતિ તસ્ય તેન વૈયાવૃત્ય-કરેણ ભિક્ષુણા પ્રણીત-ભોજનેષુ સંવિભાગઃ કર્તવ્યઃ । તત્ર કાશ્યપ યો ભિક્ષુર્ યોગ-આચારી ભવતિ । તસ્ય તેન વૈયાવૃત્ય-કરેણ ભિક્ષુણા + અનુલોમિકાન્ય્ ઉપકરણાન્ય્ ઉપસંહર્તવ્યાનિ ગ્લાન-પ્રત્યય-ભૈષજ્ય-પરિષ્કારાશ્ ચ । યસ્મિંશ્ ચ પ્રદેશે સ યોગ-આચારી ભિક્ષુઃ પ્રતિવસતિ તસ્મિન્ પ્રદેશે ન ઉચ્ચ-શબ્દઃ કર્તવ્યઃ । રક્ષિતવ્યો વૈયાવૃત્ય-કરેણ ભિક્ષુણા યોગ-આચારી ભિક્ષુઃ । શય્યા-આસન-ઉપસ્તમ્ભના + અસ્ય કર્તવ્યા । પ્રણીતાનિ ચ સંપ્રિયાણિ યોગ-આચાર-ભૂમ્ય્-અનુકૂલાનિ ખાદનીય-ભોજનીયાન્ય્ ઉપનામયિતવ્યાનિ ॥ પે ॥
યે ભિક્ષવો બાહુશ્રુત્યે * અભિયુક્તા ભવન્તિ તેષામ્ ઉત્સાહો દાતવ્યઃ । યાવત્ તે * અપિ પરિરક્ષિતવ્યાઃ । યે ધાર્મ-કથિકા ભિક્ષવો ભવિષ્યન્તિ । તેષાં પ્રતીહાર-ધર્મતા કર્તવ્યા । યાવદ્ ધાર્મ-શ્રવણિકાશ્ ચ + ઉદ્યોજયિતવ્યાઃ પર્ષન્-મણ્ડલં પરિસંસ્થાપયિતવ્યં । સાંકથ્ય-મણ્ડલં વિશોધયિતવ્યં યાવત્ સાધુ-કાર-બહુલેન ચ + અસ્ય ભવિતવ્યં ॥ પે ॥
ન ક્વ-ચિદ્ વસ્તુનિ ઐશ્ચર્ય-સંજ્ઞા + ઉત્પાદયિતવ્યા । કિયત્ પરીત્તમ્ અપિ કાર્યં સંઘ-મતેન કર્તવ્યં । ન સ્વ-મતેન યાવન્ ન સાંઘિકશ્ ચાતુર્દિશ-સાંઘિકેન સંસૃષ્ટઃ કર્તવ્યઃ । એવં વિપર્યયાદ્ એવં સ્તૌપિકેન સહ + અન્યો-ન્ય-સંસર્ગ-પ્રતિષેધઃ । યદિ ચાતુર્દિશે સંઘે વૈકલ્યં ભવેત્ સાંઘિકશ્ ચ લાભ ઉત્સદો ભવેત્ તેન વૈયાવૃત્ય-કરેણ ભિક્ષુણા ભિક્ષુ-સંઘમ્ એક-માનસં કૃત્વા । સાંઘિક-લાભાચ્ ચાતુર્દિશ-સાંઘિક-કાર્યં કર્તવ્યં । એવં સ્તૂપે * અપિ પ્રલુગ્ને * અયમ્ એવ વિધિર્ દાયકાન્ દાન-પતીન્ વા સમાદાપ્ય પ્રતિસંસ્કર્તવ્ય ઇત્ય્ આજ્ઞા । યદિ પુનઃ કાશ્યપ કિયદ્ બહુર્ અપિ સ્તૌપિકો લાભો ભવેત્ । સ વૈયાકૃત્ય-કરેણ ન સંઘેન ચાતુર્દિશ-સંઘે ઉપનામયિતવ્યઃ । તત્ કસ્માદ્ * ધેતોઃ । યા સ્તૌપિકા અન્તશ એકદશા + અપિ શ્રાદ્ધૈઃ પ્રસાદ-બહુલૈર્ નિર્યાતિતા ભવતિ । સા સ-દેવકસ્ય લોકસ્ય ચૈત્યં । કઃ પુનર્ વાદો રત્નં વા રત્ન-સંમતં વા યચ્ ચ સ્તૂપે ચીવરં નિર્યાતિતં ભવતિ । તત્ તત્ર + એવ તથા-ગત-ચૈત્યે વાત-આતપ-વૃષ્ટિભિઃ પરિક્ષયં ગચ્છતુ । ન પુનઃ સ્તૌપિકં ચીવરં હિરણ્ય-મૂલ્યેન પરિવર્તયિતવ્યં । ન હિ સ્તૌપિકસ્ય કશ્-ચિદ્ અર્ઘો ન + અપિ સ્તૂપસ્ય કેન-ચિદ્ વૈકલ્યં યો હિ કશ્-ચિત્ કાશ્યપ વૈયાવૃત્ય-કરો ભિક્ષૂ રુષ્ટ-ચિત્તઃ શીલવતાં દક્ષિણીયાનામ્ [દોઉબ્ત્fઉલ્] ઐશ્વર્યાદ્ આજ્ઞપ્તિં દદાતિ સ તેન + અ-કુશલેન કર્મણા નરક-ગામી ભવતિ + ઇતિ । યદિ મનુષ્ય-લોકમ્ આગચ્છતિ દાસો ભવતિ પર-કર્મ-કરો લાભી ચ ભવતિ ખટ-ચપેટ-પ્રચણ્ડ-પ્રહારાણાં । પે । દણ્ડ-કર્મ-ભય-તર્જિતં ભિક્ષું કરોત્ય્ અ-કાલ-પ્રેષણમ્ અ-કાલ-જ્ઞપ્તિં દદાતિ । સ તેન + અ-કુશલેન કર્મણા બહુશઙ્કુર્ નામ પ્રત્ય્-એક-નરકસ્ તત્ર + અસ્ય + ઉપપત્તિર્ ભવતિ । યાવત્ સહસ્ર-વિદ્ધઃ કાયો ભવતિ । આદીપ્તઃ । પ્રદીપ્તઃ સંપ્રજ્વલિતઃ । પે । યોજન-શત-વિસ્તાર-પ્રમાણા જિહ્વા ભવતિ । તસ્ય તત્ર જિહ્વા-ઇન્દ્રિયે બહૂનિ શઙ્કુ-શત-સહસ્રાણિ આદીપ્તાનિ અયસ્-મયાનિ નિખાતાનિ ભવન્તિ । યો હિ કશ્-ચિત્ કાશ્યપ વૈયવૃત્ય-કરો ભિક્ષુર્ આગત-આગતં સાંઘિકં લાભં સન્નિધિં કરોતિ ન કાલ-અનુકાલં દદાતિ । ઉદ્વશ્યાપયિતવ્યા વિહેઠયિત્વા દદાતિ । કેષાઞ્-ચિન્ ન દદાતિ । સ તેન + અ-કુશલ-મૂલેન જઙ્ઘા નામ ગૂથ-મૃતિકા-પ્રેત-યોનિસ્ તત્ર + અસ્ય + ઉપપત્તિર્ ભવતિ । તત્ર + અસ્ય + અન્યે પ્રેતા ભોજનં ગૃહીત્વા + અપદર્શયન્તિ । સ ઉદ્વશ્યમાનસ્ તદ્-ભોજનમ્ અ-નિમિષાભ્યાં નેત્રાભ્યાં પશ્યમાનઃ ક્ષુત્-પિપાસા-પરિગતો દુષ્ખાં । વેદનાં વેત્તિ ન ચ વર્ષ-સહસ્રેણ + અપિ તસ્ય ભોજનસ્ય લાભી ભવતિ । યદ્ અપિ કદા-ચિત્ કર્હિ-ચિદ્ ભોજનં લબ્ધં ભવતિ તદ્ ઉચ્ચારં ભવતિ પૂય-શોણિતં વા + ઇતિ ॥
સંઘરક્ષિત-અવદાને * અપ્ય્ અન્-અર્થ ઉક્તઃ । યાંસ્ ત્વં સંઘરક્ષિત સત્વાન્ અદ્રાક્ષીઃ કુડ્ય-આકારાંસ્ તે ભિક્ષવ આસન્ । તૈઃ સાંઘિકં કુડ્યં શ્લેષ્મણા નાશિતં । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન કુડ્ય-આકારાઃ સંવૃત્તાઃ । યાંસ્ ત્વં સંઘરક્ષિત સત્વાન્ અદ્રાક્ષીઃ સ્તમ્ભ-આકારાંસ્ તે ભિક્ષવ આસન્ । તૈઃ સાંઘિક-સ્તંભઃ સિંહાણકેન નાશિતઃ । તેન સ્તમ્ભ-આકારાઃ સંવૃત્તાઃ । યાંસ્ ત્વં સત્વાન્ અદ્રાક્ષીર્ વૃક્ષ-આકારાન્ પત્ર-આકારાન્ ફલ-આકારાન્ તે * અપિ ભિક્ષવ આસન્ । તૈર્ અપિ સાંઘિકાનિ વૃક્ષ-પત્ર-પુસ્.પ-ફલાનિ પૌદ્ગલિક-પરિભોગેન પરિભુક્તાનિ તેન તે વૃક્ષ-પત્ર-પુષ્પ-ફલ-આકારાઃ સંવૃત્તાઃ । યાંસ્ ત્વં સત્વાન્ અદ્રાક્ષી રજ્જ્વ્-આકારાન્ સંમાર્જન્ય્--આકારાંસ્ તે ભિક્ષવ આસન્ । તૈઃ સાંઘિકા રજ્જુ-સમ્માર્જન્યઃ પૌદ્ગલિક-પરિભોગેન પરિભુક્તાસ્ તેન રજ્જ્વ્-આકારાઃ સમ્માર્જન્ય્--આકારાશ્ ચ સંવૃત્તાઃ । યં ત્વં સત્વમ્ અદ્રાક્ષીસ્ તટ્ટ-આકારં સ શ્રામણેરક આસીત્ । સ તટ્ટુકં નિર્માદયતિ । આગન્તુકાશ્ ચ ભિક્ષવો * અભ્યાગતાઃ । તૈર્ અસૌ દૃષ્ટશ્ ચ પૃષ્ટશ્ ચ શ્રામણેરક કિમ્ અયં સંઘસ્ય પાનકં ભવિષ્યતિ । સ માત્સર્ય-ઉપહત-ચિત્તઃ કથયતિ । કિં ન પશ્યથ તટ્ટુકં નિર્માદિતં પીતં પાનકમ્ ઇતિ । તે વૃત્તા વેલા + ઇતિ નૈરાશ્યમ્ આપન્ના હીન-દીન-વદનાઃ પ્રક્રાન્તાઃ । સ તસ્ય કર્મણો વિપાકેન તટ્ટુક-આકારઃ સંવૃત્તાઃ ॥

યં ત્વમ્ સત્વમ્ અદ્રાક્ષીર્ ઉદૂખલ-આકારં સો * અપિ ભિક્ષુર્ આસીત્ । તસ્ય પાત્ર-કર્મ પ્રત્યુપસ્થિતં । તત્ર ચ + એકઃ શ્રામણેરકો * અર્હન્ મુદ્રા-વારે નિયુક્તઃ । સ તેન + ઉક્તઃ શ્રામણેરક દદસ્વ મે ખલિસ્તાકં કુટ્ટયિત્વા + ઇતિ । સ કથયતિ । સ્થવિર તિષ્ઠ તાવન્ મુહૂર્તં વ્યગ્રો * અસ્મિ પશ્ચાત્ કુટ્ટયિત્વા દાસ્યામિ + ઇતિ । સ સંજાત-આમર્ષઃ કથયતિ । શ્રામણેરક યદિ મમ કલ્પતે ઉદૂખલં સ્પ્રષ્ટું ત્વામ્ એવ + અહમ્ ઉદૂખલે પ્રક્ષિપ્ય કુટ્ટયેયં । પ્રાગ્ એવ ખલિસ્તોકમ્ ઇતિ । સ શ્રામણેરઃ સંલક્ષયતિ । તીવ્ર-પર્યવસ્થાન-પર્યવસ્થિતો * અયં । યદ્ય્ અહમ્ અસ્મૈ પ્રતિવચનં દાસ્યામિ ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રકોપમ્ આપત્સ્યતિ + ઇતિ તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । યદા + અસ્ય પર્યવસ્થાનં વિગતં તદા + ઉપસંક્રમ્ય કથયતિ । સ્થવિર જાનીષે ત્વં કો * અહમ્ ઇતિ । સ કથયતિ । જાને ત્વાં કાશ્યપસ્ય સમ્યક્-સંબુદ્ધસ્ય પ્રવ્રજિતં શ્રામણેરકં । અહમ્ અપિ ભિક્ષુઃ સ્થવિરઃ । શ્રામણેરકઃ કથયતિ । યદ્ય્ અપ્ય્ એવં તથા + અપિ તુ યન્ મયા પ્રવ્રજિતેન કરણીયં તત્ કૃતં । કિં કૃતં ક્લેશ-પ્રહાણં છિન્ન-સકલ-બન્ધનો * અહં સર્વ-બન્ધન-વિનિર્મુક્તઃ । ખરં તે વાક્-કર્મ નિશ્ચારિતં । અત્યયમ્ અત્યયતો દેશય । અપ્ય્ એવ નામ એતત્ કર્મ-પરિક્ષયં તનુત્વં પર્યાદાનં ગચ્છેદ્ ઇતિ । તેન + અત્યયમ્ અત્યયતો ન દેશિતં તેન કર્મણા + ઉદૂખલ-આકારઃ સંવૃત્તઃ ॥
યાંસ્ ત્વં સત્વાન્ અદ્રાક્ષીઃ સ્થાલ્ય-આકારાન્ । તે કલ્પિ-કારકા આસન્ ભિક્ષૂણામ્ ઉપસ્થાયકાઃ । તે ભૈષજ્યાનિ ક્વાથયન્તો ભિક્ષુભિર્ અ-પ્રિયમ્ ઉક્તાઃ તૈશ્ ચિત્તં પ્રદૂષ્ય સ્થાલ્યો ભિન્નાઃ તેન સ્થાલ્ય-આકારાઃ સંવૃત્તાઃ । યં ત્વં સત્વમ્ અદ્રાક્ષીર્ મધ્યે છિન્નં તન્તુના ધાર્યમાણં સો * અપિ ભિક્ષુર્ આસીલ્ લાભી ગ્રાહિકઃ તેન માત્સર્ય-અભિભૂતેન લાભઃ સંપરિવર્તિતઃ । યો વાર્ષિકઃ સ હૈમન્તિકઃ પરિણામિતઃ । યસ્ તુ હૈમન્તિકઃ સ વાર્ષિકઃ પરિણામિતઃ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન મધ્યે છિન્નસ્ તન્તુના ધાર્યમાણો ગચ્છતિ ॥
શિક્ષા-સમુચ્ચયે ધર્મ-ભાણક-આદિ-રક્ષા-પરિચ્છેદસ્ તૃતીયઃ ॥
[ઇવ્. (ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ)]
અ-પરે * અપિ મહન્તો * અન્-અર્થાઃ સૂત્ર-અન્તેષુ + ઉક્તાઃ । યથા તાવદ્ આકાશ-ગર્ભ-સૂત્રે । પઞ્ચ + ઇમાઃ કુલ-પુત્ર ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્દ્ધ-અભિષિક્તસ્ય મૂલ-આપત્તયઃ । યાભિર્ મૂલ-આપત્તિભિઃ ક્ષત્રિયો મૂર્દ્ધ-અભિષિક્તઃ સર્વાણિ પૂર્વ-અવરોપિતાનિ કુશલ-મૂલાનિ ઝાષયતિ । વસ્તુ-પતિતઃ પારાજિકઃ સર્વ-દેવ-મનુષ્ય-મુખેભ્યો * અપાય-ગામી ભવતિ । કતમાઃ પઞ્ચ । યઃ કુલ-પુત્ર મૂર્દ્ધ-અભિષિક્તં સ્તૌપિકં વસ્ત્વ્ અપહરતિ સાંઘિકં વા ચાતુર્દિશ-સાંઘિકં વા નિર્યાતિતં વા । સ્વયં વા + અપહરતિ હારયતિ વા । ઇયં પ્રથમા મૂલ-આપત્તિઃ ॥
યઃ પુનર્ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ શ્રાવક-નિર્યાણ-ભાષિતં વા પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-નિર્યાણ-ભાષિતં વા મહા-યાન-નિર્યાણ-ભાષિતં વા પ્રતિક્ષિપતિ પ્રતિષેધયતિ + ઇયં દ્વિતીયા મૂલ-આપત્તિઃ ॥
યઃ પુનર્ મામ્ ઉદ્દિશ્ય શિરસ્-તુણ્ડ-મુણ્ડ-કાષાય-વસ્ત્ર-પ્રાવૃતઃ શિક્ષા-ધારી વા શિક્ષા-અ-ધારી વા તસ્ય દુઃ-શીલસ્ય વા શીલવતો વા કાષાયાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ અપહરતિ અપહરાયતિ । ગૃહ-સ્થં વા કરોતિ કાયે દણ્ડૈઃ પ્રહરતિ ચારકે વા પ્રક્ષિપતિ જીવિતેન વા વિયોજયતિ + ઇયં તૃતીયા મૂલ-આપત્તિઃ ॥
યઃ પુનઃ ક્ષત્રિયઃ સંચિન્ત્ય માતરં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયતિ પિતરમ્ અર્હન્તં ભગવચ્-છ્રાવકં વા જીવિતાદ્ વ્યપરોપયતિ સમગ્રં વા સંઘં ભિનત્તિ તથા-ગતસ્ય + અર્હતઃ સમ્યક્-સંબુદ્ધસ્ય સંચિન્ત્ય દુષ્ટ-ચિત્તો રુધિરમ્ ઉત્પાદયતિ ॥
એભિઃ પઞ્ચભિર્ આનન્તર્યૈર્ કર્મભિર્ અન્યતર-અન્યતરં કર્મ + ઉત્પાદયતિ + ઇયં ચતુર્થી મૂલ-આપત્તિઃ ॥
યઃ પુનઃ ક્ષત્રિયો * અ-હેતુ-વાદી ભવતિ પર-લોક-ઉપેક્ષકઃ । દશ + અ-કુશલાન્ કર્મ-પથાન્ સમાદાય વર્તતે * અન્યાંશ્ ચ બહૂન્ સત્વાન્ દશસ્વ્ અ-કુશલેષુ કર્મ-પથેષુ સમાદાપયતિ વિનયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ + ઇયં પઞ્ચમી મૂલ-આપત્તિઃ ॥ પે ॥
યઃ પુનર્ ગ્રામ-ભેદં જન-પદ-ભેદં નગર-ભેદં રાષ્ટ્ર-ભેદં કરોતિ + ઇયં મૂલ-આપત્તિઃ ॥ પે ॥
આદિ-કર્મિણાં મહા-યાન-સંપ્રસ્થિતાનાં કુલ-પુત્રાણાં કુલ-દુહિતૄણાં વા + અષ્ટૌ મૂલ-આપત્તયો । યાભિર્ મૂલ-આપત્તિભિઃ સ્ખલિતા આદિ-કર્મિકા મહા-યાન-સંપ્રસ્થિતાઃ સર્વાણિ પૂર્વ-અવરોપિતાનિ કુશલ-મૂલાનિ ઝાષયન્તિ । વસ્તુ-પતિતાઃ પરાજિતા દેવ-મનુષ્ય-મહા-યાન-મુખાદ્ અપાય-ગામિનો ભવન્તિ ચિરં ચ સંસારે સીદન્તિ કલ્યાણ-મિત્ર-વિરહિતાઃ । કતમા અષ્ટૌ । યે સત્વાઃ પૂર્વ-દુશ્-ચરિત-હેતુના + અસ્મિન્ ક્લિષ્ટે પઞ્ચ-કષાયે લોકે ઉપપન્નાસ્ તએ ઇત્વર-કુશલ-મૂલાઃ કલ્યાણ-મિત્રં સંનિઃશ્રિત્ય + ઇદં પરમં ગમ્ભીરં મહા-યાનં શૃણ્વન્તિ । તે ચ પરીત્ત-બુદ્ધયો * અપિ કુલ-પુત્રા અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્તિ । તેષાં આદિ-કર્મિકા યે ચ બોધિ-સત્વા ઇદં પરમ-ગમ્ભીરં શૂન્યતા-પ્રતિસંયુક્તં સૂત્ર-અન્તં શૃણ્વન્તિ ઉદ્દિશન્તિ પઠન્તિ । તે યથા-શ્રુતં યથા-પર્યવાપ્તં પરેષાં પૂર્વ-બુદ્ધિ-સદૃશાનાં સ્વ્-અર્થં સુ-વ્યઞ્જનં વિસ્તરેણ + અગ્રતઃ સ્મારયન્તિ પ્રકાશયન્તિ । તે હ્ય્ અ-કૃત-શમા બાલાઃ પૃથગ્-જનાઃ શૃણ્વન્ત ઉત્ત્રસ્યન્તિ સંત્રસ્યન્તિ સંત્રાસમ્ આપદ્યન્તે । તે સંત્રાસેન વિવર્ત્તયન્ત્ય્ અન્-ઉત્તરાયાઃ સમ્યક્-સંબોધેશ્ ચિત્તં શ્રાવક-યાને ચિત્તં પ્રણિદધતિ । એષા આદિ-કર્મિક-બોધિ-સત્વસ્ય મૂલ-આપત્તિઃ પ્રથમા ॥
યયા મૂલ-આપત્ત્યા સ કુલ-પુત્રઃ સર્વં પૂર્વ-અવરોપિતં કુશલ-મૂલં ઝાષયતિ । વસ્તુ-પતિતઃ પરાજિતઃ સ્વર્ગ-અપવર્ગ-સુખાત્ । વિસંવાદિતં ચ + અસ્ય બોધિ-ચિત્તમ્ અપાય-ગામિ ભવતિ । તસ્માદ્ બોધિ-સત્વેન મહા-સત્વેન પર-પુદ્ગલાનામ્ આશય-અનુશયં પ્રથમં જ્ઞાત્વા યથા-આશયાનાં સત્વાનામ્ અનુપૂર્વેણ ધર્મ-દેશના કર્તવ્યા । તદ્ યથા મહા-સમુદ્રે * અનુપૂર્વેણ + અવતારયતિ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરમ્ આદિ-કર્મિકો બોધિ-સત્વઃ કસ્ય-ચિદ્ એવ વક્ષ્યતિ ॥
ન ત્વં શક્યસિ ષટ્-પારમિતાસુ ચર્યાં ચર્તું । ન ત્વં શક્યસ્ય્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું । શીઘ્રં ત્વં શ્રાવક-યાને પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-યાને વા ચિત્તમ્ ઉત્પાદય । તેન ત્વં સંસારાન્ નિર્યાસ્યસિ । યાવદ્ યથા-પૂર્વ-ઉક્તમ્ ઇયમ્ આદિ-કર્મિકસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય દ્વિત્-યા મૂલ-આપત્તિઃ ॥
પુનર્ અ-પરમ્ આદિ-કર્મિકો બોધિ-સત્વઃ કસ્ય-ચિદ્ એવં વક્ષ્યતિ । કિં ભોઃ પ્રાતિમોક્ષ-વિનયેન । શીલેન સુ-રક્ષિતેન શીઘ્રં ત્વમ્ અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયસ્વ । મહા-યાનં પઠ । યત્ તે કિઞ્-ચિત્ કાય-વાઙ્-મનોભિઃ ક્લેશ-પ્રત્યયાદ્ અ-કુશલં કર્મ સમુદાનીતં તેન પાઠેન શુદ્ધિર્ ભવત્ય્ અ-વિપાકં । યાવદ્ યથા-પૂર્વ-ઉક્તમ્ અયમ્ આદિ-કર્મિકસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય તૃતીયા મૂલ-આપત્તિઃ ॥

પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર કેષાઞ્-ચિદ્ આદિ-કર્મિકો બોધિ-સત્વ એવં વક્ષ્યતિ । વર્જયત યૂયં કુલ-પુત્રાઃ શ્રાવક-યાન-કથાં । મા શૃણુત મા પઠત મા પરેષામ્ ઉપદિશત । ગોપયત શ્રાવક-યાન-કથાં । ન યૂયં તસ્માત્ મહત્ ફલં પ્રાપ્સ્યથ । ન યૂયં તતો નિદાનાચ્ * છક્તાઃ ક્લેશ-અન્તં કર્તું । શ્રદ્દધત મહા-યાન-કથાં । શૃણુત મહા-યાનં પઠત મહા-યાનં પરેષાં ચ + ઉપદિશત । તતો યૂયં સર્વ-દુર્-ગત્ય્-અપાય-પથાન્ શમયિષ્યથ । ક્ષિપ્રં ચ + અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યથ ॥
યદિ તે તસ્ય વચન-કારિણો ભવન્તિ + ઈદૃશં દૃષ્ટિ-ગતમ્ ઉપગૃહ્ણીયુઃ । ઉભયોર્ અપિ મૂલ-આપતિર્ ભવતિ + ઇયમ્ આદિ-કર્મિકસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય ચતુર્થી મૂલ-આપત્તિઃ ॥
પુનર્ અ-પરમ્ આદિ-કર્મિકા બોધિ-સત્વા દ્વિ-જિહ્વિકા ભવન્તિ અન્યથા નિદર્શયન્તિ । ઇદં ચ મહા-યાનં કીર્તિ-શબ્દ-શ્લોક-અર્થં લાભ-સત્-કાર-હેતોઃ પઠન્તિ સ્વ-અધ્યાયન્તિ ધારયન્તિ વાચયન્તિ દેશયન્તિ પરેષાં ચ શ્રુત-માત્રમ્ ઉપદિશન્તિ । એવં ચ વક્ષ્યન્તિ । વયં મહા-યાનિકા ન + અન્યે । તે પરેષામ્ ઈર્ષ્યાયન્તિ લાભ-સત્-કાર-હેતોર્ યતસ્ તે લભન્તે ઉપભોગ-પરિભોગાન્ પરેભ્યસ્ તત્-પ્રત્યયાત્ તે પ્રકુપ્યન્તિ તેષાં ચ + અ-વર્ણં નિશ્ચારયન્તિ કુત્સન્તિ પંસયન્તિ વિજુગુપ્સન્તિ । આત્માનં ચ + ઉત્કર્ષયન્તિ ન તાન્ । અતસ્ તે ઈર્ષ્ય-હેતુના ચ + ઉત્તરિ-મનુષ્ય-ધર્મૈર્ આત્માનં વિજ્ઞપયન્તિ । તતસ્ તે તેન વસ્તુના પતિતાઃ પરાજિતા મહા-યાન-સુખાદ્ એતાં મહા-ગુરુકામ્ આપત્તિમ્ આપદ્યન્તે યયા + અપાય-ગામિનો ભવન્તિ । યથા કશ્-ચિત્ પુરુષો રત્ન-દ્વીપં ગચ્છેદ્ ગન્તું નાવા સમુદ્રમ્ અવતરતે સ મહા-સમુદ્રે સ્વયમ્ એવ તાં નાવં ભિન્દ્યાત્ તત્ર + એવ મરણં નિગચ્છેદ્ । એવમ્ એવ યે આદિ-કર્મિકા બોધિ-સત્વા મહા-ગુણ-સાગરમ્ અવતર્તુ-કામા ઈર્ષ્યા-હેતોસ્ તદ્ વદન્તિ । તત્-પ્રત્યયાત્ તે શ્રદ્ધા-નાવં ભિત્ત્વા પ્રજ્ઞા-જીવિતેન વિયોગં પ્રાપ્નુવન્તિ । એવં તે બાલા આદિ-કર્મિકા બોધિ-સત્વા ઈર્ષ્યા-હેતોર્ અન્-ઋત-પ્રત્યયા મહા-ગુરુકામ્ આપત્તિમ્ આપદ્યન્તે । ઇયં પઞ્ચમી મૂલ-આપત્તિર્ આદિ-કર્મિકસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય ॥
પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર ભવિષ્યન્ત્ય્ અન્-આગતે * અધ્વનિ ગૃહ-સ્થ-પ્રવ્રજિતા આદિ-કર્મિકા બોધિ-સત્વા યે તે ગમ્ભીરાઃ શૂન્યતા-પ્રતિસંયુક્તાઃ સૂત્ર-અન્ત-આધારણી-ક્ષાન્તિ-સમાધિ-ભૂમિ-સ્વ્-અલં-કૃત-મહા-વિદ્વત્-પુરુષાણાં કૃત-શ્રમાણાં બોધિ-સત્વાનાં ગો-ચરાસ્ તાન્ મહા-યાન-સૂત્ર-અન્તાન્ ધારયન્તિ પઠન્તિ સ્વ-અધ્યાયન્તિ પરેષાં ચ વિસ્તરેણ વાચયિત્વા પ્રકાશયન્તિ । અહં ચ + ઇમાન્ ધર્માન્ સ્વ-બુદ્ધ્યા બુદ્ધ્વા + એવં ચ પુનર્ અહં કારુણ્ય-હેતોસ્ તવ + ઉપદિશામિ । ત્વયા વા પુનસ્ તથા ભાવયિતવ્યં યથા ત્વમ્ અત્ર ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ પ્રત્યક્ષો ભવિષ્યસિ । એવં તે જ્ઞાન-દર્શનં ભવિષ્યતિ યથા મમ । એતર્હિ ન પુનર્ એવ દદાતિ પઠિત-માત્રેણ + અહમ્ ઇમાન્ એવં-રૂપાન્ ધર્માન્ ગમ્ભીર-ગમ્ભીરાન્ ઉપદિશામિ ન સાક્ષાત્-ક્રિયયા ॥
લ-ભ-સત્-કાર-હેતોર્ આત્માનં વિક્રીણાતિ । તત્-પ્રત્યયાત્ સર્વ-ત્ર્ય્-અધ્વ-ગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્-સંબુદ્ધાનાં બોધિ-સત્વાનામ્ આર્ય-પુદ્ગલાનાં ચ પુરતઃ સ-અપરાધિકો ભવતિ । મહા-ગુરુકમ્ આપત્તિમ્ આપદ્યતે । વિસંવાદયતિ દેવ-મનુષ્યાન્ મહા-યાનેન । શ્રાવક-યાનમ્ એવ + અસ્ય ન ભવતિ । પ્રાગ્ એવ મહા-યાનસ્ય + અવતાર-વિશેષ-અધિગમઃ । પ્રાગ્ એવ + અન્-ઉત્તરા સમ્યક્-સંબોધિઃ ॥
તદ્ યથા કશ્-ચિત્ પુરુષો મહા-અટવીં પ્રસ્થિતઃ ક્ષુત્-તર્ષ-પ્રપીડિતઃ સ તત્ર મહા-ફલ-વૃક્ષે પ્રતિષ્ઠિતઃ । આહાર-અર્થં સ ઉદાર-ફલ-વૃક્ષમ્ અપહાય ગન્ધ-સંપન્નં રસ-સંપન્નમ્ અન્-આસ્વાદ્ય વિષ-વૃક્ષમ્ અભિરુહ્ય વિષ-ફલાનિ ભુઞ્જીત ભુક્ત્વા ચ કાલં કુર્યાત્ । તદ્-ઉપમાંસ્ તાન્ પુદ્ગલાન્ વદામિ । યે દુર્-લભં મનુષ્ય-લાભં લબ્ધ્વા કલ્યાણ-મિત્રં સન્નિશ્રિત્ય મહા-યાનમ્ અવતર્તુ-કામા લાભ-સત્-કાર-યશો-હેતોર્ આત્માનમ્ ઉપદર્શયન્તિ પરાન્ પંસયન્તિ એવં-રૂપાં મહા-ગુરુકામ્ આપત્તિમ્ આપદ્યન્તે યયા ગુરુકયા + આપત્ત્યા સર્વ-વિજ્ઞાનાં પરમ-જુગુપ્સિતા ભવન્તિ । અપાય-ગામિનસ્ તથા-રૂપાશ્ ચ પુદ્ગલા ન સેવનીયાઃ સર્વ-ક્ષત્રિય-બ્રાહ્મણ-વિટ્-શૂદ્રાણાં । યશ્ ચ તાન્ સેવતે સ સ-અતિસારો ભવતિ સર્વ-વિજ્ઞાનાં । ઇયં કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વસ્ય ષષ્ઠી મૂલ-આપત્તિઃ ॥
પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર ભવિષ્યન્ત્ય્ અન્-આગતે * અધ્વનિ ક્ષત્રિયાણાં પુરોહિત-ચણ્ડાલા અમાત્ય-ચણ્ડાલા ભટ-ચણ્ડાલા મૂર્ખાઃ પણ્ડિત-માનિનો મહા-ધના મહા-ભોગાઃ । બહુ-વિધેષુ દાન-મય-પુણ્ય-ક્રિયા-વસ્તુષુ સંદૃશ્યન્તે તે ત્યાગ-મદ-મત્તા માન-મદ-દર્પેણ ક્ષત્રિયં વિભેદયન્તિ । શ્રમણાન્ ક્ષત્રિયૈઃ । તે ક્ષત્રિયાન્ નિશ્રિત્ય શ્રમણાન્ દણ્ડાપયન્તિ । અર્થં દણ્ડેન મુષન્તિ । તેન + ઉપદ્રવેણ તે ભિક્ષવઃ પૌદ્ગલિકં વા સાંઘિકં વા ચાતુર્દિશ-સાંઘિકં વા સ્તૌપિકં વા શ્રમણૈર્ અપહૃત્ય તેષાં પ્રાહૃતં પ્રદાપ્યન્તે । તે પુનશ્ ચણ્ડાલાઃ ક્ષત્રિયસ્ય + ઉપનામયિષ્યન્તિ । તે ઉભયતો * અપિ મૂલ-આપત્તિમ્ આપદ્યન્તે । યે ક્ષત્રિય-ચણ્ડાલાઃ શ્રમણૈઃ સાર્દ્ધં પ્રદુષ્યન્તિ તથા-રૂપં ચ તે ધર્મં પ્રજ્ઞપયિષ્યન્તિ । અ-ધર્મં વા ધર્મમ્ અપહાય । સૂત્ર-વિનય-શિક્ષા અન્-અપેક્ષ્ય કાલ-ઉપદેશ-મહા-પ્રદેશાન્ અપહાય । મહા-કરુણા-નેત્રી-પ્રજ્ઞા-પારમિત-શિક્ષા-ઉપાય-કૌશલ્ય-શિક્ષાઃ યાશ્ ચ + અ-પરેષુ સૂત્રેષુ શિક્ષા ઉપદિષ્ટાસ્ તા અપહાય । તથા-રૂપાં ધર્મ-યુક્તિં ભિક્ષૂણાં વિહેઠન-અર્થ-પૂર્વકં ક્રિયા-આકારં પ્રજ્ઞપયન્તિ । યૈઃ ક્રિયા-આકારૈર્ ભિક્ષૂણાં વિહેઠના ભવતિ । રઞ્ચતિ શમથ-વિપશ્યન-અનુયોગ-મનસ્-કારં । તે * અવધ્યાયન્તો વ્યાપાદ-બહુલા ભવન્તિ । તેન ચ હેતુના ભિક્ષૂણામ્ અપ્ય્ ઉપશાન્તાઃ ક્લેશા ન + ઉપશમ્યન્તિ ન તનૂ-ભવન્તિ । તત્-કાલે પુનસ્ તે ભિક્ષવ આશય-વિપન્ના ભવન્તિ શીલ-વિપન્નાશ્ ચ ભવન્તિ । આચાર-વિપન્ના ભવન્તિ દૃષ્ટિ-વિપન્ના ભવન્તિ તદ્-ધેતોઃ શૈથિલિકા ભવન્તિ । બાહુલિકા ભવન્તિ । અ-શ્રમણાઃ શ્રમણ-પ્રતિજ્ઞાઃ । અ-બ્રહ્મ-ચારિણો બ્રહ્મ-ચારિ-પ્રતિજ્ઞાઃ શઙ્ખ-સ્વર-સમાચારાઃ પ્રષ્ટવ્ય-ધર્મ-દેશકાઃ । તે ભૂયસ્યા માત્રયા સ-પરિચારસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય સત્-કૃતા ભવન્તિ માનિતાઃ પૂજિતા ભવન્તિ । તે ચ પ્રહાણ-અભિયુક્તાનાં ભિક્ષૂણાં ગૃહ-સ્થેષ્વ્ અ-વર્ણં નિશ્ચારયન્તિ । સ ચ ક્ષત્રિયઃ સ-પરિવારઃ પ્રહાણ-અભિયુક્તાનાં ભિક્ષૂણામ્ અન્તિકે પ્રદુષ્યતિ અવધ્યાયતિ । યસ્ તત્ર પ્રહાણિકાનાં ભિક્ષૂણામ્ ઉપભોગ-પરિભોગસ્ તં સ્વ-અધ્યાય-અભિરતાનાં ભિક્ષૂણાં નિર્યાતયન્તિ । તે ઉભયતો મૂલ-આપત્તિમ્ આપદ્યન્તે । તત્ કસ્ય હેતોઃ ॥
ધ્યાયી ભિક્ષુઃ સુ-ક્ષેત્રં । ન + અધ્યયન-વૈયાવૃત્ય-આશ્રિતા ન + અધ્યયન-અભિયુક્તાઃ ॥

સમ્-ધિ-ધારણી-ક્ષાન્તિ-ભૂમિષુ ભાજની-ભૂતા દક્ષિણીયાઃ પાત્ર-ભૂતાઃ । આલોક-કર-આલોકસ્ય માર્ગ-ઉપદેશકાઃ । કર્મ-ક્ષેત્ર-ક્લેશ-ક્ષેત્રાન્ સત્વાન્ ઉત્તારયન્તિ । નિર્વાણ-ગમને ચ માર્ગે પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ । ઇમાઃ કુલ-પુત્ર + અષ્ટૌ મૂલ-આપત્તય ઇતિ ॥
આસાં નિઃસરણમ્ ઇહ + એવ સૂત્રે * અભિહિતં । યદિ તે બોધિ-સત્વા આકાશગર્ભસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય નામ શ્રુત્વા દર્શનમ્ અસ્ય + આકાઙ્ક્ષેરન્ । અપાય-પ્રપતન-ભયાત્ મૂલ-આપત્તીર્ દશયિતુ-કામા । યદિ તે આકાશગર્ભં બોધિ-સત્વં નમસ્-કુર્યુઃ નામ ચ + અસ્ય પરિકીર્ત્તયેયુસ્ તેષાં સ કુલ-પુત્રો યથા ભાગ્યતયા સ્વ-રૂપેણ + અગ્રતસ્ તિષ્ઠતિ બ્રાહ્મણ-રૂપેણ યાવદ્ દારિકા-રૂપેણ પુરતઃ સ્થાસ્યતિ । તસ્ય + આદિ-કર્મિકસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય યથા સમુત્થિતાસ્ તા આપત્તીઃ પ્રતિદેશયતિ । ગમ્ભીરં ચ + અસ્ય + ઉપાય-કૌશલ્યં મહા-યાને ચર્યામ્ ઉપદર્શયતિ । યાવદ્ અ-વૈવર્ત્તિક-ભૂમૌ ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ પે ॥
યદિ તેષાં સંમુખં દર્શનં ન દદાતિ । યસ્ તમ્ અભિયાચતિ । તેન + આદિ-કર્મિકેણ બોધિ-સત્વેન સ-અપરાધેન પશ્ચિમે યામે ઉત્થાય + આસનાત્ પ્રાઙ્-મુખેન સ્થિત્વા ધૂપં ધૂપયિતવ્યં । અરુણો દેવ-પુત્ર આયાચિતવ્યઃ । એવં ચ વક્તવ્યં । અરુણ અરુણ મહા-કૃપ મહા-ભાગ મહા-ઉદિતસ્ ત્વં જમ્બુ-દ્વીપે માં કરુણયા + આછાદયસ્વ । શીઘ્રમ્ આકાશગર્ભં મહા-કારુણિકં મમ વચનેન બોધય । મમ સ્વપ્ન-અન્તરે તમ્ ઉપાયમ્ ઉપદર્શય યેન + અહમ્ ઉપાયેન + આપત્તિં પ્રતિદેશયામિ । આર્યે મહા-યાને ઉપાય-પ્રજ્ઞાં પ્રતિલપ્સ્યામિ + ઇતિ ॥
તેન તત્-કાલં શય્યાયાં નિદ્રાપયિતવ્યં સહ + ઉદ્ગતે * અરુણે ઇહ જમ્બુ-દ્વીપે આકાશગર્ભસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય + ઇહ સમાગમો ભવતિ સ્વ-રૂપેણ ચ । તસ્ય + આદિ-કર્મિકસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય સ્વપ્ન-અન્તરે પુરતઃ સ્થિત્વા તાં મૂલ-આપત્તિં દેશયતિ મહા-યાન-ઉપાયેન । તથા-રૂપં ચ તસ્ય + ઉપાય-જ્ઞાનં સંદર્શયતિ । યેન + ઉપાય-કૌશલ્યેન સ આદિ-કર્મિકો બોધિ-સત્વસ્ તત્ર + એવ બોધિ-ચિત્ત-અ-સંપ્રમોષં નામ સમાધિં પ્રતિલભતે સુ-દૃઢ-વ્યવસ્થિતશ્ ચ ભવતિ મહા-યાનએ ઇત્ય્ આદિ ॥
અથ વા યો * અત્ર સૂત્રે * અધ્યેષણ-મન્ત્રઃ પૂર્વમ્ ઉક્તઃ । તેન + અયં વિધિઃ કાર્યઃ । એવં સ્યાત્ । અરણ્યે ઉપવને * અભ્યવકાશે વાગરં વા તગરં વા કાલ-અનુસારિ વા ધૂપયિતવ્યં । પ્રાઞ્જલિના ચ ભૂત્વા સમન્તતો દિગ્-વિદિક્ષુ ચ પઞ્ચ-મણ્ડલકેન વન્દિત્વા ઇમે મન્ત્ર-પદાઃ પ્રવર્તયિતવ્યાઃ । તદ્ યથા । સુ-મૃશ [દોઉબ્ત્fઉલ્] । કારુણિક । ચરતુ [દોઉબ્ત્fઉલ્] । વિચર । સઞ્ચર । કારુણિક । મુરર । મુરર વેગ-ધારિ નમુચમે ભુજયત કારુણિક ચિન્તા-મણિ પૂરય કારુણિક સર્વ-આશાં મે સ્થાપય । આજ્ઞા-ધારી સ્ફુગુ । રતિ-વિવેક ગુ । દૃષ્ટિ-વિવેક ગુ । પૂરય કારુણિક પૂરયન્તુ મમ + આશાં । સર્વથા ચ + અ-શોક-ગતિ સ્વાહા ॥
વિધિઃ પૂર્વ-વત્ । સર્વ-વ્યાધિ-દુઃખ-સર્વ-ભય-સર્વ-ઉપકરણ-વિઘાત-પ્રતિઘાતે સર્વ-અભીષ્ટ-સિદ્ધયે ચ કાર્યઃ ॥
યદિ ક્ષત્રિય-આદયો * અપિ બોધિ-સત્વાઃ કથમ્ એષામ્ આપત્તિ-નિયમો * અન્યેષાં ચ + આધિક્યં । અથ તેન સામ્વરિકાઃ । કથમ્ એષામ્ આપત્તિ-વ્યવસ્થા । કથં વા તદ્-દોષાત્ સામ્વરિકા અપિ ગૃહ્યન્તે । ન + એષ દોષઃ । યેષાં યત્ર બહુલં સંભવઃ તે તત્ર + આ-કોટિતાઃ સ્વ-નામ-ગ્રહણ-દર્શનાદ્ ભય-ઉત્પાદન-અર્થં । પરસ્-પરતસ્ તુ સર્વૈઃ સર્વા આપત્તયઃ પરિહર્તવ્યાઃ ॥
યેન વા પ્રકૃતિ-મહા-સ-આવદ્યતયા + અ-સમાદાનો * અપ્ય્ અ-ભવ્યો ભવત્ય્ ઉચ્છિન્ન-કુશલ-મૂલશ્ ચ સુતરાં તેન સામ્વરિકા ઇત્ય્ અલમ્ અનયા ચિન્તયા ॥
ઉપાય-કૌશલ્ય-સૂત્રે * અપિ મૂલ-આપત્તિર્ ઉક્તા । કિં વા + અપિ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વઃ પ્રાતિમોક્ષ-શિક્ષાયાં શિક્ષમાણાઃ કલ્પ-શત-સહસ્રમ્ અપિ મૂલ-ફલ-ભક્ષઃ સ્યાત્ । સર્વ-સત્વાનાં ચ સુ-ઉક્ત-દુર્-ઉક્તાનિ ક્ષમેત્ । શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-ભૂમિ-પ્રતિસંયુક્તૈશ્ ચ મનસિ-કારૈર્ વિહરેદ્ ઇયં બોધિ-સત્વસ્ય ગુરુકા મૂલ-આપત્તિઃ । તદ્ યથા કુલ-પુત્ર શ્રાવક-યાનીયો મૂલ-આપત્તિમ્ આપન્નઃ સો * અ-ભવ્યસ્ તૈર્ એવ સ્કન્ધૈઃ પરિનિર્વાતુમ્ । એવમ્ એવ કુલ-પુત્રો * અ-પ્રતિદેશ્ય + એતામ્ આપત્તિમ્ અ-નિઃસૃજ્ય તાન્ શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-મનસિ-કારાન્ અ-ભવ્યો બુદ્ધ-ભૂમૌ પરિનિર્વાતુમ્ ઇતિ ॥
આસાં ચ મૂલ-આપત્તીનાં સુખ-ગ્રહણ-ધારણ-અર્થમ્ એકીય-મતાનાં ચ સંગ્રહ-કારિકા ઉચ્યન્તે ॥

રત્ન-ત્રય-સ્વ-હરણાદ્ આપત્-પારાજિકા મતા । સદ્-ધર્મસ્ય પ્રતિક્ષેપાદ્ દૂતીયા મુનિના + ઉદિતા ॥
દુઃ-શીલસ્ય + અપિ વા ભિક્ષોઃ કાષાય-સ્તૈન્ય-તાડનાત્ । ચારકે વા વિનિક્ષેપાદ્ અપપ્રવ્રાજનેન ચ ॥
પઞ્ચ + આનન્તર્ય-કરણાન્ મિથ્યા-દૃષ્ટિ-ગ્રહેણ વા । ગ્રામ-આદિ-ભેદનાદ્ વા + અપિ મૂલ-આપત્તિર્ જિન-ઉદિતા ॥
શૂન્યતાયાશ્ ચ કથનાત્ સત્વેષુ કૃત-બુદ્ધિષુ । બુદ્ધત્વ-પ્રસ્થિતાનાં વા સંબોધેર્ વિનિવર્ત્તનાત્ ॥
પ્રાતિમોક્ષં પરિત્યાજ્ય મહા-યાને નિયોજનાત્ । શિષ્ય-યાનં ન રાગ-આદિ-પ્રહાણાય + ઇતિ વા ગ્રહાત્ ॥
પરેષાં ગ્રહણાદ્ વા + અપિ પુનઃ સ્વ-ગુણ-કાશનાત્ । પર-પંસનતો લાભ-સત્-કાર-શ્લોક-હેતુના ॥
ગમ્ભીર-ક્ષાન્તિકો * અસ્મિ + ઇતિ મિથ્યા + એવ કથનાત્ પુનઃ । દણ્ડાપયેદ્ વા શ્રમણાન્ દદ્યાદ્ વા શરણ-ત્રયાત્ ॥
ગૃહ્ણીયાદ્ દીયમાનં વા શમથે ત્યાજનાત્ પુનઃ । પ્રતિસંલીન-ભોગં ચ સ્વ-અધ્યાયિષુ નિવેદનાત્ ॥
મૂલા આપત્તયો હ્ય્ એતા મહા-નરક-હેતવઃ । આર્યસ્ય + આકાશગર્ભસ્ય સ્વપ્ને દેશ્યાઃ પુરઃ-સ્થિતૈઃ ॥
બોધિ-ચિત્ત-પરિત્યાગાદ્ યાચકાય + અ-પ્રદાનતઃ । તીવ્ર-માત્સર્ય-લોભાભ્યાં ક્રોધાદ્ વા સત્વ-તાડનાત્ ॥
પ્રસાદ્યમાનો યત્નેન સત્વેષુ ન તિતિક્ષતે । શ્લોકાત્ પર-અનુવૃત્ત્યા વા સદ્-ધર્મ-આભાસ-વર્ણનાદ્ । ઇતિ ॥
આર્ય-ક્ષિતિગર્ભ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । યો મહા-બ્રહ્મન્ મમ + ઉદ્દિશ્ય પ્રવ્રજિતો દુઃ-શીલ-પાપ-સમાચારો ભિક્ષુર્ અનુભૂતઃ કશમ્બક-જાતો * અ-શ્રમણઃ શ્રમણ-પ્રતિજ્ઞઃ અ-બ્રહ્મ-ચારી બ્રહ્મ-ચારિ-પ્રતિજ્ઞઃ । ધ્વસ્તઃ પતિતઃ પરાજિતો વિવિધૈઃ ક્લેશૈઃ । અથ ચ પુનઃ સ દુઃ-શીલ-પાપ-સમાચારો ભિક્ષુર્ અદ્ય + અપિ સર્વ-દેવાનાં યાવત્ સર્વ-મનુષ્યાણાં યાવત્ પુણ્ય-નિધીનાં દર્શયિતા ભવતિ કલ્યાણ-મિત્રં । કિં ચ + અપિ સ અ-પાત્રી-ભૂતઃ તેન ચ પુનઃ શિરસ્-તુણ્ડ-મુણ્ડેન કાષાય-વસ્ત્ર-પ્રાવરણ-ઈર્યા-પથેન દર્શન-હેતુના + અપિ બહૂનાં સત્વાનાં વિવિધ-કુશલ-મૂલ-ઉપસ્તમ્ભન-કરઃ સુ-ગતિ-માર્ગ-દર્શકો ભવતિ । તસ્માદ્ યો મમ + ઉદ્દિશ્ય પ્રવ્રજિતઃ શીલવાન્ દુઃ-શીલો વા તસ્ય ન + અનુજાનામિ ચક્ર-વર્ત્તિર્ આજ્ઞામ્ અપિ યન્ મમ + ઉદ્દિશ્ય પ્રવ્રજિતસ્ય સહ-ધર્મેણ + અપિ કાયે દણ્ડ-પ્રહારં વા દાતું ચારકે વા પ્રક્ષેપ્તું । અઙ્ગમ્ અઙ્ગં વિકર્ત્તનં વા કર્તું જીવિતાદ્ વા વ્યપરોપણં કર્તું । કિં પુનર્ અ-ધર્મેણ ॥
કિં ચ + અપિ મૃતઃ કથ્યતે * અસ્મિન્ ધર્મ-વિનયે । અથ ચ પુનઃ સ પુદ્ગલો ગો-રોચન-કસ્તૂરિકા-સદૃશ ઇતિ । અત્ર + એવ + આહ । યે મમ + ઉદ્દિશ્ય પ્રવ્રજિતાન્ યાન-ભૂતાન્ પાત્ર-ભૂતાન્ વા વિહેઠયિષ્યન્તિ તે સર્વેષાં ત્ર્ય્-અધ્વ-ગતાનાં બુદ્ધાનામ્ અતીવ સ-અપરાધા ભવન્તિ । સમુચ્છિન્ન-કુશલ-મૂલા દગ્ધ-સન્તાના અવીચિ-પરાયણા ભવન્તિ + ઇતિ । અત્ર + એવ + આહ । સર્વ-બુદ્ધૈર્ અધિષ્ઠિતો * અયં મોક્ષ-ધ્વજો યદ્ ઉત રક્ત-કાષાય-વસ્ત્રમ્ ઇતિ । અસ્મિન્ન્ એવ ચ + ઉક્તં । તેન ખલુ પુનઃ સમયેન બહૂનિ શ્રાવક-નિયુત-શત-સહસ્રાણિ બહૂનિ ચ બોધિ-સત્વ-નિયુત-શત-સહસ્રાણિ ભગવતો * અન્તિકે એવં-રૂપં પૂર્વ-કૃતં કર્મ-આવરણં પ્રતિદેશયન્તિ । વયમ્ અપિ ભદન્ત ભગવન્ બહૂનાં પૂર્વકાણાં તથા-ગતાનાં પ્રવચને પાત્ર-ભૂતાન્ પાત્ર-ભૂતાંશ્ ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં શ્રાવક-યાનીયાન્ પુદ્ગલાઞ્ જુગુપ્સિતવન્તઃ પંસિતવન્તો રોષિતવન્તો * અ-વર્ણ-અ-યશઃ-કથાશ્ ચ નિશ્ચારિતવન્તઃ । તેન વયં કર્મ-આવરણેન ત્રિષ્વ્ અપાયેષુ વિવિધાં તીવ્રાં પ્રચણ્ડાં દુઃખાં વેદનાં પ્રત્યનુભૂતવન્તઃ ॥
પેયાલં ॥
વયં તત્-કર્મ-આવરણ-શેષમ્ એતર્હિ ભગવતો * અન્તિકે પ્રતિદેશયિષ્યામઃ । કે-ચિદ્ વદન્તિ । વયં ભગવતઃ શ્રાવકાન્ વચનૈસ્ તર્જિતવન્તઃ પરિભાષિતવન્તઃ । કે-ચિદ્ વદન્તિ । વયં ભગવતઃ શ્રાવકાન્ અ-પાત્ર-ભૂતાન્ પત્ર-અ-ભૂતાંશ્ ચ પ્રહરિતવન્તઃ । કે-ચિદ્ વદન્તિ । વયં ચીવરાન્ હૃતવન્તઃ । કે-ચિદ્ વદન્તિ । વયં ભગવતઃ શ્રાવકાણામ્ ઉપભોગ-પરિભોગાન્ આચ્છિન્નવન્તઃ । કે-ચિદ્ વદન્તિ । વયં ભગવન્તમ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રવ્રજિતાન્ ગૃહ-સ્થાન્ કારિતવન્તઃ તત અ-સ્થાનં સાદિતાઃ । કે-ચિદ્ વદન્તિ । અસ્માભિર્ ભગવન્ બુદ્ધાનાં ભગવતાં શ્રાવકા અ-પત્ર-ભૂતાઃ પાત્ર-ભૂતાશ્ ચ સ-અપરાધિકાશ્ ચારકે પ્રક્ષિપ્તાસ્ તેન વયં કર્મ-આવરણેન બહૂન્ કલ્પાંસ્ તૃષ્વ્ અપાયેષુ વિવિધાં તીવ્રાં પ્રચણ્ડાં દુષ્ખાં વેદનાં પ્રત્યનુભૂતવન્તઃ ॥ પે ॥
તદ્ વયમ્ એતર્હિ કર્મ-આવરણ-શેષાં ભગવતો * અન્તિકે પ્રતિદેશયામઃ । આયત્યાં સંવરમ્ આપદ્યેમ । પ્રતિગહ્ણાતુ ભગવાન્ અસ્માકમ્ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાય । ઉદ્ધરતુ ભગવાન્ અસ્માન્ અન્-અન્ત-પાપેભ્ય ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
પ્રવ્રજ્યા-અન્તરાય-સૂત્રે * અપ્ય્ અન્-અર્થ ઉક્તઃ । ચતુર્ભિર્ મહાનામન્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતો ગૃહી અ-ક્ષણ-પ્રાપ્તો ભવતિ । જાત્ય્-અન્ધશ્ ચ જડશ્ ચ + અ-જિહ્વકશ્ ચ ચણ્ડાલશ્ ચ જાતુ સુખિતો ભવત્ય્ અભ્યાખ્યાન-બહુલશ્ ચ ષણ્ડકશ્ ચ પણ્ડકશ્ ચ નિત્ય-દાસશ્ ચ । સ્ત્રી ચ ભવતિ શ્વા ચ શૂકરશ્ ચ ગર્દભશ્ ચ + ઉષ્ટ્રશ્ ચ આશીવિષશ્ ચ ભવતિ તત્ર તત્ર જાતૌ ॥
કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ । ઇહ મહાનામન્ ગૃહી પૂર્વ-જિન-ક્ર્ટ-અધિકારાણાં સત્વાનાં નૈષ્ક્રમ્ય-ચિત્તસ્ય પ્રવ્રજ્યા-ચિત્તસ્ય + આર્ય-માર્ગ-ચિત્તસ્ય + અન્તરાયં કરોતિ । અનેન પ્રથમેન ॥
પુનર્ અ-પરં ગૃહી ધન-લૌલ્યેન પુત્ર-લૌલ્યેન કર્મ-વિપાકમ્ અ-શ્રદ્દધત્ પુત્રસ્ય વા દુહિતુર્ વા ભાર્યાયા વા જ્ઞાતિ-સંઘસ્ય + ઐશ્વર્ય-સ્થાને વર્તમાને પ્રવ્રજ્યા-અન્તરાયં કરોતિ । અનેન દ્વિતીયેન + ઇતિ ॥
અન્ય-દ્વયં । સદ્-ધર્મ-પ્રતિક્ષેપઃ શ્રમણ-બ્રાહ્મણેષુ ચ પ્રતિઘઃ ॥
દશ ચ + અ-કુશલાઃ કર્મ-પથાઃ અન્-અર્થાઃ । સદ્-ધર્મ-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનાદ્ વિપાક-કટુકા દ્રષ્ટવ્યાઃ । તતઃ કિઞ્-ચિન્-માત્રં સૂત્રં સૂચ્યતે । પ્રાણ-અતિપાત-વિપાક-લવસ્ તાવદ્ । યથા + આહ । તદ્ યથા + અગ્નિ-શિખા-ચરા નામ પક્ષિણો યે * અગ્નિ-શિક્ષા-મધ્ય-ગતા ન દહ્યન્તે સંહૃષ્ટતરાશ્ ચ નારકેયાણાં કપાલં ભિત્ત્વા રુધિરં પિબન્તિ । કપાલ-અન્તર-ચરા નામ પક્ષિણો યે મસ્તકં ભિત્ત્વા જ્વલિત-મસ્તક-લુઙ્ગાન્ પિબન્તિ । જિહ્વા-આમિષ-ભુજો નામ પક્ષિણો યે જિહ્વાં વિદાર્ય + અભિતો * અભિતઃ પ્રભક્ષયન્તિ । સા + અપિ જિહ્વા ભુક્તા પુનર્ અપિ સંજાયતે પદ્મ-દલ-કોમલતરા । એવમ્ અર્થ-અનુરૂપ-સંજ્ઞા દન્ત-ઉત્પાટકા નામ કણ્ઠ-નાડ્ય્-અપકર્ષકા નામ । ક્લોમ-કાશિનઃ । આમાશય-અદાઃ । પ્લીહ-સંવર્તકા । અન્ત્ર-વિવર-ખાદિનઃ । પૃષ્ઠ-વંશ-ચરા નામ । મર્મ-ગુહ્યકા નામ પક્ષિણો યે સર્વાણિ મર્મ-વિવરાણિ ભિત્ત્વા મર્માણિ કૃન્તયિત્વા વિવરાણિ પ્રવિશ્ય મજ્જા-મણ્ડં પિબન્તિ ક્રન્દમાનાનાં । સૂચી-છિદ્રા નામ પક્ષિણો યે સૂચી-સદૃશ-તુણ્ડા રક્તં પિબન્તિ । એવમ્ અસ્થિ-વિવર-અશિનઃ ષટ્-ત્વગ્-ભક્ષિણઃ । નખ-નિકૃન્તકા મેદો-દાઃ સ્નાયુ-વિશેષકાઃ । કેશ-ઉણ્ડુકા નામ પક્ષિણો યે કેશ-મૂલાન્ય્ ઉત્પાટયન્તિ ॥

સ એવમ્ અવીચિ-પ્રદેશસ્ ત્રીણિ યોજન-શત-સહસ્રાણિ પક્ષિ-ભૈરવ-પક્ષો નામ । તત્ર તૈર્ અન્યૈર્ નારકેયૈઃ સહ + અન્-એકાનિ વર્ષ-શત-સહસ્રાણિ ભક્ષ્યતે સંભવતિ ચ । સ કથઞ્-ચિદ્ અપિ તસ્માન્ મુક્તઃ સર્વસ્માદ્ દુષ્ખ-જાલ-પરિવૃતઃ । શ્વભ્ર-પ્રપાતો નામ દ્વિતીયઃ પ્રદેશસ્ તત્ર ગચ્છતિ । ત્રાણ-અન્વેષી શરણ-અન્વેષી પરિત્રાણ-અન્વેષી સમન્તત એકાદશભિર્ અર્ચિ-સ્કન્ધૈર્ આવૃતો નિઃ-સહાયઃ કર્મ-પાશ-બન્ધન-બદ્ધઃ સમન્તતઃ શત્રુભિર્ આવૃતઃ કાન્તારમ્ અનુપ્રપન્નઃ સર્વસ્માન્ નરક-પુઞ્જાદ્ અધિકતરં વ્યસનમ્ અભિપ્રપન્નસ્ તં શ્વભ્ર-પ્રપાતં નામ પ્રદેશમ્ અનુધાવતિ । પતિતે * અતીવ પાદઃ પ્રવિલીયતે । ઉત્ક્ષિપ્તઃ પુનર્ અપિ સંભવતિ । સુ-કુમારતરઃ શ્લક્ષ્ણતરઃ ખરાભિસ્ તીવ્રાભિર્ વેદનાભિર્ અભિભૂતઃ । તસ્ય + એવં ભય-વિક્લવ-વદનસ્ય કર-ચરણ-સર્વ-અઙ્ગ-પ્રત્ય્-અઙ્ગ-પ્રવિલીયમાનસ્ય સ પ્રદેશઃ શ્વભ્ર-પ્રપાતો નામ પ્રાદુર્-ભવતિ । સ તસ્મિન્ દેશે નિપતતિ પતિતઃ શ્વભ્રે પ્રપતતિ ત્રીણિ યોજન-સહસ્રાણિ । પુનર્ અપિ કર્મ-કૃતેન વાયુના + ઉત્ક્ષિપ્યતે । સ પ્રપતમાનઃ કંક-વાયસ-ગ્ર્ધ્ર-ઉલૂકૈર્ ભક્ષ્યતે । યાવત્ તસ્ય + એવમ્ ઉત્ક્ષિપ્યમાનસ્ય ચ પ્રપતતશ્ ચ + અન્-એકાનિ વર્ષ-શત-સહસ્રાણિ ગચ્છન્તિ । કથઞ્-ચિદ્ અપિ તસ્માન્ મુક્તઃ પરિભ્રામિતશ્ ચક્ર-અઙ્કં વિવરં નામ પ્રદેશમ્ અનુધાવતિ । તસ્મિંશ્ ચ પ્રદેશે સહસ્ર-અરાણિ ચક્રાણિ પ્રાદુર્-ભવન્તિ વજ્ર-નાભીનિ તીક્ષ્ણ-જ્વાલાનિ શીઘ્ર-ભ્રમાણિ તસ્ય સહ-ગમનાદ્ એવ તાનિ ચક્રાણિ શરીરં પ્રાપ્ય ભ્રમન્તિ । પે ॥
પ્રત્ય્-એકં સર્વ-અઙ્ગાનિ પ્રમથ્નન્તો દહન્તિ પાદ-તલે ચ + અસ્ય શઙ્કુભિર્ ભિદ્યેતે । એવં મક્કોટક-પર્વતે । માક્કોટકૈઃ પ્રાણિ-જાતિભિઃ સ-અન્તર્-વહિઃ-પરમ-અણુશઃ પ્રભક્ષ્યતે । ભુક્તો ભુક્તઃ પુનર્ અપિ સંજાયતે સુ-કુમારતરઃ । સુ-કુમારતયા ભૂયો * અપ્ય્ આધિકતરાં વેદનામ્ અનુભવતિ । ભુક્ત-ભુક્તસ્ય પ્રભૂતતરમ્ એવ + અસ્ય ત્વઙ્-માંસં પ્રાદુર્-ભવતિ । તસ્ય પ્રાણ-અતિપાત-કૃત-ઉપચિતસ્ય તત્-ફલં ભવતિ ॥
અ-દત્ત-આદાન-વિપાકમ્ આહ । સ એષ દુષ્કૃત-કર્મ-અન્ત-ચારી આલાત-ચક્ર-નિર્માણ-ગન્ધર્વ-નગર-મૃગ-તૃષ્ણિકા-સદૃશં મહદ્ અર્થ-જાતં પશ્યતિ રત્ન-વસ્ત્ર-ધન-ધાન્ય-નિકર-ભૂતં । તસ્ય + એવં લોભ-અભિભૂતસ્ય કર્મણા મોહિતસ્ય + એવં ભવતિ । મમ + ઇદમ્ ઇતિ । સ એવં મોહિતઃ પાપ-કારી પ્રજ્વલિત-અઙ્ગાર-કર્ષૂર્ લઙ્ઘયિત્વા તદ્-દ્રવિણમ્ અનુધાવતિ । સ કર્મ-કૃતૈર્ યમ-પુરુષૈર્ ગૃહ્યતે શસ્ત્ર-જાલ-મધ્ય-ગતઃ સર્વ-અઙ્ગ-પ્રત્ય્-અઙ્ગશઃ પાટ્યતે વિશસ્યતે દહ્યતે * અસ્થ્ય્-અવશેષઃ ક્રિયતે । ન ચ + અસ્ય + અન્-આદિ-કાલ-પ્રવૃત્તઃ સ લોભસ્ તામ્ અપ્ય્ અવસ્થાં ગતસ્ય પરિહીયતએ ઇતિ ॥
કામ-મિથ્યા-આચારમ્ અધિકૃત્ય + આહ । એષ સ પાપ-કર્તા તસ્માચ્ * છસ્ત્ર-સઙ્કટાન્ મુક્તઃ કથમ્-અપ્ય્ અઙ્ગાર-કર્ષૂર્ લઙ્ઘયિત્વા કર્મણા ભ્રામિતઃ પ્રદેશમ્ અન્યં પ્રપદ્યતે । વિતથ-દર્શનં નામ તત્ર કર્મ-કૃતાં સ્ત્રિયં પશ્યતિ યા તેન પૂર્વં નષ્ટ-સ્મૃતિના દૃષ્ટા । દૃષ્ટ્વા ચ + અન્-આદિ-કાલ-અભ્યસ્તો રાગ-અગ્નિર્ ઉત્પદ્યતે । સ તેન ધાવતિ યેન તા સ્ત્રિયઃ । તાશ્ ચ + અયો-મય્યો નાર્યઃ કર્મ-કૃતાઃ । તાભિર્ અસૌ ગૃહ્યતે । ગૃહીત્વા ચ + ઓષ્ઠાત્ પ્રભૃતિ તથા ભુજ્યતે યથા + અસ્ય સર્ષપ-ફલ-માત્ર-પ્રમાણમ્ અપિ ન + અવશિષ્ટં । તસ્મિઞ્ શરીરે ભવતિ । પુનર્ અપિ સંભવતિ । પુનર્ અપિ ભુજ્યતે । સ કટુકાં ખરાં વેદનામ્ અનુભવંસ્ તસ્માદ્ રાગ-અગ્નેર્ ન નિવર્તતે । યેન તા સ્ત્રિયસ્ તેન ભૂયઃ સઃ સંધાવતિ । ન ચ + અસ્ય તત્-પીડા તથા બાધતે યથા રાગ-અગ્નિઃ । અથ તા સ્ત્રિયો ભૂયો વજ્ર-મય-અયો-મય-પ્રજ્વલિત-ગાત્રાસ્ તં મનુષ્યમ્ આદાય જ્વાલા-માલા-આકુલ-સર્વ-શરીરાસ્ તં નારકેયં સિક્તા-મુષ્ટિ-વદ્ ભિન્દન્તિ । પુનર્ અપિ સંભવતિ + ઇતિ પૂર્વ-વત્ ॥ પે ॥
સ્ત્રિયો મૂલમ્ અપાયસ્ય ધન-નાશસ્ય સર્વથા । સ્ત્રી-વિધેયા નરા યે તુ કુતસ્ તેષાં ભવેત્ સુખમ્ ॥ પે ॥
યાવત્ । સ્ત્રી વિનાશો વિનાશાનામ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ । તસ્માત્ સ્ત્રિયો વિવર્જ્યાઃ સ્યુર્ યદિ + ઇચ્છેત્ સુખમ્ આત્મન ઇતિ ॥
મૃષા-વાદમ્ અધિકત્ય + આહ । સ તૈર્ યમ-પુરુષૈર્ ગૃહ્યતે ગૃહીત્વા ચ તન્-મુખં વિદારયન્તિ તસ્માજ્ જિહ્વામ્ અપકર્ષયન્તિ । સા ચ જિહ્વા કર્મ-વશાત્ પઞ્ચ-યોજન-શત-પ્રમાણા ભવતિ । તસ્ય મૃષા-વાદસ્ય બલેન તસ્યાશ્ ચ સહ-નિર્ગમન-કાલે તે યમ-પુરુષા ભૂમાવ્ આનાહયન્તિ પ્રદીપ્ત-અયો-મય્યાં । કર્મ-કૃતં ચ હલ-સહસ્રં પ્રાદુર્-ભવતિ પ્રદીપ્ત-અગ્ર-સંયુક્તં બલવદ્ભિર્ બલીવર્દૈસ્ તદ્ અસ્ય + અન્તર્-ગતં જિહ્વાયાં વહતિ । તત્ર પૂય-રુધિર-કૃમિ-શ્રાવિણ્યો નદ્યઃ પ્રવહન્તિ ॥ પે ॥
સા ચ જિહ્વા તથા સુ-કુમારા યથા દેવાનામ્ અક્ષિ ॥
યાવત્ સ વેદનાતસ્ તનતિ ક્રન્દતિ વિક્રોશતિ ન ચ + અસ્ય તદ્-દુઃખં કશ્-ચિદ્ અપનયતિ + ઇતિ વિસ્તરઃ । તસ્ય + એવં પ્રચણ્ડામ્ વેદનામ્ અનુભવતો * અન્-એકાનિ વર્ષ-શત-સહસ્રાણિ સા ચ જિહ્વા કૃષ્યતે । સા કથઞ્-ચિત્ તસ્ય નારકસ્ય મુખે પ્રવિશતિ । સ ભય-વિહ્વલ-વદનો યેન વા તેન વા નિઃપલાયતે * અઙ્ગાર-કર્ષૂષુ દહ્યમાનો નિમજ્જન્ । તસ્ય + એવં દુઃખ-આર્ત્તસ્ય + અ-શરણસ્ય + અ-પરાયણસ્ય પુનર્ અપિ યમ-પુરુષાઃ પ્રાદુર્-ભવન્તિ મુદ્ગર-અસિ-પાણયઃ । તે તં પુરુષં મસ્તકાત્ પ્રભૃતિ યાવત્ પાદૌ ચૂર્ણયન્તિ + ઇત્ય્ આદિ ॥
પૈશુન્ય-વિપાકસ્ તુ યથા + એવ મૃષા-વાદસ્ય ત્રીણિ યોજન-શતાનિ જિહ્વા + ઇતિ વિશેષસ્ તુ । તાં યમ-પુરુષા નિસ્ત્રિંશાન્ આદાય પ્રદીપ્ત-ધારાન્ જિહ્વાં નિકૃન્તન્તિ । જમ્બુકૈશ્ ચ + અન્ય્સમિન્ પ્રદેશે ભક્ષ્યતે । પરમ-કટુકાં વેદનાં પ્રતિવેદયતે સ ક્રન્દતિ વિક્રોશત્ય્ અ-વ્યક્ત-અક્ષરં જિહ્વા-વિરહિત ઇત્ય્ આદિ ॥
પારુષ્ય-વિપાકમ્ આહ । તે તાં જિહ્વામ્ આસ્યં વિદાર્ય ગૃહ્ણન્તિ । ગૃહીત્વા નિશિત-ધારૈઃ શસ્ત્રૈશ્ છિત્ત્વા તસ્ય ભૂય એવ ખાદનીય-અર્થેન મુખે પ્રક્ષિપન્તિ । સ ચ જિઘન્સા-અર્દિતઃ ક્ષુત્-ક્ષામ-વદનઃ સ્વ-રુધિર-લાલા-પરિસ્રુતાં તામ્ એવ સ્વ-જિહ્વાં ભક્ષયતિ । સા ચ જિહ્વા છિન્ના પુનર્ અપિ સંજાયતે કર્મ-વશાત્ । અથ સ ભૂમૌ વેદના-આર્ત્તઃ પરિવર્તતે વિચેષ્ટતે ક્રન્દતે । તસ્ય + એવં વેદના-આર્ત્તસ્ય પરિવૃત્ત-નયન-તારકસ્ય દુષ્ખ-આર્ત્તસ્ય દીનસ્ય + અ-સહાયસ્ય + એકાકિનઃ સ્વ-કૃતમ્ ઉપભુઞ્જાનસ્ય યમ-પુરુષા અનુશાસની-ગાથાં ભાષન્તે ॥
જિહ્વા-ધનોર્ વિનિર્મુક્તસ્ તીક્ષ્ણો વાગ્ વિશિખસ્ ત્વયા । પારુષ્યમ્ ઇતિ યદ્ દૃષ્ટં તસ્ય + એતત્ ફલમ્ આગતમ્ ॥
ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
સંભિન્ન-પ્રલાપ-વિપાકમ્ આહ ॥
તસ્ય તત્ પ્રજ્વલિતં તામ્ર-દ્રવ-લોહિતં જિહ્વાં દહતિ । જિહ્વાં દગ્ધ્વા કણ્ઠં દહતિ । કણ્ઠં દગ્ધ્વા હૃદયં દહતિ હૃદયં દગ્ધ્વા + અન્ત્રાણિ દહતિ । તાન્ય્ અપિ દગ્ધ્વા પક્વ-આશયં દહતિ । પક્વ-આશયમ્ અપિ દગ્ધ્વા + અધો-ભાગેન નિર્ગચ્છતિ ॥

યમ-પુરુષા ગાથામ્ આહુઃ । પૂર્વ-ઉત્તર-અ-બદ્ધ-પદં નિર્-અર્થકમ્ અ-સંગતમ્ । અ-બદ્ધં યત્ ત્વયા પ્રોક્તં તસ્ય + એતત્ ફલમ્ આગતં ॥
યા ન [દોઉબ્ત્fઉલ્] સત્યવતી નિત્યં ન ચ + અધ્યયન-તત્-પરા । ન સા જિહ્વા બુધૈર્ દૃષ્ટા કેવલં માંસ-ખણ્ડિકા । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
અભિધ્યા-વિપાકમ્ આહ । અથ પશ્યતિ રિક્તં તુચ્છમ્ અ-સારકં કર્મ-કૃતં બહુ-દ્રવિણં પર-પરિગૃહીતં તસ્ય કર્મ-ચોદિત-વ્યામોહિતસ્ય + એવં ભવતિ । મમ + ઇદં સ્યાદ્ ઇતિ । તતઃ સ નારકસ્ તેન + એવ ધાવતિ યેન તદ્ દ્રવ્યં । તસ્ય + અભિધ્યા-આખ્ય-માનસસ્ય + અ-કુશલસ્ય + આસેવિત-ભાવિત-બહુલી-કૃતસ્ય તત્-ફલં યદ્ અસૌ નરકે વિપરીતં પશ્યતિ । તસ્ય + એવં પશ્યતો * અભિધ્યા-બહુલસ્ય હસ્તે શસ્ત્રં પ્રાદુર્-ભવતિ સ તેન ધાવતિ । તેષામ્ અપ્ય્ અન્યેષાં નારકાણાં હસ્તે શસ્ત્રાણિ પ્રાદુર્-ભવન્તિ । સ તૈઃ સહ શસ્ત્રેણ યુધ્યતે યાવત્ તથા કર્ત્યતે યથા સર્ષપ-ફલ-માત્રમ્ અપિ ન ભવતિ માંસમ્ અસ્ય શરીરે તથા + અસ્થિ-કઙ્કાલ-અવશેષઃ ક્રિયતે ॥ પે ॥
પરેષાં સમ્પ ... મમ સ્યાદ્ ઇતિ ચિન્તિતં । તસ્ય + અભિધ્યા-સમુત્થસ્ય વિષસ્ય ફલમ્ આગતમ્ ઇતિ ॥

વ્યાપાદ-ફલમ્ આહ । કર્મ-મયાઃ સિંહ-વ્યાઘ્ર-સર્પાઃ ક્રોધ-અભિભૂતાઃ પુરતસ્ તિષ્ઠન્તે । એતેભ્યો ભય-ભીતો યેન વા તેન વા નિઃપલાયતે । સ કથં શક્નોતિ પલાયિતુમ્ અ-શુભસ્ય કર્મણઃ । સ તૈર્ ગૃહ્યતે । ગૃહીત્વા ચ પૂર્વં તાવન્ મસ્તકાદ્ ભુજ્યતે યાવત્ પાર્શ્વતઃ સર્પૈર્ વિષ-દંષ્ટ્રૈઃ સંદશ્ય સંદશ્ય ભક્ષ્યતે । વ્યાઘ્રૈર્ અપિ પૃષ્ઠતો ભક્ષ્યતે । પાદાવ્ અપિ વહ્નિના દાહ્યેતે સ યમ-પુરુષૈર્ દૂરાદ્ ઇષુભિર્ વિધ્યતએ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
મિથ્યા-દૃષ્ટિ-ફલં પુનર્ અ-પરિમિતં । પાઠસ્ તુ સંક્ષિપ્યતે । શસ્ત્ર-વર્ષ-તોમર-વજ્ર-વર્ષ-અશનિ-પાષાણ-વર્ષે હન્યતે । એકાદશભિર્ અર્ચ્ચિ-સ્કન્ધૈઃ ક્ષુત્-પિપાસ-અગ્નિના ચ સુખ-નિર્ગતેન નિર્-અન્તરં દહ્યતએ ઇતિ ॥
કામ-મૂલાશ્ ચ સર્વ-અન્-અર્થા ઇતિ તેભ્ય એવ + ઉદ્વેજિતવ્યં । યથા + અત્ર + એવ + આહ । અસ્ત્ય્ અગ્નિ-કુણ્ડો નામ નરકઃ । તત્ર કતરેણ કર્મણા સત્વા ઉપપદ્યન્તે । યેન અ-શ્રમણેન શ્રમણ-પ્રતિજ્ઞેન માતૃ-ગ્રામસ્ય નૃત્ત-ગીતસ્ય + આભરણાનાં વા શબ્દં શ્રુત્વા + અ-યોનિશેન મનસ્-કારેણ + આક્ષિપ્ત-બુદ્ધિના તચ્ * છ્રુત્વા હસિત-લડિત-ક્રીડિતાન્ય્ અ-શુચિમ્ ઉક્તં ॥ પે ॥
તત્ર તે નારકા અયો-વર્ષેણ સર્વ-અઙ્ગ-પ્રત્ય્-અઙ્ગશશ્ ચૂર્ણ્યન્તે * અઙ્ગાર-વર્ષેણ ચ પચ્યન્તે દહ્યન્તએ ઇત્ય્ આદિ । એવં પૌરાણ-કામ-આસ્વાદન-સ્મરણાત્ પદુમો નામ નરકઃ પઠ્યતે સ્વપ્ન-અન્ત-ભૂત-સ્મરણાચ્ ચ । તત્ર તે નારકાઃ કુમ્ભિષુ પચ્યન્તે । તે દ્રોણિષ્વ્ અયો-મયૈર્ મુષલૈર્ હન્યન્તએ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
એવમ્ અપ્સરસઃ પ્રાર્થનયા બ્રહ્મ-ચર્ય-પરિણામનાન્ મહા-પદુમો નામ નરક ઉક્તઃ । તત્ર ક્ષાર-નદી-તરઙ્ગિની નામ પ્રવહતિ । તસ્યાં નદ્યાં યાન્ય્ અસ્થીનિ તે પાષાણાઃ । યચ્ * છેવાલં તે કેશાઃ । યઃ પઙ્કસ્ તન્ માંસં । યા આપઃ તત્ કથિતં તામ્રં । યે મત્સ્યાસ્ તે નારકા ઇત્ય્ આદિ ॥
એવં પુરુષસ્ય પુરુષેણ સહ મૈથુન-વિપ્રતિપત્તેઃ અ-પ્રમેયા અ-કારણા વિશેષાઃ પઠ્યન્તે । એવં શિશુભિઃ સહ વિપ્રતિપત્તેઃ ક્ષાર-નદ્યામ્ ઉહ્યમાનાન્ દારકાન્ પશ્યતિ । તે તં વિલપન્તિ । સ તાં નદીમ્ અવગાહતે । તેષુ બાલકેષુ તીવ્ર-સ્નેહ-પ્રતિબન્ધ-શોક-દુષ્ખ-વેગાત્ । એવં ગો-વડવ-અજ-એડક-આદિષુ પ્રકૃતિ-સ-આવદ્યઃ કામ-મિથ્યા-આચારઃ ખરતર-વિપાકઃ પઠ્યતે । તાસામ્ એવ ગો-વડવ-આદીનાં તપ્ત-અયો-મયીનાં અ-કુશલ-નિર્મિતાનાં યોનિ-માર્ગેણ સ તિર્યક્-કામ-સેવી પ્રવિશતિ । સ તાસામ્ ઉદરે પ્રદીપ્ત-અઙ્ગાર-નિકર-પરિપૂર્ણે સ્વિદ્યતે પચ્યતે બહૂનિ વર્ષ-શત-સહસ્રાણિ + ઇતિ વિસ્તરેણ દ્રષ્ટવ્યં ॥
એવમ્ અન્ય-નાશિતાસ્વ્ અપિ ભિક્ષુણીષુ વિપ્રતિપન્નાનાં મહા-નરક-પાતનાઃ પઠ્યન્તે । એવં સ્વ-સ્ત્રીષ્વ્ અપ્ય્ અ-યોનિ-માર્ગેણ ગચ્છતઃ । એવં પ્રસહ્ય + આનીતાસ્વ્ અપિ પર-સ્ત્રીષુ લબ્ધાસુ ચ કન્યાસુ । એવમ્ ઉપવાસ-સ્થાસુ એવં ગુરૂણાં પત્નીષુ જ્ઞાતિ-શબ્દ-માનિતાસુ ચ વિપ્રતિપત્તેઃ તીવ્રાશ્ ચ + અ-પરિમાણાશ્ ચ મહા-નરક-પાતનાઃ પઠ્યન્તે ॥
સપ્ત-મૈથુન-સંયુક્ત-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । ઇહ બ્રાહ્મણ એકત્યો બ્રહ્મ-ચારિણમ્ આત્માનં પ્રતિજાણીતે । સ ન + ઇહ + એવ માતૃ-ગ્રામેણ સાર્દ્ધં દ્વયં સમાપદ્યતે * અપિ તુ માતૃ-ગ્રામં ચક્ષુષા રૂપં નિધ્યાયન્ પશ્યતિ । સ તદા સ્વાદયતિ અધ્યવસ્યતિ અધ્યવસાય તિષ્ઠતિ । અયમ્ ઉચ્યતે બ્રાહ્મણ બ્રહ્મ-ચારી સંયુક્તો મૈથુનેન ધર્મેણ ન વિસંયુક્તઃ । અ-પરિશુદ્ધં બ્રહ્મ-ચર્યં ચરતિ ॥
એવં માતૃ-ગ્રામેણ સાર્દ્ધં સંક્રીડતઃ સંકિલિકિલાયમાનસ્ય આસ્વાદયતઃ અ-પરિશુદ્ધં બ્રહ્મ-ચર્યમ્ ઉક્તં । એવં માતૃ-ગ્રામ-અપસ્થાનમ્ આસ્વાદયતઃ । એવં તિરઃ-કુડ્ય-ગતસ્ય તિરો-દુષ્ય-ગતસ્ય વા માતૃ-ગ્રામસ્ય નૃત્ત-ગીત-આદિ-શબ્દમ્ આસ્વાદયતો મૈથુન-સંયોગમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એવં પઞ્ચ-કામ-ગુણ-સમર્પિતં પરમ્ અવલોક્ય + આસ્વાદયતઃ ॥
એવં દેવ-આદિ-સ્થાનેષુ બ્રહ્મ-ચર્ય-પરિણામનાત્ સંયુક્તો મૈથુનેન ધર્મેણ ન વિસંયુક્ત ઇતિ ॥
યતશ્ ચ + એતે કામા એવં સ્મરણ-પ્રાર્થના-વિષયમ્ અપિ ગતા એવમ્ અન્-અર્થ-કરાસ્ તેન + એવ કામ-અપવાદક-સૂત્રે * અભિહિતમ્ । નિવારય ભિક્ષો ચિત્તં કામેભ્યઃ । સ-ભયશ્ ચ + એષ માર્ગઃ સ-પ્રતિભયઃ સ-કણ્ટકઃ સ-ગહનઃ ઉન્માર્ગઃ કુ-માર્ગો વેદના-પથઃ । અ-સત્-પુરુષ-સંસેવિતઃ । ન + એષ માર્ગઃ સત્-પુરુષ-સંસેવિતઃ । ન ત્વમ્ એવં ચિન્તયસિ । કસ્માત્ અલ્પ-આસ્વાદાઃ કામા ઉક્તા ભગવતા । બહુ-દુષ્ખ-બહુ-ઉપદ્રવા બહુ-ઉપાયાસા । આદીનવો * અત્ર ભૂયાન્ । રોગો ભિક્ષવઃ કામા ગણ્ડઃ શલ્ય-મદ્ય-મદ્ય-મૂલમ્ આમિષ-વડિસં મૃત્યુર્ અ-નિત્યાઃ કામાસ્ તુચ્છાઃ મૃષા-મોષ-ધર્મિણઃ સ્વપ્ન-ઉપમાઃ કામાઃ । કિમ્ અપ્ય્ એતે બાલ-ઉલ્લાપનાઃ ॥ પે ॥
યથા મૃગાણાં બન્ધનાય કૂટં દ્વિ-જાનાં બન્ધનાય જાલં । મત્સ્યાનાં બન્ધનાય કુપિનં । મર્કટાનાં બન્ધનાય લેપઃ પતઙ્-ગાનાં બન્ધનાય + અગ્નિ-સ્કન્ધઃ । એવં કામાઃ ॥ પે ॥
કામ-પર્યેષણાં ચરતો દીર્ઘ-રાત્રં સિંહાનાં મુખે પરિવર્તિતસ્ય + અન્તો ન પ્રજ્ઞાયતે । યાવદ્ ગો-ઘાતકાનાં ગવ-આસનાનાં મુખે પરિવર્તિતસ્ય + અન્તો ન પ્રજ્ઞાયતે । યાવન્ મણ્ડૂકાનાં સતાં સર્પાણાં મુખે પરિવર્તિતસ્ય + અન્તો ન પ્રજ્ઞાયતે । દીર્ઘ-રાત્રં કામાન્ પ્રતિસેવમાનાનાં ચોરા ઇતિ કૃત્વા ગૃહીતાનાં શિરશ્-છિન્નાનામ્ અન્તો ન પ્રજ્ઞાયતે । પારદારિકાઃ પારિપન્થિકા ગ્રામ-ઘાતકા જન-પદ-ઘાતકા યાવદ્ ગ્રન્થિ-મોચકા ઇતિ કૃત્વા ગૃહીતાનાં શિરશ્-છિન્નાનામ્ અન્તો ન પ્રજ્ઞાયતે । દુષ્ખં તીવ્રં ખરં કટુકમ્ અનુભૂતં રુધિરં પ્રસ્યન્દિતં પ્રઘરિતં યચ્ ચતુર્ષુ મહા-સમુદ્રેષુ + ઉદકાત્ પ્રભૂતતરં ॥ પે ॥
કાયો હ્ય્ અયં બહ્વ્-આદીનવઃ । અસ્થિ-સંઘાતઃ સ્નાયુ-સંબદ્ધો માંસેન + અનુલિપ્તઃ ચર્મણા પર્યવનદ્ધઃ છવ્યા પ્રતિચ્છન્નઃ છિદ્ર-વિચ્છિદ્રઃ કૃમિ-સંઘ-નિષેવિતઃ સત્વાનામ્ અન્-અર્થકઃ ક્લેશ-કર્મણાં વસ્તુ ॥
અસ્મિન્ કાયે વિવિધા આબાધા ઉત્પદ્યન્તે । તદ્ યથા ચક્ષૂ-રોગઃ શ્રોત્ર-રોગો યાવદ્ અર્શાંસિ પિટકો ભગન્-દરઃ ॥ પે ॥
કાયિકાઃ સન્તાપાઃ કાયિકં દુષ્ખં । કાયસ્ય જીર્ણતા ભગ્નતા કુબ્જતા । ખાલિત્યં પાલિત્યં વલિ-પ્રચુરતા । ઇન્દ્રિયાણાં પારિપાકઃ પરિભેદઃ સંસ્કારાણાં પુરાણી-ભાવો જર્જરી-ભાવઃ । યાવન્ ન + અર્હસ્ય્ એવમ્ ઉદ્ઘરન્તં પ્રઘરન્તં જુગુપ્સનીયં કાયં પ્રતિષેવિતું ॥ પે ॥
કા તવ ભિક્ષો કામ-અ-શાન્તિઃ । કશ્ ચ ત્વાં પ્રલોભયતિ । કથં ચ ત્વં પ્રાહિતો મૂર્છિતો * અધ્યવસિતો * અધ્યવસાનમ્ આપન્નઃ । યદા + અહં પરિનિર્વૃતો ભવામિ । સદ્-ધર્મશ્ ચ + અન્તર્-હિતો ભવતિ । ત્વં ચ કામાન્ પ્રતિસેવ્ય વિનિપાત-ગતો ભવિષ્યસિ । કદા જરા-મરણાદ્ આત્માનં પરિમોચયિષ્યસિ ॥
અલં ભિક્ષો નિવારય ચિત્તં કામેભ્યઃ । અ-કાલઃ કામ-પર્યેષણાયાઃ । કાલો * અયં ધર્મ-પર્યેષણાયા ઇતિ ॥

ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ આહ । તેન કામ-મિથ્યા-આચારાત્ પ્રતિવિરતેન ભવિતવ્યં સ્વ-દાર-સંતુષ્ટેન પર-દાર-અન્-અભિલાષિણા + આરક્ત-નેત્ર-પ્રેક્ષિણા નિર્વિણ્ણ-મનસા । એક-અન્ત-દુષ્ખાઃ કામા । ઇત્ય્ અભીક્ષ્ણં મનસિ-કાર-પ્રયુક્તેન । યદા + અપ્ય્ અસ્ય સ્વ-દારેષુ કામ-વિતર્ક ઉત્પદ્યેત । તદા + અપિ તેન સ્વ-દારેષ્વ્ અ-શુભ-અનુદર્શિના ઉત્ત્રસ્ત-મનસા । ક્લેશ-વશતયા કામાઃ પ્રતિસેવિતવ્યાઃ । ન ત્વ્ અધ્યવસાન-વિનિબદ્ધેન નિત્યમ્ અ-નિત્ય-અન્-આત્મ-અ-શુચિ-સંજ્ઞિના । એવં ચ + અનેન સ્મૃતિર્ ઉપસ્થાપ્યા । તથા + અહં કરિષ્યામિ યથા સંકલ્પૈર્ અપિ કામાન્ ન પરિભોક્ષ્યે । કઃ પુનર્ વાદો દ્વિ-ઇન્દ્રિય-સમાપત્ત્યા વા + અનઙ્ગ-વિજ્ઞપ્ત્યા વા + ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । બોધિ-સત્વેન સ્વ-ભાર્યાયા અન્તિકે તિસ્રઃ સંજ્ઞા ઉત્પાદયિતવ્યાઃ । કતમાસ્ તિસ્રઃ । રતિ-ક્રીડા-સહાયિકા + એષા ન + એષા પર-લોક-સહાયિકા । અન્ન-પાન-સહાયિકા + એષા ન + એષા કર્મ-વિપાક-અનુભવન-સહાયિકા । સુખ-સહાયિકા + એષા ન + એષા દુષ્ખ-સહાયિકા ॥
યાવદ્ અ-પરાસ્ તિસ્રઃ । શીલ-અન્તરાય-સંજ્ઞા ધ્યાન-અન્તરાય-સંજ્ઞા પ્રજ્ઞા-અન્તરાય-સંજ્ઞા ॥
અ-પરાસ્ તિસ્રઃ । ચોર-સંજ્ઞા બધક-સંજ્ઞા નરક-પાલ-સંજ્ઞા ઇતિ ॥
ચન્દ્રોત્તરા-દારિકા-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । અથ ચન્દ્રોત્તરા-દારિકા સમનન્તરં પ્રધાવન્તં તં મહાન્તં જન-કાયં દૃષ્ટ્વા તસ્યાં વેલાયાં વિહાયસ-અન્તરીક્ષે તાલ-માત્રમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય સ્થિત્વા ચ તં મહાન્તં જન-કાયં ગાથાભિર્ અધ્યભાષત ॥
કાયં મમ + ઈક્ષધ્વમ્ ઇમં મનો-જ્ઞં સુવર્ણ-વર્ણં જ્વલન-પ્રકાશમ્ । ન રક્ત-ચિત્તસ્ય હિ માનુષસ્ય પ્રજ્ઞાયતે શોભનકં શરીરમ્ ॥
યે એત્વ્ અગ્નિ-કર્ષૂ-ઉપમ-સંપ્રદીપ્તાન્ ત્યજન્તિ કામાન્ વિષયેષ્વ્ અ-ગૃદ્ધાઃ । ષડ્-ઇન્દ્રિયૈઃ સંવર-સંવૃતાશ્ ચ યે બ્રહ્મ-ચર્યં ચ ચરન્તિ શુભમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા ચ દારાન્ હિ પરસ્ય યે વૈ કુર્વન્તિ માતા-ભગિની + ઇતિ સંજ્ઞાં । પ્રાસાદિકાસ્ તે હિ સુ-દર્શનીયા ભવન્તિ નિત્યં પરમં મનો-જ્ઞાઃ ॥
સ્ફુટામ્ ઇમાં વેત્થ પુરીં સમન્તાદ્ યો રોમ-કૂપાન્ મમ ચ + અતિ-ગન્ધઃ । ન રાગ-ચિત્તેન મયા + અર્જિતો * અયમ્ ફલં તુ દાનસ્ય દમસ્ય ચ + ઇદમ્ ॥
ન મે સમુત્પદ્યતિ રાગ-ચિત્તં મા વીત-રાગાસુ જનીષ્વ રાગં । સાક્ષી મમ + અયં પુરતો મુનિ-ઇન્દ્રઃ સત્યં યથા વેદ્મિ ન જાતુ મિથ્યા ॥
યૂયં ચ પૂર્વં પિતરો મમ + આસ । અહં ચ યુષ્માકમ્ અભૂજ્ જનિત્રી । ભ્રાતા સ્વસા ચ + અપિ પિતા બભૂવ કો રાગ-ચિત્તં જનયેજ્ જનન્યાં ॥
પ્રઘાતિતાઃ પ્રાક્ ચ મમ + અથ સર્વે । અહં વિશસ્તા ચ પુરા ભવદ્ભિઃ । સર્વે અ-મિત્રા વધકાઃ પરસ્ય । કથં તુ વા જાયતિ રાગ-ચિત્તમ્ ॥
ન રૂપવન્તો હિ ભવન્તિ રાગાત્ । ન રક્ત-ચિત્તાઃ સુ-ગતિં વ્રજન્તિ । ન નિર્વૃતિં યાન્તિ ચ રક્ત-ચિત્તા રાગો હિ તસ્માત્ પરિવર્જનીયઃ ॥
કામસ્ય હેતોર્ નિરયં પતન્તિ । પ્રેતાસ્ તિરશ્ચો * અથ ભવન્તિ રાગાત્ । કુમ્ભ-અણ્ડ-યક્ષા અસુરાઃ પિશાચા ભવન્તિ યે રાગ-પરીત્ત-ચિત્તાઃ ॥
કાણાશ્ ચ ખઞ્જાશ્ ચ વિ-જિહ્વકાશ્ ચ । વિ-રૂપકાશ્ ચ + એવ ભવન્તિ રાગાત્ । ભવન્તિ નાના-વિધ-દોષ-ભાજાશ્ ચરન્તિ યે કામ-ચરીં જઘન્યામ્ ॥
યચ્ ચક્ર-વર્તિત્વમ્ અવાપ્નુવન્તિ । ભવન્તિ શક્રાસ્ ત્રિ-દશ-ઈશ્વરાશ્ ચ । બ્રહ્માણ ઈશા [દોઉબ્ત્fઉલ્] વશ-વર્ત્તિનશ્ ચ તદ્ બ્રહ્મ-ચર્યં વિપુલં ચરિત્વા ॥
જાત્ય્-અન્ધ-ભાવા વધિરા વિ-સંજ્ઞા । શ્વ-શૂકર-ઉષ્ટ્રાઃ ખર-વાનરાશ્ ચ । હસ્ત્ય્-અશ્વ-ગો-વ્યાઘ્ર-પતઙ્-ગ-મક્ષાઃ ભવન્તિ નિત્યં ખલુ કામ-લોલાઃ ॥
ક્ષિતિ-ઈશ્વરાશ્ ચ + એવ ભવન્ત્ય્ ઉદગ્રાઃ સુ-શ્રેષ્ઠિનો વૈ ગૃહ-પત્ય્-અમાત્યાઃ । સુખ-સૌમનસ્યેન ચ યાન્તિ વૃદ્ધિં યે બ્રહ્મ-ચર્યં વિપુલં ચરન્તિ ॥
કભલ્લિ-તાપાન્ અથ ધૂમ-ગારાન્ બન્ધાંસ્ તથા તાડન-તર્જ્જનાંશ્ ચ । છેદં શિરઃ કર્ણ-કર-અક્ષિ-નાસાઃ । પાદસ્ય ચ + અર્ચ્છન્તિ હિ કામ-દાસા । ઇતિ ॥
ઉદયન-વત્સ-રાજ-પરિપૃચ્છાયાં ચ વિવર્ણિતાઃ કામાઃ ॥
દૃષ્ટ્વા વ્રણં ધાવતિ મક્ષિકા યથા । દૃષ્ટ્વા + અ-શુચિં ધાવતિ ગર્દભો યથા । શ્વાનશ્ ચ શૂના ઇવ માંસ-કારણાત્ । તથા + એવ ધાવન્ત્ય્ અ-બુધાઃ સ્ત્રિયે રતાઃ ॥
અ-વિદ્યા-પિધિતા બાલાસ્ તમઃ-સ્કન્ધને આવૃતાઃ । સ્ત્રીષુ સક્તાસ્ તથા મૂઢા અ-મેધ્ય ઇવ વાયસાઃ ॥

મારસ્ય ગો-ચરો હ્ય્ એષ પ્રસ્થિતા યેન દુર્-ગતિઃ । આસ્વાદ-સંજ્ઞિનો ગૃદ્ધા મીટ-સ્થાને યથા ક્રિમિઃ ॥
કીટ-કુમ્ભો યથા ચિત્રો યત્ર યત્ર + એવ દૃશ્યતે । પૂર્ણો મૂત્ર-પુરીષેણ દૃતિર્ વા વાત-પૂરિતા ॥
સિઙ્ઘાણક-કફ-અલાલાઃ [દોઉબ્ત્fઉલ્] શ્લેષ્મણિ ક્લિન્ન-મસ્તકાઃ । દૌર્ગન્ધ્યં સ્રવતે કાયાદ્ બાલાનાં તદ્ યથા મધુ ॥
અસ્થિ-પૂર્ણં મુખ-દ્વારં માંસ-ચર્મ-આદિભિશ્ ચિતં । ગણ્ડ-ભૂતો હ્ય્ અયં કાયઃ કુત્સિતો હ્ય્ આમ-ગન્ધિકઃ ॥
નાના-પ્રાણિભિઃ સંપૂર્ણો મુખ-ગણ્ડો યથા ભવેત્ । એવમ્ એવ હ્ય્ અયં કાયો વિષ્ઠા-આદ્ય્-અ-શુચિ-ભાજનમ્ ॥
અન્ત્ય-અન્ત્ર-આકુલં હ્ય્ ઉદરં સ-યકૃત્-ફુપ્ફુષ-આકુલમ્ । વૃક્કૌ વિલોહિતં પિત્તં મસ્ત-લુઙ્ગ-અસ્થિ-મજ્જકમ્ ॥
અશીતિં ક્રિમિ-કુલ-સહસ્રાણિ યાનિ તિષ્ઠન્તિ અન્તરે । અહ બાલા ન પશ્યન્તિ મોહ-જાલેન આવૃતાઃ ॥
નવ-વ્રણ-મુખૈઃ પ્રસ્રવન્ત્ય્ અ-શુચિં પૂતિ-ગન્ધિકમ્ । બાલા નિમિત્તં ગૃહ્ણન્તિ વચને દર્શને * અપિ ચ ॥
ઉક્તાઃ પશ્ચાન્ ન જાનન્તિ યો દેશઃ સર્વ-કુત્સિતઃ । ઉચ્ચાર-ગો-ચરા બાલાઃ ખેટ-સિઙ્ઘાણ-ભોજિનઃ ॥
જુગુપ્સનીયે રજ્યન્તે વ્રણં દૃષ્ટ્વા + ઇવ મક્ષિકાઃ । કક્ષાસ્વ્ આઘરતે સ્વેદો ગન્ધો વાયતિ કુત્સિતઃ ॥
કુર્વન્તિ દુષ્-કૃતં કર્મ યેન ગચ્છન્તિ દુર્-ગતિમ્ । હીનાન્ કામાન્ નિષેવન્તો હીનાન્ ધર્માન્ નિષેવ્ય ચ ॥
ગત્વા અવીચિં દુષ્-પ્રજ્ઞાઃ દુષ્ખાં વિન્દન્તિ વેદનાં । ઉચ્ચાર ઇવ દુર્-ગન્ધાઃ સ્ત્રિયો બુદ્ધૈઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
તસ્માદ્ * ધીનસ્ય હીનાભિઃ સ્ત્રીભિર્ ભવતિ સઙ્ગતિઃ । ઉચ્ચાર-ભસ્ત્રાં યો ગૃહ્ય-બાલ-આવાસં નિગચ્છતિ ॥
યાદૃશં કુરુતે કર્મ તાદૃશં લભતે ફલમ્ ॥
તથા + અત્ર + એવ + આહ । તદ્ એવં-રૂપૈર્ દુષ્ખ-પર્યેષિતૈર્ ભોગૈઃ સ્વ-જીવિક-અર્થમ્ ઉપસંહૃતૈર્ ન પ્રભવન્તિ શ્રમણ-બ્રાહ્મણેભ્યો દાનં દાતું કૃપણ-વનીપક-યાચકેભ્યો * અ-વશી-કૃતાઃ સ્ત્રીભિઃ સ્ત્રી-નિર્જિતાઃ સ્ત્રી-નિગૃહીતાઃ સ્ત્રી-દાસાઃ । તેન + એવ સ્ત્રી-પ્રેમ્ણા તસ્યા એવ પોષણાય ન શક્નુવન્તિ દાનં દાતું શીલં ચ સમાદાતું । સ તત્ર રક્તઃ સમાનઃ સ્ત્રી-પરિભાષિતાનિ સહતે તર્જન-અવલોકન-નિર્ભર્ત્સનામ્ અપિ સહતે । સ માતૃ-ગ્રામેણ તર્જિતઃ પુરુષઃ સંસીદતિ વિષીદતિ સુખં ચ + અસ્યા અવલોકયતિ । કામ-હેતોઃ કામ-નિદાનં ચ વશ-ગતા ભવતિ । અયં મહા-રાજ કામ-લોલુપસ્ય પુરુષસ્ય + ઉચ્ચાર-સુખ-પરમસ્ય + અ-શુચૌ રતસ્ય + અ-સંપ્રજન્ય-આચારિણો દોષઃ ॥ પે ॥
શ્રુત્વા + ઈદૃશં તુ સંવેગં ન તેષાં ભવતિ નિર્વૃતિઃ । ભૂયઃ કુર્વન્તિ સંસર્ગં સ્ત્રીભિઃ સાર્દ્ધં પ્રમોદિતાઃ ॥
દુષ્ખ-કામાન્ નિષેવન્તે ભાષન્તે ચ જુગુપ્સિતાઃ ॥
ધર્મં શ્રુત્વા + અર્થ-સંમૂઢાઃ ભાષન્તે ચ સુ-ભાષિતં । સ્ત્રી-ગતં ચ + અસ્ય તચ્ ચિત્તં વિડાલસ્ય + ઇવ મૂષિકે ॥
મુહૂર્તં ભવતિ સંવેગઃ શ્રુત્વા + અથ જિન-ભાષિતં । પુનઃ કુપ્યતિ રાગો * અસ્ય વિષ-હાલાહલં યથા ॥
સૂકરસ્ય + ઇવ ઉત્ત્રાસો મુહૂર્તમ્ અનુવર્ત્તતે । દૃષ્ટ્વા વૈ અથ ઉચ્ચારં ગૃદ્ધતાં જનયત્ય્ અસૌ ॥
એવં સુખ-અર્થિનો બાલાઃ પ્રહાય જિન-શાસનં । હીનાન્ કામાન્ નિષેવન્તે યેન ગચ્છન્તિ દુર્-ગતિં ॥
રક્તાઃ પ્રમત્તાઃ કામેષુ કૃત્વા કર્મ સુ-પાપકમ્ । શીલવત્તાં વિસંવાદ્ય પશ્ચાદ્ ગચ્છન્તિ દુર્-ગતિમ્ ॥
યસ્ય + ઈદૃશં ધર્મ-નયં વિદિત્વા । સ્ત્રીષુ પ્રસાદઃ પુરુષસ્ય ન + ઉ ભવેત્ । વિશોધિતઃ સ્વર્ગ-પથો * અસ્ય નિત્યમ્ । ન દુર્-લભા તસ્ય વર-અગ્ર-બોધિઃ ॥
લબ્ધ્વા ક્ષણં હિ સ પ્રજ્ઞો ધર્મં શ્રુત્વા ચ ઈદૃશમ્ । સર્વાન્ કામાન્ વિવર્જ્ય + ઇહ પ્રવ્રજ્યાં નિષ્ક્રમેદ્ બુધ । ઇતિ ॥
પ્રશાન્ત-વિનિશ્ચય-પ્રાતિહાર્ય-સૂત્રે * અપ્ય્ અ-પરો * અન્-અર્થ ઉક્તઃ ॥
યઃ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા જામ્બૂ-દ્વીપકાન્ સર્વ-સત્વાઞ્ જીવિતાદ્ વ્યપરોપ્ય સર્વસ્વં હરેત્ । યો વા + અન્યો મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા બોધિ-સત્વસ્ય + એક-કુશલ-ચિત્તસ્ય + અન્તરાયં કુર્યાદ્ અન્તશસ્ તિર્યગ્-યોનિ-ગતસ્ય + અપ્ય્ એક-આલોપ-દાન-સહ-ગતસ્ય કુશલ-મૂલસ્ય + અન્તરાયં કુર્યાદ્ અયં તતો * અ-સંખ્યેયતરં પાપં પ્રસવતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । બુદ્ધ-ઉત્પાદ-સંજનકાનાં સ-કુશલ-મૂલાનામ્ અન્તરાયઃ સ્થિતો ભવતિ । યઃ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીઃ પર-કુલેષુ બોધિ-સત્વસ્ય + ઈર્ષ્યા-માત્સર્યં કુર્યાત્ તસ્ય તસ્મિન્ સમયે તતો નિદાનં [દોઉબ્ત્fઉલ્] ત્રીણિ ભયાનિ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યાનિ । કતમાનિ ત્રીણિ । નરક-ઉપપત્તિ-ભયં જાત્ય્-અન્ધ-ભયં પ્રત્યન્ત-જન્મ-ઉપપત્તિ-ભયં ચ + ઇતિ ॥
પુનર્ આહ ॥
યસ્ તસ્ય કુર્યાત્ પુરુષો * અ-પ્રિયં વા ભૂતં હ્ય્ અ-ભૂતં ચ વદેદ્ અ-વર્ણં । પરુષં વદેત્ ક્રુદ્ધ-મના + અપિ યસ્ તં ક્ષોભં ચ કુર્યાત્ પુનર્ અસ્ય યો * અપિ ॥
આત્મ-ભાવેન મહતા નરકેષુ સ દુર્-મતિઃ । ઉત્પદ્યતે વિપન્ન-આત્મા દુષ્ખાં સ વેત્તિ વેદનાં ॥
યોજનાનાં શતં પઞ્ચ જાયતે * અસ્ય સમુચ્છ્રયઃ । કોટી-પરિવૃતઃ શશ્વદ્ ભક્ષ્યતે ચ શુના ભૃશમ્ ॥
પઞ્ચ-મૂર્દ્ધ-સહસ્રાણિ ભવન્ત્ય્ અસ્ય + અપવાદિનઃ । જિહ્વાનાં ચ શતાઃ પઞ્ચ ભવન્ત્ય્ એક-એક-મૂર્દ્ધનિ ॥
એક-એકસ્યાં ચ જિહ્વાયાં શતાઃ પઞ્ચ જ્વલન્-મુખાઃ । લાઙ્ગલાનાં ચ વહન્ત્ય્ અસ્ય વાચં ભાષિત્વ પાપિકામ્ ॥
પ્રતાપને ચ પચ્યન્તે તીવ્ર-દુષ્ખ-અનલ-આકુલે । ઉત્પીડાં બોધિ-સત્વાનાં યે કુર્વન્તિ અ-સઙ્ગતાઃ ॥
તિર્યગ્-યોનિઃ સ-નરકા ન તેષાં ભોતિ દુર્-લભા । કલ્પ-કોટિ-સહસ્રાણિ શતાનિ નિયુતાનિ ચ ॥
તતઃ ચ્યુતા ઘોર-વિષા ભોન્તિ સર્પાઃ સુ-દારુણાઃ । ક્ષુત્-પિપાસ-અભિભૂતાશ્ ચ કુર્વતે કર્મ દારુણમ્ ॥
લબ્ધ્વા + અપિ ભોજન-પાનં તૃપ્તિં ન + એવ + અધિગચ્છતિ । તતશ્ ચ્યુતો મનુષ્યેષુ સ ... યદ્ય્ ઉપપદ્યતે ॥
જાત્ય્-અન્ધો ભોતિ દુર્-મેધા દુષ્ટ-ચેતા અ-સંવૃતઃ । આર્યાનાર-અધિકાં [દોઉબ્ત્fઉલ્] વાચમ્ ઉક્ત્વા દુર્-ભાષિતં નરઃ ॥
મનુષ્યેભ્યશ્ ચ્યુતશ્ ચ + અપિ પુનર્ ગચ્છતિ દુર્-ગતિમ્ । કલ્પ-કોટિ-સહસ્રેષુ જાત-બુદ્ધં ન પશ્યતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । યાવન્તિ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિ-સત્વો બોધિ-સત્વસ્ય + અન્તિકે પ્રતિઘ-ચિત્તાન્ય્ ઉત્પાદયત્ય્ અવમન્યના-ચિત્તાનિ વા । તાવતઃ કલ્પાન્ સન્નાહઃ સન્નદ્ધવ્યો વસ્તવ્યં મયા મહા-નરકેષ્વ્ ઇતિ । ન મઞ્જુશ્રીર્ બોધિ-સત્વો * અન્યેન કર્મણા શક્યો વિનિપાતયિતુમ્ અન્યત્ર બોધિ-સત્વ-અપવાદાદ્ એવ । તદ્ યથા મઞ્જુશ્રીર્ વજ્ર-મણિ-રત્નં ન + અન્યેન કાષ્ઠેન લોષ્ઠેન વા શક્યં ભેત્તુમ્ અન્યત્ર વજ્રાદ્ । એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિ-સત્વો * અન્યેન કર્મણા ન શક્યો વિનિપાતયિતુમ્ અન્યત્ર બોધિ-સત્વ-અપવાદાદ્ એવ + ઇતિ ॥
॥

આર્ય-શ્રદ્ધા-બલ-આધાન-અવતાર-મુદ્રા-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ ॥
યઃ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા દશસુ દિક્ષુ સર્વ-લોક-ધાતુષુ સર્વ-સત્વ-અન્ધ-કારેષુ બન્ધને ક્રુદ્ધઃ પ્રવેશયેત્ । યશ્ ચ + અન્યઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા બોધિ-સત્વે ક્રુદ્ધઃ પરાઙ્-મુખં તિષ્ઠેત્ । ન + એનં દુર્-આત્માનં પશ્યામિ + ઇત્ય્ અયં તતો * અ-સંખ્યેયતરં પાપં પ્રવસતિ ॥
અત્ર + એવ + ઉક્તં । યઃ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીઃ સર્વ-જામ્બૂ-દ્વીપકાનાં સત્વાનાં સર્વસ્વં હરેદ્ યશ્ ચ + અન્યો યાદૃશં તાદૃશં બોધિ-સત્વં ગર્હેદ્ તતો * અ-સંખ્યેયતરં પાપં પ્રસવતિ ॥
અત્ર + એવ + ઉક્તં । યઃ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-સમાન્ સ્તૂપાન્ વિનિપાતયેદ્ દહેત વા । યશ્ ચ + અન્યઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા મહા-યાન-અધિમુક્તસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય વ્યાપાદ-ખિલ-ક્રોધ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય ક્રોશયેત્ પરિભાષયેદ્ અયં તતો * અ-સંખ્યેયતરં પાપં પ્રસવતિ । તત્ કસ્માદ્ * ધેતોઃ । બોધિ-સત્વ-નિર્યાતા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો બુદ્ધ-નિર્યાતાશ્ ચ સ્તૂપાઃ સર્વ-સુખ-ઉપધાનાનિ ચ સર્વ-દેવ-નિકાયાશ્ ચ । બોધિ-સત્વમ્ અ-સત્-કૃત્ય સર્વ-બુદ્ધા અ-સત્-કૃતા ભવન્તિ । બોધિ-સત્વં સત્-કૃત્ય સર્વ-બુદ્ધાઃ સત્-કૃતા ભવન્તિ । સર્વ-બુદ્ધાન્ અન્-ઉત્તરયા પૂજયા પૂજયિતુ-કામેન બોધિ-સત્વાઃ પૂજયિતવ્યાઃ ॥
એતત્ પૂજા-વિપાકશ્ ચ પ્રશાન્ત-વિનિશ્ચય-પ્રાતિહાર્ય-સૂત્રે * અભિહિતઃ ॥
યસ્ ત્વ્ એષાં કુરુતે રક્ષાં ધાર્મિકીં ધર્મ-વાદિનાં । હિત્વા સુ-દુર્-ગતીઃ સર્વાઃ શક્રો ભવતિ દેવ-રાટ્ ॥
બ્રહ્મા + અપિ યામસ્ તુષિતો વશ-વર્ત્તી પુનઃ પુનઃ । મનુષ્યેષુ + ઉપપન્નશ્ ચ ચક્ર-વર્ત્તી સ જાયતે ॥
શ્રેષ્ઠી ગૃહ-પતિશ્ ચ + અપિ ભવત્ય્ આઢ્યો મહા-ધનઃ । પ્રજ્ઞા-સ્મૃતિભ્યાં સંયુક્તઃ સુખિતો નિર્-ઉપદ્રવ । ઇતિ ॥
અથ કતમં બોધિ-સત્વમ્ અધિકૃત્ય + ઇયં કાર-અપકાર-ચિન્તા । પૃથગ્-જનમ્ એવ ॥
યથા + ઉક્તં શ્રદ્ધા-બલ-આધાન-અવતાર-મુદ્રા-સૂત્રે । યઃ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા સર્વ-લોક-ધાતુ-રજો-ઉપમાનાં સત્વાનાં દિવસે દિવસે દિવ્યં શત-રસમ્ આહારં દદ્યાદ્ દિવ્યાનિ ચ વસ્ત્રાણ્ય્ એવં દદઙ્ ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-સમાન્ કલ્પ-સમુદ્રાન્ દાનં દદ્યાત્ । યશ્ ચ + અન્યઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા એકસ્ય + ઉપાસકસ્ય + અન્-અન્ય-શાસ્તુર્ દશ-કુશલ-કર્મ-પથ-સમન્વાગતસ્ય + એક-દિવસમ્ એકમ્ આહારં દદ્યાદ્ બુદ્ધસ્ય + અયં ભગવતઃ શિક્ષાયાં શિક્ષિત ઇતિ સમારોપં કૃત્વા । અયં તતો * અ-સંખ્યેયતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥
યઃ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા સર્વ-લોક-ધાતુ-રજો-ઉપમાનાં દશ-કુશલ-કર્મ-પથ-સમન્વાગતાનાં ઉપાસકાનાં દિવસે દિવસે દિવ્યં શત-રસમ્ આહારં દદ્યાદ્ દિવ્યાનિ ચ વસ્ત્રાણ્ય્ એવં દદઙ્ ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-સમાન્ કલ્પાન્ દદ્યાત્ । યશ્ ચ + અન્યઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા એકસ્ય ભિક્ષોર્ એક-દિવસમ્ આહારં દદ્યાદ્ । અયં તતો * અ-સંખ્યેયતરં પુણ્યં પ્રસવતિ + ઇતિ ॥
નિયત-અ-નિયત-અવતાર-મુદ્રા-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । સચેન્ મઞ્જુશ્રીર્ દશસુ દિક્ષુ સર્વ-લોક-ધાતુષુ સર્વ-સત્વા ઉત્પાટિત-અક્ષા ભવેયુઃ પરિકલ્પમ્ ઉપાદાય । અથ કશ્-ચિદ્ એવ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા તેષાં સર્વ-સત્વાનાં મૈત્ર-ચિત્તસ્ તાન્ય્ અક્ષીણિ જનયેત્ પરિકલ્પમ્ ઉપાદાય । યો વા + અન્યો મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા મહા-યાન-અધિમુક્તં બોધિ-સત્વં પ્રસન્ન-ચિત્તઃ પશ્યેદ્ । અયં તતો * અ-સંખ્યેયતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥
યઃ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા દશસુ દિક્ષુ સર્વ-સત્વાન્ બન્ધન-આગાર-પ્રવિવિષ્ટાન્ બન્ધન-આગારાન્ મોચયિત્વા ચક્ર-વર્તિ-સુખે સ્થાપયેદ્ બ્રહ્મત્વ-સુખે વા । યો વા + અન્યો મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા મહા-યાન-અધિમુક્તસ્ય પ્રસન્ન-ચિત્તો દર્શન-અભિલાષી ભવેદ્ વર્ણં ચ + અસ્ય + ઉદાહરેદ્ । અયં તતો * અ-સંખ્યેયતરં પુણ્યં પ્રસવતિ + ઇતિ ॥
તથા ક્ષિતિગર્ભ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । યઃ પુનર્ ભદન્ત ભગવન્ ક્ષત્રિય-કલ્યાણો વા + અમાત્ય-કલ્યાણો વા ભટ્ટ-કલ્યાણો વા શ્રમણ-કલ્યાણો વા બ્રાહ્મણ-કલ્યાણો વા પરં રક્ષત્ય્ આત્માનં રક્ષતિ પર-લોકં રક્ષતિ । ભગવચ્-છાસને પાત્ર-ભૂતમ્ અ-પાત્ર-ભૂતં વા યાવન્ મુણ્ડં કાષાય-ખણ્ડ-પ્રાવૃતં પરિરક્ષતિ શ્રોષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ શ્રાવક-કથાં એવં પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-કથાં શ્રોષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ । મહા-યાન-કથાં ચ મહા-યાન-સંપ્રસ્થિતાન્ પુદ્ગલાન્ શીલવતો ગુણ-આઢ્યાન્ યુક્ત-મુક્ત-પ્રતિભાનાન્ તૈઃ સાર્દ્ધં રમતિ ક્રીડતિ પરિપૃચ્છતિ પરિપ્રશ્નયતિ તેષાં શ્રોતવ્યં કર્તવ્યં મન્યતે ॥ પે ॥
કિયન્તં ભગવન્ પાપં ક્ષપયિષ્યતિ ॥
ભગવાન્ આહ ॥
તદ્ યથા + અપિ નામ કુલ-પુત્ર કશ્-ચિત્ પુરુષ ઉત્પદ્યતે । યઃ સર્વં જમ્બૂ-દ્વીપં સપ્ત-રત્ન-પરિપૂર્ણં કૃત્વા તિષ્ઠતાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં દાનં દદ્યાત્ તથા + એવ મધ્ય-અહ્ન-સમયે તથા + એવ સાય-અહ્ન-સમયે દાનં દદ્યાદ્ અનેન પર્યાયેણ વર્ષ-શત-સહસ્રમ્ એવં-રૂપં દાનં દદ્યાત્ । તત્ કિં મન્યસે કુલ-પુત્ર + અપિ નુ સ પુરુષો બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્ ॥
આહ ॥
બહુ ભદન્ત ભગવન્ સ પુરુષઃ પુણ્ય-સ્કન્ધં પ્રસવેદ્ અ-પ્રમેયમ્ અ-સંખ્યેયં । ન તસ્ય પુણ્ય-સ્કન્ધસ્ય કેન-ચિચ્ * છક્યં પ્રમાણમ્ ઉદ્ગ્રહીતું અન્યત્ર તથા-ગતેન ॥
ભગવાન્ આહ ॥
યસ્ તુ કુલ-પુત્ર ક્ષત્રિય-કલ્યાણો વા યાવદ્ યથા પૂર્વ + ઉક્તં । પે । સ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । યાવદ્ વિપુલતરમ્ અ-પ્રમાણતરમ્ અ-સંખ્યેયતરં પુણ્ય-સ્કન્ધં પ્રસવતિ । યો મમ પશ્ચિમાયાં પઞ્ચ-શત્યાં વર્તમાનાયાં સદ્-ધર્મ-નેત્રી રક્ષતિ સ રક્ષત્ય્ આત્માનં । રક્ષતિ પરાંશ્ ચ રક્ષતિ પર-લોકં રક્ષતિ મમ શાસનં શ્રાવકાન્ પાત્ર-ભૂતાન્ અ-પાત્ર-ભૂતાન્ વા યાવન્ મુણ્ડાન્ કાષાય-વસ્ત્ર-પ્રાવૃતાન્ અપિ રક્ષતિ । ન વિહેઠયતિ । યાવત્ સ્વકં રાષ્ટ્રં પર-રાષ્ટ્રં ચ વર્ધયતિ । અપાયાન્ ક્ષપયતિ । સુર-આલયં ચ પ્રાપયતિ ચિરં ચ + આયુઃ પાલયતિ । સ્વ-ક્લેશાંશ્ ચ પર-ક્લેશાંશ્ ચ ઝાષયતિ । સંબોધિ-માર્ગં ષટ્-પારમિતાશ્ ચ + ઉપસ્તમ્ભયતિ । સર્વ-અપાયાઞ્ જહાતિ । ન ચિરં સંસારે સંસરતિ । નિત્યં કલ્યાણ-મિત્રૈર્ બુદ્ધૈશ્ ચ ભગવદ્ભિર્ બોધિ-સત્વૈશ્ ચ મહા-સત્વૈશ્ ચ સાર્દ્ધં સમવધાન-ગતો ભવતિ । સતતં કલ્યાણ-મિત્ર-અ-વિરહિતો ન ચિરેણ યથા-અભિપ્રાયેષુ બુદ્ધ-ક્ષેત્રેષ્વ્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે ॥

અથ તાવદ્ એવ સર્વ-દેવ-ઇન્દ્રાઃ સ-પરિવારા । યાવત્ પિશાચ-ઇન્દ્રાઃ સ-પરિવારા ઉત્થાય + આસનાદ્ યેન ભગવાન્ તેન + અઞ્જલિં પ્રણમ્ય + એવમ્ આહુઃ । યે તે ભદન્ત ભગવન્ એતર્હ્ય્ અન્-આગતે * અધ્વનિ યાવત્ પશ્ચિમાયાં પઞ્ચ-શત્યાં ક્ષત્રિય-કલ્યાણા ભવન્તિ યાવદ્ ગહ-પતિ-કલ્યાણાઃ । પે । એવં સદ્-ધર્મ-રક્ષકા એવં ત્રિ-રત્ન-વંશ-જ્વાલયિતારઃ । પે । વયમ્ અપિ સર્વે સ-પરિવારાસ્ તં ક્ષત્રિય-કલ્યાણં યાવદ્ ગહ-પતિ-કલ્યાણં દશભિર્ આકારૈ રક્ષિષ્યામઃ પરિપાલયિષ્યામો વર્ધયિષ્યામઃ ॥
કતમૈર્ દશભિઃ । આયુશ્ ચ + અસ્ય વર્ધયિષ્યામઃ આયુર્-અન્તરાયં ચ ધર્મેણ નિવારયિષ્યામઃ । આરોગ્યં ચ પરિવારં ચ ધન-સ્કન્ધં ચ ઉપભોગ-પરિભોગં ચ + ઐશ્વર્યં ચ યશઃ કલ્યાણ-મિત્રાણિ પ્રજ્ઞા-સમ્પદં ચ વર્ધાપયિષ્યામઃ । એભિર્ દશભિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
એવમ્ અ-ભૂમિ-પ્રવિષ્ટેષ્વ્ એવ + અયં વિપાક-વિસ્તરો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
અવલોકના-સૂત્રે * અપિ । સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય હિત-અર્થં સર્વ-પ્રાણિનાં । યઃ સ્તૂપં લોક-નાથસ્ય કરોતિ + ઇહ પ્રદક્ષિણં ॥
ઇત્ય્ આદ્ય્ અનુશંસ-વિસ્તરમ્ ઉક્ત્વા + આહ । યસ્ ત્વ્ એષાં બુદ્ધ-પુત્રાણાં નરઃ કુર્વીત અ-પ્રિયં । દેવાન્ મનુષ્યાન્ વર્જિત્વા નરકં તસ્ય ગો-ચરં ॥
ઇતિ વિસ્તરઃ પૂર્વ-વત્ ॥
ન ચ + અત્ર વિશેષ-હેતુઃ કશ્-ચિદ્ ઉપદર્શયિતું શક્યતએ ઇત્ય્ અલં વિકલ્પેન ॥
કર્મ-આવરણ-વિશુદ્ધિ-સૂત્રે * અપ્ય્ આવરણ-શબ્દેન + અન્-અર્થ ઉક્તઃ । આવરણં મઞ્જુશ્રીર્ ઉચ્યતે રાગ આવરણં દ્વેષ આવરણં મોહ આવરણં દાનમ્ આવરણં શીલ-ક્ષાન્તિ-વીર્ય-ધ્યાન-પ્રજ્ઞા આવરણં । પે । તત્ કસ્ય હેતોઃ બાલ-પૃથગ્-જના મઞ્જુશ્રીર્ દાનં દદાના મત્સરિણામ્ અન્તિકે * અ-પ્રસાદં કુર્વન્તિ । તે તેન + અ-પ્રસાદેન પ્રતિઘ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્તિ । પ્રતિઘ-ખિલ-દોષેણ મહા-નરકેષુ + ઉપપદ્યન્તે । શીલં રક્ષન્તો દુઃ-શીલાન્ કુત્સયન્તિ પરિભાષન્તિ । તે તેષામ્ અ-વર્ણં ચ ભાષન્તિ । તે તેષાં દોષં શ્રુત્વા બહુ-જનસ્ય + અ-પ્રસાદં કુર્વન્તિ । તે તેન + અ-પ્રસાદેન દુર્-ગતિ-ગામિનો ભવન્તિ । તે ક્ષાન્તિં ભાવયન્તઃ ક્ષાન્તિ-મદેન + આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયન્તિ પ્રમાદ્યન્તિ । વયં ક્ષાન્તિ-વાદિનઃ । ઇમે પુનર્ અન્યે વ્યાપન્ન-ચિત્તાઃ । તેષાં ક્ષાન્તિ-મદન-મત્તાનાં પ્રમાદ-મૂલકાનિ દુઃખાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે । તે વીર્યમ્ આરભમાણા આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયન્તિ પરાન્ પંસયન્તિ । કુસીદા ઇમે ભિક્ષવો વિહરન્ત્ય્ અન્-અભિયુક્તાઃ શ્રદ્ધા-દેયં પરિભુઞ્જાનાઃ । ન + એતે * અર્હન્તિ પાનીય-સ્થાલકમ્ અપિ । તે તેન વીર્ય-આરમ્ભેણ + આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયન્તિ પરં ચ પંસયન્તિ । તાન્ અહં બાલાન્ ઇતિ વદામિ । તે ધ્યાનં સમાપદ્યમાનાસ્ તત્ર ધ્યાન-સમાપત્તૌ સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયન્તિ । તેષામ્ એવં ભવતિ । વયં સમાધિ-વિહારિણ । ઇમે * અન્યે ભિક્ષવો વિક્ષિપ્ત-ચિત્તા વિહરન્તિ । કુતસ્ તે બુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ + ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
સર્વ-ધર્મ-અ-પ્રવૃત્તિ-નિર્દેશે * અપ્ય્ આહ । બોધિ-સત્વ આપત્ત્યા ચોદયતિ । દૂરી-ભવતિ બોધિઃ । કર્મ-આવરણં ચ પરિગૃહ્ણાતિ । ઈર્યયા ચોદયતિ । દૂરી-ભવતિ બોધિઃ । ઈર્યા-પથેન ચોદયતિ દૂરી-ભવતિ બોધિઃ । સચેદ્ બોધિ-સત્વસ્ય + અન્તિકે હીન-સંજ્ઞામ્ ઉત્પાદયતિ આત્મનિ ચ + ઉદાર-સંજ્ઞાં ક્ષિણોત્ય્ આત્માનં કર્મ-આવરણં ચ ગૃહ્ણાતિ । ઇહ બોધિ-સત્વેન બોધિ-સત્વમ્ અવવદતા + અનુશાસતા વા શાસ્તૃ-સંજ્ઞામ્ ઉપસ્થાપ્ય + અવવદિતવ્યો * અનુશાસિતવ્યઃ । બોધિ-સત્વેન બોધિ-સત્વસ્ય + અન્તિકે ન પરિભવ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । સચેદ્ અસ્ય + અ-પરિત્યક્તા બોધિઃ । ન દેવ-પુત્ર બોધિ-સત્વઃ ક્વ-ચિદ્ એવ કુશલ-મૂલાનિ સમુચ્છિનત્તિ । યથા + અ-દ્વિતીય-બોધિ-સત્વમ્ આગમ્ય + ઇતિ । અન્-ઉત્પાદિત-બોધિ-ચિત્તે * અપિ તાવદ્ બોધિર્ ભવ્યે સત્વે * અવમન્યના પ્રતિષિદ્ધા । કિં પુનર્ ઉદિત-બોધિ-ચિત્તે ॥
યથા + ઉક્તં શૂરઙ્ગમ-સમાધિ-સૂત્રે । તત્ર દૃઢમતે કતમદ્ અન્-ઉત્પાદિત-બોધિ-ચિત્ત-વ્યાકરણં ॥
ઇહ દૃઢમતે સ પુદ્ગલઃ પાઞ્ચગતિકે સંસારે ઉપપન્નો ભવતિ । યદિ વા નિરયેષુ યદિ વા તિર્યગ્-યોનૌ યદિ વા યમ-લોકે યદિ વા દેવેષુ યદિ વા મનુષ્યેષુ । સ ચ પુદ્ગલસ્ તીક્ષ્ણ-ઇન્દ્રિયો ભવતિ । ઉદાર-અધિમુક્તિકઃ । તમ્ એનં તથા-ગતઃ પ્રજાનાતિ । અયં પુરુષ-પુદ્ગલો યાવદ્ ઇયદ્ભિઃ કલ્પ-કોટી-નિયુત-શત-સહસ્રૈર્ અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ ॥ પે ॥
ઇયદ્ભિશ્ ચ અ-સંખ્યેય-કલ્પ-શત-સહસ્રૈર્ બોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે ॥ પે ॥
ઇદં દૃઢમતે ઉચ્યતે । બોધિ-સત્વસ્ય + અન્-ઉત્પાદિત-બોધિ-ચિત્ત-વ્યાકરણં । અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ મહા-કાશ્યપો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ । અદ્ય + અગ્રેણ + અસ્માભિર્ ભગવન્ સર્વ-સત્વાનામ્ અન્તિકે શાસ્તૃ-સંજ્ઞા + ઉત્પાદયિતવ્યા । તત્ કસ્ય હેતોઃ । ન હ્ય્ અસ્માકમ્ એતજ્ જ્ઞાનં પ્રવર્ત્તતે । કતમસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય બોધિ-પરિપાચકાનિ + ઇન્દ્રિયાણિ સંવિદ્યન્તે । કતમસ્ય ન સંવિદ્યન્તે । તતો વયં ભગવન્ન્ અ-જાનાનાસ્ તથા-રૂપેષુ હીન-સંજ્ઞામ્ ઉત્પાદયેમ । તેન વયં ક્ષણ્યેમ ॥
ભગવાન્ આહ । સાધુ સાધુ કાશ્યપ સુ-ભાષિતા તે ઇયં વાક્ । ઇદં ચ મયા કાશ્યપ + અર્થ-વશં સમ્પશ્યમાનેન યુષ્માકમ્ એવં ધર્મો દેશિતો । મા ભિક્ષવઃ પુદ્ગલેન પુદ્ગલં પ્રવિચેતવ્યં । યચ્ * છીઘ્રં ક્ષણ્યતિ હિ ભિક્ષવઃ પુદ્ગલઃ પુદ્ગલં પ્રવિચિન્વન્ । અહં વા પુદ્ગલં પ્રમિણુયાં યો વા સ્યાન્ માદૃશઃ । એતેન કાશ્યપ નિર્દેશેન બોધિ-સત્વેન વા શ્રાવકેણ વા સર્વ-સત્વાનામ્ અન્તિકે શાસ્તૃ-સંજ્ઞા + ઉત્પાદયિતવ્યા । મા + અત્ર કશ્-ચિદ્ બોધિ-સત્વ-યાનિકઃ પુદ્ગલો ભવેત્ તેન તત્ર + આત્મા રક્ષિતવ્ય ઇતિ । યસ્ય તુ નિયતમ્ એવ બોધિ-પ્રાપ્તિ-ચિહ્નમ્ અસ્તિ તત્ર સુતરામ્ અવમન્યના રક્ષિતવ્યા ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-સદ્-ધર્મ-પુણ્ડરીક-સૂત્રે । ઇષ્ટા-મયાન્ મૃત્તિક-સંચિતાન્ વા પ્રીતાશ્ ચ કુર્વન્તિ જિનસ્ય સ્તૂપાન્ । ઉદ્દિશ્ય વા પાંશુ-કર-આશયો * અપિ અટવીષુ દુર્-ગેષુ ચ કારયન્તિ ॥
સિક્તા-મયા વા પુન કૂટ કૃત્વા યે કે-ચિદ્ ઉદ્દિશ્ય જિનાન સ્તૂપાન્ । કુમારકાઃ ક્રીડિષુ તત્ર તત્ર । તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ ॥
યાવત્ ॥
યે ચિત્ર-ભિત્તીષુ કરોન્તિ વિગ્રહં । પરિપૂર્ણ-ગાત્રાંશ્ * છત-પુણ્ય-લક્ષણાન્ ॥
લિખેત્ સ્વયં ચ + અપિ લિખાપયેદ્ વા । તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિનઃ ॥

યે ચ + અપિ કે-ચિત્ તર્હિ શિક્ષમાણાઃ । ક્રીડા-રતિં ચ + અપિ વિનોદયન્તઃ ॥
નખેન કાષ્ઠેન કૃતાસિ વિગ્રહાન્ । ભિત્તીષુ પુરુષા + અથ કુમારકા વા ॥
સર્વે ચ તે બોધિ અભૂષિ લાભિનઃ ॥ પે ॥
વાદાપિતા ઝલ્લરિયો * અપિ યે હી । જલ-મણ્ડકા વા + અપ્ય્ અથ મણ્ડકા વા । સુ-ગતાનમ્ ઉદ્દિશ્યથ પૂજના-અર્થં ગીતં ચ ગીતં મધુરં મનો-જ્ઞં । સર્વે ચ તે બુદ્ધ અભૂષિ લોકે ॥
કૃત્વા ચ યાં બહુ-વિધ-ધાતુ-પૂજાં । કિમ્ અલ્પ-કમ્પી સુ-ગતાન ધાતુષુ । એકં પિ વાદાયિય વાદ્ય-ભાણ્ડમ્ । પુષ્પેણ ચ + એકેન હિ પૂજયિત્વા । અનુપૂર્વ દ્રક્ષ્યન્તિ હિ બુદ્ધ-કોટ્યઃ । યૈશ્ ચ + અઞ્જલિસ્ તત્ર કૃતા + અપિ સ્તૂપે । પરિપૂર્ણ એકા-તલ-શક્તિકા વા । ઓનામિતં શીર્ષ ભવેન્ મુહૂર્ત્તં । ઓનામિતં કાય તથા + એક-વારં । નમો * અસ્તુ બુદ્ધાય કૃત-એક-વારં । યે હી તદા ધાતુ-ધારેષુ તેષુ । વિક્ષિપ્ત-ચિત્તૈર્ અપિ યથા + એક-વારં । તે સર્વિ પ્રાપ્તા ઇમમ્ અગ્ર-બોધિમ્ । સુ-ગતાન તેષાં તદ તસ્મિ કાલે । પરિનિર્વૃતાનામ્ અથ તિષ્ઠતાં વા । યે ધર્મ-નામ + અપિ શૃણૂષુ સત્વાસ્ । તે સર્વિ બોધાય અભૂષિ લાભિન । ઇતિ ॥
મહા-કરુણા-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં ॥
તદ્ યથા વાડિશિકેન મહત્ય્ ઉદક-સરસિ મત્સ્ય-આકર્ષણ-અર્થં સ-આમિષં વડિશં પ્રક્ષિપ્તં ભવેત્ સમનન્તર-પ્રક્ષિપ્તં ચ મત્સ્યેન નિગીર્ણં ભવેત્ । કિં ચ + અપિ સ મત્સ્ય ઉદક-સરસિ ભ્રમત્ય્ અથ ચ પુનર્ વદ્ધ એવ સ વક્તવ્યો દૃઢેન સૂત્રેણ સ્થલ-ગત-દણ્ડ-સુ-નિબદ્ધેન । યત્ સ વાડિશિક આગત્ય તેન સૂત્ર-લાઘવેન જાનાતિ । ગૃહીતો મત્સ્ય ઇતિ । તમ્ એનં સૂત્રાદ્ ગૃહીત્વા સ્થલ-ગતં કરોતિ યથા-કામ-કરણાય પરિભોગાય । એવમ્ એવ યે સત્વા બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ ચિત્તં પ્રસાદ્ય કુશલ-મૂલમ્ અવરોપયન્તિ । અન્તશ એક-ચિત્ત-પ્રસાદમ્ અપિ । કિં ચ + અપિ તે સત્વા દુષ્-કૃતેન કર્મ-આવરણેન + અ-ક્ષણેષુ + ઉપપન્ના ભવન્ત્ય્ અથ ચ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તાન્ સત્વાન્ બૌદ્ધેન જ્ઞાનેન સંગ્રહ-વસ્તુ-સૂત્રેણ ગૃહીત્વા સંસાર-ઉદક-સરસ ઉદ્ધૃત્ય નિર્વાણ-સ્થલે સ્થાપયન્તિ + ઇતિ ॥
તસ્માદ્ એષુ શાસ્તૃ-સંજ્ઞા કાર્યા । વન્દમાનાશ્ ચ મનસા વન્દિતવ્યાઃ । ભવતિ હિ નવકો * અપિ બોધિ-ચિત્ત-બલાદ્ વન્દ્યો । યથા મેઘેન દ્રમિડેન મહા-બોધિ-સત્વેન + અપિ સતા નવક આર્ય-સુધનઃ સર્વ-શરીરેણ પ્રણિપત્ય વન્દિતઃ । નિયત-અર્થં ચ + ઇદં । યથા + અધ્યાશય-સંચોદન-આદિષુ સર્વ-બોધિ-સત્વ-યાનિક-પુદ્ગલ-નમસ્-કારો * અનુજ્ઞાતવ્યઃ । સર્વ-શબ્દેન + આત્મનો * અપિ ગ્રહણાત્ । કથમ્ એકત્ર વન્દ્ય વન્દકત્વં ન વિરુધ્યતે । પરસ્-પરં વન્દ્યત્વેન + એવ + આલમ્બનાત્ । અત એવ + અન્-આસ્વાદનાદ્ અ-પુણ્ય-ભાવઃ । કિં ચ બુદ્ધાનામ્ અપ્ય્ એવમ્ ઇષ્યતે । મા ભૂદ્ અન્-અવસ્થા । એકસ્ય ચ + અ-ન્યૂનતા + ઇતિ ॥
આર્ય-સર્વ-ધર્મ-વૈપુલ્ય-સંગ્રહ-સૂત્રે * અપ્ય્ અન્-અર્થ ઉક્તઃ । સૂક્ષ્મં હિ મઞ્જુશ્રીઃ સદ્-ધર્મ-પ્રતિક્ષેપ-કર્મ-આવારણં । યો હિ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીસ્ તથા-ગત-ભાષિત-ધર્મે કસ્મિંશ્-ચિચ્ * છોભન-સંજ્ઞાં કરોતિ । ક્વ-ચિદ્ અ-શોભન-સંજ્ઞાં સ સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । તેન સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતા તથા-ગતો * અભ્યાખ્યાતો ભવતિ । ધર્મઃ પ્રતિક્ષિપ્તો ભવતિ । સંઘો * અપવાદિતો ભવતિ । ય એવં વદતિ + ઇદં યુક્તમ્ ઇદમ્ અ-યુક્તમ્ ઇતિ સ સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ન મયા પૃથક્ કશ્-ચિદ્ ધર્મઃ શ્રાવક-યાન-સંપ્રયુક્તઃ પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-યાન-સંપ્રયુક્તો મહા-યાન-સંપ્રયુક્તો દેશિતઃ । તત્ તે મોહ-પુરુષા ઇમં મમ ધર્મં નાના-કરિષ્યન્તિ । ઇદં શ્રાવકાણાં દેશિતમ્ ઇદં પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધાનામ્ ઇદં બોધિ-સત્વાનામ્ ઇતિ । સ નાનાત્વ-સંજ્ઞયા સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ઇયં બોધિ-સત્વસ્ય શિક્ષા । ઇયં બોધિ-સત્વસ્ય + અ-શિક્ષા + ઇતિ સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ધર્મ-ભાણકસ્ય + અસ્તિ પ્રતિભાનં ન + અસ્તિ પ્રતિભાનમ્ ઇતિ સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ધર્મં ધર્મતયા કથયતિ સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । અપગતે બુદ્ધ-ઉત્પાદે ન + અસ્તિ ધારણી-પ્રતિલમ્ભ ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ન + અસ્તિ ધર્મ-ભાણકસ્ય ધારણી-પ્રતિલમ્ભ ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ધર્મ-ભાણકસ્ય ચર્યાં દૂષયતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ધર્મ-ભાણકો ન પ્રતિપત્તિ-સંપન્ન ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । પ્રમાદેન + એનં ચોદયતિ સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ઈર્યા-પથેન ચોદયતિ સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । અક્ષર-ચર્યયા શીલ-વિપત્ત્યા ચોદયતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । પ્રતિભાનેન સંપાદયતિ + ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । આલોકો * અસ્ય ધર્માણાં ન સુ-વિદિત ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । મન્ત્રેણ મન્ત્રમ્ અ-બુધ્યમાનઃ પ્રતિવદતિ + ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । અક્ષર-સંજ્ઞ્યા તથા-ગત-શાસનં ન + અવગાહત ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । સૂત્રેણ સૂત્રં વિરોધયતિ + ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ગાથયા ગાથાં વિરોધયતિ + ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । અક્ષર-સંજ્ઞયા કઞ્-ચિદ્ અધિમુક્તં કરોતિ કઞ્-ચિન્ ન કરોતિ + ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ધર્મ-ભણકસ્ય + અર્થાન્ય્ અ-કથામ્ અભિનામયતિ + ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । વિ-ચક્ષુઃ કર્મ + અસ્ય કરોતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । સંલાપયન્ વદતિ + ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ઇહ + અસ્ય + અસ્તિ ચર્યા ઇહ + અસ્ય ન + અસ્તિ ચર્યા + ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ઇદં સુ-ઉક્તમ્ ઇદમ્ અ-સુ-ઉક્તમ્ ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । અનેન ન + અસ્તિ ચર્યા + ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । અનેન બુદ્ધ-વચન-સમય ઉક્તો ન + અનેન બુદ્ધ-વચન-સમય ઉક્ત ઇતિ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ ઇતિ હિ મઞ્જુશ્રીર્ યાવત્ કિઞ્-ચિદ્ વિલોપયતિ તાવદ્ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ધર્મ-ભાણકસ્ય + ઇદં રૂપમ્ ઇતિ ચિન્તયતિ વદતિ ભિક્ષુર્ વા ભિક્ષુણી વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા । સર્વઃ સ સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ + ઇત્ય્ આદિ ॥
અત્ર + એવ ચ + ઉક્તં । યસ્ય કસ્ય-ચિત્ કુલ-પુત્ર તથા-ગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય ધર્મઃ પ્રતિભાતિ યથા + અધિમુક્તાનાં સત્વાનાં દેશયિતું । તસ્યાં ચ પર્ષદિ યદ્ય્ એક-સત્વસ્ય + અપિ એક-રોમ-હર્ષો ભવેદ્ એક-અશ્રુ-પાતો વા સર્વઃ સ તથા-ગત-અનુભાવેન । તત્ર મોહ-પુરુષા અ-બોધિ-સત્વા બોધિ-સત્વ-પ્રતિજ્ઞા બોધિ-સત્વ-દૂષકા ધર્મ-સ્તૈન્ય-કુહકા એવં વક્ષ્યન્તિ ધર્મ-ઉપદેશકેભ્યઃ । કિમ્ એતે । ન બુધ્યન્તએ ઇતિ ॥ પે ॥
યે બોધિ-સત્વેષ્વ્ અવમન્યનાં કુર્વન્તિ । ન + અહં તેષાં પર્યન્ત-કૃતં નિરયં સંવદામિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યો બોધિ-સત્વો ધર્મ-ભાણકમ્ અપવાદતિ બુદ્ધં સ વિગર્હતિ ધર્મં સ પ્રતિક્ષિપતિ સંઘં સ જુગુપ્સતિ । બુદ્ધે સો * અ-ગૌરવો યો ધર્મ-ભાણકે * અ-ગૌરવઃ । બુદ્ધં સ ન દ્રષ્ટુ-કામો યો ધર્મ-ભાણકમ્ અ-દ્રષ્ટુ-કામઃ । બુદ્ધસ્ય સો * અ-વર્ણં ભાષતે યો ધર્મ-ભાણકસ્ય + અ-વર્ણં ભાષતે । બુદ્ધસ્ તેન પરિત્યક્તો ભવતિ યઃ પ્રથમ-ચિત્ત-ઉત્પાદિકે * અપિ બોધિ-સત્વે પ્રતિઘ-ચિત્તં કરોતિ + ઇતિ ॥ પે ॥

યો * અપ્ય્ અયં મૈત્રેય ષટ્-પારમિતા-સમુદાગમો બોધિ-સત્વાનાં સંબોધાય તં તે મોહ-પુરુષા એવં વક્ષ્યન્તિ । પ્રજ્ઞા-પારમિતાયામ્ એવ બોધિ-સત્વેન શિક્ષિતવ્યં । કિં શેષાભિઃ પારમિતાભિઃ । તે * અન્યાં પારમિતાં દૂષયિતવ્યાં મન્યન્તે । તત્ કિં મન્યસે * અજિત દુષ્-પ્રજ્ઞઃ સ કાશિ-રાજા + અભૂદ્ યેન કપોત-અર્થં શ્યેનાય સ્વ-માંસાનિ દત્તાનિ । મૈત્રેય આહ । ન + ઉ હિ + ઇદં ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । યાનિ મયા મૈત્રેય બોધિ-સત્વ-ચર્યાં ચરતા ષટ્-પારમિતા-પ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલ-મૂલાન્ય્ ઉપચિતાનિ અપકૃતં નુ તૈઃ કુશલ-મૂલૈઃ ॥
મૈત્રેય આહ । ન + ઉ હિ + ઇદં ભગવન્ ॥
ભગવાન્ આહ । ત્વં તાવદ્ અજિત ષષ્ટિં કલ્પાન્ દાન-પારમિતાયાં ષષ્ટિં કલ્પાન્ શીલ-પારમિતાયાં ષષ્ટિં કલ્પાન્ ક્ષાન્તિ-પારમિતાયાં ષષ્ટિં કલ્પાન્ વીર્ય-પારમિતાયાં ષષ્ટિં કલ્પાન્ ધ્યાન-પારમિતાયાં ષષ્ટિં કલ્પાન્ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં સમુદાગતઃ । તત્ તે મોહ-પુરુષા એવં વક્ષ્યન્તિ । એક-નયેન + એવ બોધિર્ યદ્ ઉત શૂન્યતા-નયેન + ઇતિ । તે ચર્યાસુ પરિશુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ + ઇત્ય્ આદિ ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[વ્. અનર્થવિવર્જન]
શીલ-પારમિતાયામ્ અન્-અર્થ-વર્જનં પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
ઉક્તઃ સંક્ષેપતો * અન્-અર્થઃ । તસ્ય વિવર્જનં યથા + અધ્યશય-સંચોદન-સૂત્રે । એવં-વિધ-અન્-અર્થ-શ્રવણ-ભય-ભીરુકૈઃ આદિ-કર્મિક-બોધિ-સત્વૈઃ સમાદાનાનિ યથા ગૃહીતાનિ તથા કાર્યં । એવં હિ તૈર્ ઉક્તં । એતે વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ તથા-ગતસ્ય પુરતઃ । એવં સમાદાનં કુર્મઃ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ બોધિ-સત્વ-યાનિકં પુદ્ગલં ગૃહિણં વા પ્રવ્રજિતં વા + આપત્ત્યા ચોદયિષ્યામો ભૂતેન વા + અ-ભૂતેન વા વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો * અર્હન્ સમ્યક્-સંબુદ્ધો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ બોધિ-સત્વ-યાનિકં પુદ્ગલમ્ અવમન્યેમ + અ-વર્ણં ચ + અસ્ય ભાષેમ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેદ્ અર્હન્ સમ્યક્-સંબુદ્ધઃ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ બોધિ-સત્વ-યાનિકં પુદ્ગલં ગૃહિણં વા પ્રવ્રજિતં વા પઞ્ચભિઃ કામ-ગુણૈઃ ક્રીડન્તં પરિચારયન્તં દષ્ટ્વા + અ-પ્રસાદં કુર્યામ વિલેખં વા ચિત્તસ્ય + ઉત્પાદયેમ + અ-ગૌરવં વા + ઉત્પાદયેમ ન ચ તત્ર શાસ્તૃ-સંજ્ઞામ્ ઉત્પાદયેમ । વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ મિત્ર-કુલ-ભિક્ષાદ્ અ-કુલ-નિદાનં બોધિ-સત્વ-યાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં કાય-પીડાં ચિત્ત-પીડાં વા કુર્યામ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ બોધિ-સત્વ-યાનિકં પુદ્ગલં દૃષ્ટ્વા એકેન + અપ્ય્ અ-મનો-જ્ઞ-વચનેન + આભાષેમ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ ત્રિસ્-કૃત્વો રાત્રેઃ ત્રિસ્-કૃત્વો દિવસ્ય બોધિ-સત્વ-યાનિકં પુદ્ગલં ન નમસ્યેમ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ + અસ્ય વ્રત-સમાદાનસ્ય કૃતશો રાજ્ય-પ્રતિલમ્ભં વા ધન-પ્રતિલમ્ભં વા કાય-જીવિતં વા ન પરિત્યજેમ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ શ્રાવક-યાનિકં વા પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-યાનિકં વા પુદ્ગલમ્ અવમન્યેમ । વયં વિશિષ્ટતરા ન + એતે ઇતિ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ ।સચેદ્ વયં ભગવન્ નીચ-ચિત્તાશ્ ચણ્ડાલ-સદૃશ-ચિત્તા ન વિહરેમ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ + આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયેમ પરં વા પંસયેમ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ વ્યાપાદ-વિગ્રહ-ભયાદ્ યોજનં વા યોજન-શતં વા ન પલાયેમ ઈરિતાઃ સમાના વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ શીલવન્તમ્ આત્માનં પ્રતિજાનીમ બહુ-શ્રુતં વા ધુત-ગુણિનં વા + અન્યતર-અન્યતરેણ વા ગુણેન + આત્માનમ્ ઉદ્ભાવયેમ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેત્ । સચેદ્ વયં ભગવન્ન્ અદ્ય + અગ્રેણ પ્રતિચ્છન્ન-કલ્યાણા વિવૃત-પાપા ન વિહરેમ વિસંવાદિતો * અસ્માભિસ્ તથા-ગતો ભવેદ્ અર્હન્ સમ્યક્-સંબુદ્ધઃ ॥ પે ॥
તત્ર ભગવાન્ મૈત્રેયં બોધિ-સત્વં મહા-સત્વમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ । કર્મ-આવરણં મૈત્રેય ક્ષપયિતુ-કામેન કુલ-પુત્રેણ વા કુલ-દુહિત્રા વા એવં સમાદાનં કર્તવ્યં યથા એભિઃ કુલ-પુત્રૈઃ કૃતમ્ ઇતિ ॥
સર્વ-ધર્મ-અ-પ્રવૃત્તિ-નિર્દેશે * અપ્ય્ આહ ॥
તૃષ્-કૃત્વ રાત્રિં દિવસં તથા + એવ । સ બોધિ-સત્વાન્ પ્રણમેત મૂર્ધ્ના । તેષાં ન કિઞ્-ચિત્ સ્ખલિતં ગવેષેત્ । ચરેત ચર્યાં હિ સદા યથા-ઇષ્ટમ્ ॥
પશ્યેદ્ યદા કામ-ગુણૈ રમન્તં । ન તસ્ય કિઞ્-ચિત્ સ્ખલિતં ગવેષેત્ । ગુણૈર્ અન્-અન્તાં વર બોધિ-ચર્યાં । એષો * અપિ કાલેન હિતાં સ્પૃશેત ॥
યુક્ત્યા + અનુપૂર્વ્યા ક્રિયયા + અનુપૂર્વ્યા । ભવેજ્ જિનો ન + એવ હિ એક-વાચા । બહુ-કલ્પ-કોટ્યો નિયુતાનિ ચ + એષ । સન્નાહ-સંપ્રસ્થિતનાન્ય્ અ-ભાવી ॥
અત્ર + એવ + આહ । યે કુલ-પુત્ર + એવં-રૂપેણ કર્મ-આવરણેન + અન્-અર્થિકાઃ । તૈર્ ન દ્વિતીયસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય સર્વ-ચર્યાસુ વિપ્રતિપત્તવ્યં । સર્વાઃ ક્રિયાસ્ તસ્ય વિમોક્તવ્યાઃ । એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । ન + અહં પર-ચિત્તં જાને દુર્-વિજ્ઞેયા સત્વ-ચર્યા । ઇદં ચ ખલુ કુલ-પુત્ર + અર્થ-વશં સંપશ્યંસ્ તથા-ગત એવં ધર્મં દેશયતિ । ન પુદ્ગલેન પુદ્ગલઃ પ્રમાતવ્યઃ ॥
અહં વા પુદ્ગલં પ્રમિણુયાં યો વા સ્યાન્ માદૃશઃ ॥
યઃ કુલ-પુત્ર + આત્માનં રક્ષિતુ-કામસ્ તેન ન કસ્ય-ચિચ્ ચર્યા વિવેચયિતવ્યા । ન પરેષાં વિકુટ્ટના કર્તવ્યા । અયમ્ ઈદૃશો * અયમ્ ઈદૃશ ઇતિ । બુદ્ધ-ધર્મ-અભિયુક્તેન ભવિતવ્યં રાત્રિં દિવં ધર્મ-પલિગુદ્ધ-માનસેન + ઇતિ ॥
તથા ક્ષિતિગર્ભ-સૂત્રે * અપિ કથિતં । અથ તાવદ્ એવ બહૂનિ શત-સહસ્રાણિ વિદ્વાંસઃ સત્વા ઉત્થાય + આસનાદ્ યેન ભગવાંસ્ તેન + અઞ્જલિં પ્રણમ્ય + એવમ્ આહુઃ । વયં ભદન્ત ભગવતઃ પુરત એવં પ્રણિધાનં કુર્મઃ યાવચ્ ચિરં વયં ભદન્ત ભગવન્ સંસારે સંસરેમ તાવન્ માત્ર પ્રતિલબ્ધ-ક્ષાન્તિ-કામા રાજ-સ્થાનં પ્રતિલભેમ । મા + અમાત્ય-સ્થાનં । મા નગર-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં । મા ગ્રામ-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં । મા નિગમ-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં । મા પુરોહિત-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં મા ભટ્ટ-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં । યાવન્ મા સ-અર્થ-વાહ-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં । મા + ઉપાધ્યાય-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં । મા શ્રમણ-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં । મા ગૃહ-પતિ-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં । મા કુટુમ્બિ-જ્યેષ્ઠ-સ્થાનં યાવત્ સર્વશો વયં મા સત્વાનામ્ અધિપતિ-સ્થાનં પ્રતિલભેમ યાવન્ ન ક્ષાન્તિ-પ્રતિલબ્ધાઃ સ્યામ । યતો નિદાનં વયમ્ એવં-રૂપમ્ અતિ-ગાઢં કર્મ બુદ્ધાનાં શાસનમ્ આક્ષિપેમ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥

ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે * અપ્ય્ અન્-અર્થ-વિવર્જનમ્ ઉક્તમ્ । ન + અસ્તિ પાપમ્ અ-કર્તવ્યં કુમારા તેષુ ભેષ્યતિ । મા તેહિ સંસ્તવં સાર્દ્ધં કુર્યાઃ ત્વં કાલિ પશ્ચિમે ॥
આલપે સંલપેય્યાસિ કુર્યાસી તેષ્વ્ અ-ગૌરવં । આનાલીનઃ સત્-કરેય્યાસ્ય્ અગ્ર-બોધયિ કારણાત્ ॥
વર્ષ-અગ્રં પરિપૃચ્છિત્વા યસ્ તે વૃદ્ધતરો ભવેત્ । કુર્યાસિ ગૌરવં તત્ર શિરસા પાદ-વન્દનૈઃ ॥
ન તેષાં સ્ખલિતં પશ્યેદ્ બોધિ-મણ્ડં વિપશ્યતાં । પ્રતિઘાતં ન જનયેત્ મૈત્ર-ચિત્તઃ સદા ભવેત્ ॥
યદ્ય્ એષાં સ્ખલિતં પશ્યેદ્ દોષાંસ્ તેષાં ન કીર્તયેત્ । યાદૃશં કાહિતિ કર્મ તાદૃશં લપ્સ્યતે ફલં ॥
સ્મિતેન મુખ-ચન્દ્રેણ વૃદ્ધેષુ નવકેષુ ચ । પૂર્વ-આભાષી ભવેન્ નિત્યં હત-માનશ્ ચ સર્વતઃ ॥
ચીવરૈઃ પિણ્ડ-પાતૈશ્ ચ કુર્યાત્ તેષામ્ અનુગ્રહં । એવં ચિત્તં પ્રદધ્યાસ્ ત્વં સર્વે ભેષ્યન્તિ નાયકા । ઇતિ ॥
યસ્ય ચ બોધિ-ચિત્ત-ઉત્પાદિકે ગૌરવં પ્રસાદશ્ ચ ન + ઉત્પદ્યેતે । તેન સ્વ-દુર્-ગતિ-પ્રપાત-ભય-રક્ષા-અર્થં દૃષ્ટ-અ-દૃષ્ટ-પ્રામોદ્ય-અનુભવન-અર્થં સ્વ-ચિત્ત-કલુષ-પ્રસાદન-અર્થં ચિત્ત-કલ્યતા-ચિત્ત-કર્મણ્યતા-પ્રતિલાભ-અર્થં ચ યથા + આર્ય-ગણ્ડ-વ્યૂહે બોધિ-ચિત્ત-ઉત્પાદિક-ગુણા ભગવદ્-આર્ય-મૈત્રેયેણ + આચાર્ય-સુધનમ્ અધિકૃત્ય + ઉદ્ભાવિતાસ્ તથા ભાવયિતવ્યાઃ ॥
એષ દૃષ્ટ્વ જર-વ્યાધિ-પીડિતાન્ પ્રાણિનો દુષ્ખ-શતૈર્ ઉપદ્રુતાન્ । જન્મ-મૃત્યુ-ભય-શોક-તાપિતાન્ તેષ અર્થિ ચરતે ક્ર્પા-આશયઃ ॥
દુષ્ખ-યન્ત્ર-પરિપીડિતં જગત્ દૃષ્ટ્વ પઞ્ચ-ગતિ-ચક્ર-મણ્ડલે । જ્ઞાન-વજ્ર-મયમ્ એષ તે દૃઢં દુષ્ખ-યન્ત્ર-ગતિ-ચક્ર-ભેદનં ॥
રાગ-દોષ-તૃણ-ખાણુ-કણ્ટકં દૃષ્ટિ-સંગ-બહુ-કક્ષ-સંકુલમ્ । સત્વ-ક્ષેત્ર-પરિશોધન-અર્થિકઃ પ્રજ્ઞ-લાઙ્ગલ-દૃઢં ગવેષતે ॥
મોહ-વિદ્ય-ગહન-આશયં જગત્ પ્રજ્ઞ-ચક્ષુ-હત-નષ્ટ-દૈશિકં । તસ્ય ક્ષેમ દિશ-દૈશિકઃ પ્રભુઃ સ-અર્થ-વાહ જગતો ભવિષ્યતિ ॥
ક્ષાન્તિ-ધર્મ-ત્રિ-વિમોક્ષ-વાહનો જ્ઞાન-ખડ્ગ-રિપુ-ક્લેશ-ધર્ષકઃ । શૂર-સૂત અ-ભયસ્ય દાયકો દૈશકો હિ જગતો ભવિષ્યતિ ॥

ધર્મ-નાવ સમુદાનયત્ય્ અયં જ્ઞાન-સાગર-પથે સુ-શિક્ષિતઃ । શાન્તિ-રત્ન-વર-દ્વીપ-નાયકઃ કર્ણ-ધાર ત્રિ-ભવ-અર્ણવે અયમ્ ॥
જ્ઞાન-રશ્મિ-પ્રણિધાન-મણ્ડલઃ સર્વ-સત્વ-ભવન-અવભાસકઃ । ધર્મ-ધાતુ-ગગને સમુદ્ગતો બુદ્ધ-સૂર્ય સમુદેશ્યતે અયમ્ ॥
મૈત્રિ-ચન્દન-સમાધિ-શીતલઃ સર્વ-સત્વ-સમ-ચિત્ત-સુ-પ્રભઃ । શુક્લ-ધર્મ-પરિપૂર્ણ-મણ્ડલો બુદ્ધ-ચન્દ્ર સમુદેશ્યતે અયમ્ ॥
આશયે દૃઢ-તલે પ્રતિષ્ઠિતો બોધિ-ચર્ય અનુપૂર્વ ઉદ્ગતઃ । સર્વ-ધર્મ-રતન-આકરો હ્ય્ અયં જ્ઞાન-સાર-વરો ભવિષ્યતિ ॥
બોધિ-ચિત્ત-ભુજ-ગ-ઇન્દ્ર-સંભવો ધર્મ-ધાતુ-ગગને સમુદ્ગતઃ । ધર્મ-મેઘ-યુગપત્-પ્રવર્ષણઃ સર્વ-શુક્લ-ફલ-શસ્ય-વર્ધનઃ ॥
શુદ્ધિ વર્ત્તિ ત્રિ-મલ-ત્તમો * અપ્ય્ અહં મૈત્રિ-સ્નેહ-સ્મૃતિ-ભાજનં દૃઢમ્ । બોધિ-ચિત્ત-વિ-મલ-અગ્નિ-સુ-પ્રભમ્ ધર્મ-દીપ સમુજ્જ્વાલયિષ્યતિ ॥
બોધિ-ચિત્ત-કલલઃ કૃપા-અર્બુદો મૈત્ર-પેશિર્ અ-ચલ-આશયો ઘનઃ । બોધિ અઙ્ગમ્ અનુપૂર્વ-સંભવો બુદ્ધ-ગર્ભ અયુ સંપ્રવર્ધતે ॥
પુણ્ય-ગર્ભમ્ અભિવર્દ્ધયિષ્યતિ પ્રજ્ઞ-ગર્ભમ્ અભિશોધયિષ્યતિ । જ્ઞાન-ગર્ભ સમુદેશ્યતે અયં યાદૃશઃ પ્રણિધિ-ગર્ભ-સંભવઃ ॥
ઈદૃશાઃ કરુણ-મૈત્ર-ધર્મિતાઃ સત્વ-મોચન મતી હિત-આશયાં । દુર્-લભા જગિ સ્-દેવ-માનુષે યાદૃશો * અયુ વિશુદ્ધ-માનસઃ ॥
ઈદૃશ-આશય-સુ-મૂલ-સંસ્થિતો ઈદૃશો દૃઢ-પ્રયોગ-વર્દ્ધિતઃ । ઈદૃશસ્ ત્રિ-ભવ-છાદન-પ્રભો જ્ઞાન-વૃક્ષ-ફલ-દઃ સુ-દુર્-લભઃ ॥
એષ સર્વ-ગુણ-સંભવ-અર્થિકઃ સર્વ-ધર્મ-પરિપૃચ્છન-અર્થિકઃ । સર્વ-સંશય-વિદારણ-અર્થિકઃ સર્વ-મિત્ર ભજતે અ-તન્દ્રિતઃ ॥
એષ માર-કલિ-ક્લેશ-સૂદનો એષ દૃષ્ટિ-મલ-ક્લેશ-શોધનઃ । એષ સર્વ-જગ-મોક્ષણ-ઉદ્યતો એષ તે સદ વિશેષ પણ્ડિતઃ ॥
એષ દુર્-ગતિ વિશોધયિષ્યતિ સ્વર્ગ-માર્ગમ્ ઉપદર્શયિષ્યતિ । મોક્ષ-માર્ગમ્ ઉપનેષ્યતે જગદ્ યાદૃશે ગુણ-પથે પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
એષ સર્વત-દુષ્ખ-મોચકો । એષ સર્વ-ગતિ-સૌખ્ય-દાયકઃ । એષ સર્વ-ભય-પાશ-છેદકો । ભેષ્યતે ભગવતી-નિસૂદન । ઇતિ ॥
એવમ્ અનયા ભાવનયા + અન્-અર્થ-વિવર્જનં સુ-કરં ભવતિ । તથા + અધ્યાશય-સઞ્ચોદન-સૂત્રે * અપ્ય્ અન્-અર્થ-વિવર્જનમ્ ઉક્તં । ચતુર્ભિર્ મૈત્રેય ધર્મૈઃ સમન્વાગતો બોધિ-સત્વ-યાનિકઃ પુદ્ગલઃ પશ્ચિમાયાં પઞ્ચશત્યાં સદ્-ધર્મ-વિપ્રલોપે વર્તમાને * અ-ક્ષતો * અન્-ઉપહતઃ સ્વસ્તિના પરિમોક્ષ્યતે ॥
કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ । આત્મ-સ્ખલિત-પ્રત્યવેક્ષણતયા । પરેષાં બોધિ-સત્વ-યાનિકાનાં પુદ્ગલાનામ્ આપત્ત્ય-ચોદનતયા । મિત્ર-કુલ-ભિક્ષાદ્ અ-કુલ-અન્-અવલોકનતયા । અ-મનસ્ક-વચન-પ્રતિવિરમણતયા । એભિર્ મૈત્રેય ચતુર્ભિર્ ઇતિ પૂર્વ-વત્ ॥
અ-પરૈશ્ ચતુર્ભિઃ । કતમૈઃ । અલ્પ-શ્રુત-સત્વ-પરિવર્જનતયા । પર્ષદ્-અન્-ઉપાદાનતયા । પ્રાન્ત-શય્યા-આસન-નિષેવણતયા ચ । આત્મ-દમ-શમથ-યોગમ્ અનુયુક્તતયા ચ । એભિશ્ ચતુર્ભિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । આદિ-કર્મિકેણ મૈત્રેય બોધિ-સત્વેન પ્રજ્ઞા-બલ-આધાન-પ્રાપ્તેન લાભ-સત્-કાર-પરિવર્જિતેન લાભ-સત્-કાર-દોષ-દર્શિના ભવિતવ્યં ॥ પે ॥
સંગણિકા-આરામ-પરિવર્જિતેન સંગણિકા-આરામ-દોષ-દર્શિના ભવિતવ્યં । ભાષ્ય-આરામ-પરિવર્જિતેન ભાષ્ય-આરામ-દોષ-દર્શિના ભવિતવ્યં । નિદ્રા-આરામ-વર્જિતેન નિદ્રા-આરામ-દોષ-દર્શિના ભવિતવ્યં । કર્મ-આરામ-વર્જિતેન કર્મ-આરામ-દોષ-દર્શિના ભવિતવ્યં । પ્રપઞ્ચ-આરામ-વર્જિતેન પ્રપઞ્ચ-આરામ-દોષ-દર્શિના ભવિતવ્યં ॥ પે ॥
ઇહ મૈત્રેય બોધિ-સત્વેન મહા-સત્વેન રાગ-સંજનનો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । સ્મૃતિ-વિધ્વંસન-કરો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । લાભ-અ-લાભતયા ઉન્નામ-અવનામ-કરો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । મોહ-ઉત્પાદનો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । કુલ-માત્સર્ય-અધ્યવસાનો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । આત્મ-અર્થ-નિષ્પાદનતયા શાઠ્ય-ઉત્પાદનો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । ચતુર્-આર્ય-વંશ-પરિવર્જનતયા આહ્રીક્ય-અન્-અપત્રાપ્ય-સંજનનો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । એવં સર્વ-બુદ્ધ-અન્-અનુજ્ઞાનો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । માન-મદ-ઉત્પાદનો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । ગુરૂણામ્ અવમાનનો લાભ-સત્-કારઃ । માર-પક્ષો લાભ-સત્-કારઃ । એક-અન્ત-પ્રમાદ-મૂલઃ કુશલ-મૂલ-અપહરણો લાભ-સત્-કારઃ । વિદ્યુચ્-ચક્ર-અશનિ-સદૃશો લાભ-સત્-કારઃ । બહુ-પલિગોધ-પલિગુદ્ધો મિત્ર-કુલ-ભિક્ષાદ્ અ-કુલ-અવલોકનો દૌર્મનસ્ય-સંજનનઃ । બુદ્ધિ-વિભ્રામણો લાભ-સત્-કારઃ પ્રિય-વસ્તુ-પરિણામનતયા શોક-ભાજનો લાભ-સત્-કારઃ ।ચતુઃ-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાન-સંમોષણઃ શુક્લ-ધર્મ-દુર્-બલી-કરણઃ ચતુઃ-સમ્યક્-પ્રહાણ-પરિહાણ-કરણો લાભ-સત્-કારઃ । ઋદ્ધ્ય્-અભિજ્ઞા-પરિહાણ-કરણઃ । પૂર્વં સત્-કાર-પશ્ચાદ્ અ-સત્-કાર-કરણઃ । અ-મિત્ર-સત્-કરણ-મિત્ર-પ્રહાણો લાભ-સત્-કારઃ । પર-અભિસંધાનતયા ગણિકા-સદૃશઃ । ધ્યન-અ-પ્રમાણ-પરિવર્જનઃ । નરક-તિર્યગ્-યોનિ-યમ-લોક-પ્રપાતનો લાભ-સત્-કારઃ । દેવદત્ત-ઉદ્રક-સમાચારો લાભ-સત્-કારઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ ॥
ઇમે એવં-રૂપા મૈત્રેય લાભ-સત્-કારે આદીનવા યે બોધિ-સત્વેન પ્રત્યવેક્ષિતવ્યાઃ । પ્રત્યવેક્ષ્ય ચ + અલ્પ-ઇચ્છતાયાં રન્તવ્યં ન પરિતપ્તવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અલ્પ-ઇચ્છસ્ય હિ મૈત્રેય ઇમએ એવં-રૂપા દોષા ન ભવન્તિ ન ચ + અસ્ય + અન્તરાયા ભવન્તિ બુદ્ધ-ધર્માણાં । અ-નિર્વિણ્ણશ્ ચ ભવતિ ગૃહિ-પ્રવ્રજિતેભ્યઃ । અનુરક્ષણીયશ્ ચ ભવતિ દેવ-મનુષ્યાણાં પરિશુદ્ધ-આશય-સ્થિતઃ । અ-સંત્રસ્તશ્ ચ ભવતિ સર્વ-દુર્-ગતિ-નિપાતેભ્યઃ । અન્-અભિભૂતશ્ ચ ભવતિ તર્જના-વિગતઃ । અ-સંહાર્યશ્ ચ ભવતિ માર-વિષય-વિમુક્તઃ । અ-ધર્ષણીયશ્ ચ ભવતિ સર્વ-વ્યસનૈઃ । અભિલષણીયશ્ ચ ભવતિ દેવ-મનુષ્યાણાં ધ્યાન-અભ્યાસ-અવસ્થિતઃ [દોઉબ્ત્fઉલ્] । સ્પષ્ટશ્ ચ ભવતિ માયા-શાઠ્ય-પ્રહીણો * અ-પ્રમત્તશ્ ચ ભવતિ પઞ્ચ-કામ-ગુણ-દોષ-દર્શી યથા-વાદી તથા-કારી ભવત્ય્ આર્ય-વંશે સ્થિતઃ । અભિલષિતશ્ ચ ભવતિ વિદ્વદ્ભિઃ સ-બ્રહ્મ-ચારિભિઃ । ઇમાં મૈત્રેય એવં-રૂપામ્ અનુશંસાં વિદિત્વા પણ્ડિતેન બોધિ-સત્વેન + અધ્યાશયેન + અલ્પ-ઇચ્છતાયાં રન્તવ્યં । અલ્પ-ઇચ્છતા આસેવિતવ્યા સર્વ-લાભ-સત્-કર-પ્રહાણાય + ઇતિ ॥
સંગણિકામ્ અધિકૃત્ય + આહ । વિજહ્ય રાગં વિજહ્ય દોષં ન તિષ્ઠતે સંગણિકાસુ યોગી । ભવત્ય્ અસૌ તત્-પ્રવણસ્ તન્-નિમ્નઃ । એતેન દોષેણ રતિં ન કુર્યાત્ । ઔદ્ધત્ય હાસ્યં ચ તથા વિતર્કા । ભવન્ત્ય્ અમી સંગણિકાસુ સર્વે ॥
સંકીર્ણ-ચારી હિ ભવત્ય્ અ-સંવૃતઃ । કરોતિ યઃ સંગણિકામ્ અ-સારામ્ ॥
લોકસ્ય મન્ત્રેષુ રમન્તિ બાલા । હીયન્તિ ચ + ઇહ + અગ્ર-કથાસુ બાલાઃ । પ્રદોષ વર્ધેન્તિ વિતર્ક ઉત્સદા । એતેન દોષેણ ન તત્ર રાજતે ॥

ન વર્ધતે ચ + અપિ શ્રુતેન ભિક્ષુઃ । અ-યુક્ત-મન્ત્રેષુ રતિં જનિત્વા । તસ્માત્ પરિત્યજ્ય અ-યુક્ત-મન્ત્રાન્ । ધર્મે રતિં વિન્દથ નિત્ય-કાલમ્ ॥
સહસ્રશો * અષ્ઠાનિ મયા સ્વકાનિ । ત્યક્તાનિ બોધિં પ્રતિકાઙ્ક્ષ તર્હિ । ન ચ + અસ્મિ તૃપ્તઃ શૃણુમાન ધર્મં । તે ખેદમ્ એષ્યન્તિ શૃણોન્ત ધર્મમ્ ॥
સર્વેણ સર્વં પરિવર્જનીયા । અ-યુક્ત-મન્ત્રાશ્ ચ અ-શિષ્ટ-મન્ત્રાઃ । ધર્મે વરે તત્ર રતિં જનેથ । યો દુર્-લભઃ કલ્પ-શતૈર્ અન્-એકૈઃ ॥
વને વસન્તેન ગુણ-અર્થિકેન । પરસ્ય દોષા ન હિ વીક્ષિતવ્યાઃ । અહં વિશિષ્ટો * અહમ્ એવ શ્રેષ્ઠો । ન એવ ચિત્તં સમુપાદનીયમ્ ॥
મદો * અયં સર્વ-પ્રમાદ-મૂલો । ન હીન-ભિક્ષૂ અવમન્યિતવ્યાઃ । અનુપૂર્વ એષો ઇહ શાસનસ્ય । ન + એકેન જન્મેન લભતે બોધિમ્ ॥
અત્ર + ઇવ ભાષ્ય-આરામમ્ અધિકૃત્ય + આહ । અ-ગૌરવો ભોતિ શ્રુતેન મત્તો । વિવાદ-મન્ત્રેષુ નિવિષ્ટ ભોતિ । મુષિત-શ્રુતિશ્ ચ + અપિ અ-સંપ્રજન્યો । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
અધ્યાત્મ-ચિન્તા + અત્ત [દોઉબ્ત્fઉલ્] સુ-દૂર ભોતી । ચિત્તં ન કાયશ્ ચ પ્રસન્ન ભોતિ । ઉન્નામ-નામાનિ બહૂનિ ગચ્છતી । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
સદ્-ધર્મ-ચિત્તાત્ તુ પ્રણષ્ટુ બાલાઃ । સુ-કર્કશો ભોતિ અ-સ્નિગ્ધ-ચિત્તઃ । વિપશ્યનાયાઃ શમથાચ્ ચ દૂરે । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
અ-ગૌરવો ભોતિ સદા ગુરૂણાં । પલિગોધ-મન્ત્રેષુ રતિં જનિત્વા । અ-સાર-સ્થાયી પરિહીણ-પ્રજ્ઞો । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
અ-માનિતો દેવ-ગુણૈઃ સ ભોતિ । ન + અપ્ય્ અસ્ય તસ્મિન્ સ્પૃહ સંજનન્તિ । પ્રતિસંવિદાતો ભવતી વિહીનો । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
પરિભાષ્યતે ચ + અપિ સ પણ્ડિતેભિઃ । યે ક-ચિદ્ અસ્તી પૃથકાય-સાક્ષી [દોઉબ્ત્fઉલ્] । નિર્-અર્થકં જીવિતુ તસ્ય ભોતી । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
સ શોચતે કાલુ કરોતુ બાલઃ । પ્રતિપત્તિ હીનો * અસ્મિ કિમ્ અદ્ય કુર્યાં । સુ-દુષ્ખિતો ભોતિ અ-લબ્ધ-ગાધો । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
ચલ-અ-ચલો ભોતિ તૃણં યથા + ઈરિતં । વિચિકિત્સતે એવમ્ અસૌ ન સંશયઃ । ન તસ્ય જાતૂ દૃઢ બુદ્ધિ ભોતી । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
નટા યથા તિષ્ઠતિ રઙ્ગ-મધ્યે । અન્યાન શૂરાણ ગુણાન્ પ્રભાષતે । સ્વયં ચ ભોતી પ્રતિપત્તિ-હીનો । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
શઠશ્ ચ સો ભોતિ લઘુ-નિર્-આશઃ । પુનઃ પુનશ્ ચ + આરભતે વિવાદમ્ । સો દૂરતો આર્ય-ધર્મસ્ય ભોતી । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥
સંહૃષ્યતે સત્-ક્ર્ટ અલ્પ-સ્થામઃ । પ્રકમ્પતે વિપ્રકૃતો * અજાની । કપિર્ યથા ચઞ્ચલ-ચિત્ત ભોતી । ભાષ્યે રમન્તસ્ય ઇમે હિ દોષાઃ ॥ પે ॥

રમિત્વ ભાષ્યસ્મિ ચિરં પિ કાલં । ન વિન્દતે પ્રીતિમ્ ઇહ + આત્મ-સૌખ્યં । વરં હિ એકસ્ય પદસ્ય ચિન્તના । પ્રીતિં પદે યત્ર લભેદ્ અન્-અન્તમ્ ॥
ન + ઇક્ષુ-ત્વચે સારમ્ ઇહ + અસ્તિ કિઞ્-ચિન્ । મધ્યે * અસ્તિ તત્-સાર સુ-પ્રેમણીયઃ । ભુક્ત્વા ત્વચં ન + ઇહ પુનઃ સશક્યં । લબ્ધું નરેણ + ઇક્ષુ-રસં પ્રધાનમ્ ॥
યથા ત્વચં તદ્-વદ્ અવૈહિ ભાષ્યં । યથા રસસ્ તદ્-વદ્ ઇહ + અર્થ-ચિન્તા [દોઉબ્ત્fઉલ્] । તસ્માદ્ * ધિ ભાષ્યે તુ રતિં વિહાય । ચિન્તેથ અર્થં સદ અ-પ્રમત્તાઃ ॥
નિદ્રા-આરામમ્ અધિકૃત્ય + આહ । મહચ્ ચ સો વર્ધતિ મોહ-જાલં । વિચિકિત્સકો ભોતિ સ દૃષ્ટિ-પ્રાપ્તઃ ॥
દૃષ્ટી-કૃતાન્ય્ અસ્ય બહૂનિ ભોન્તી । યસ્માન મિદ્ધે * અભિરતિં પ્રયાતિ ॥
પ્રજ્ઞા ચ તેષાં ભવતી સુ-દુર્-બલા । પરિહીયતે બુદ્ધિ ન તસ્ય ભોતિ । જ્ઞાનાચ્ ચ સો હીયતિ નિત્ય-કાલં । યસ્માન મિદ્ધે * અભિરતિં પ્રયાતિ ॥
કુસીદ અ-જ્ઞો * અ-લસો * અ-પ્રજ્ઞો * અ-મનુષ્ય અવતાર લભેન્તિ તસ્ય । વિહેઠયન્તે ચ વને વસન્તં યસ્માન મિદ્ધે * અભિરતિં પ્રયાતિ ॥
કુશલેન ચિત્તેન સદા અન્-અર્થિકો । ધર્મે ચ છન્દો ન હિ ભોતિ તસ્ય । અ-ધર્મ-કાયશ્ ચ સ ભોતિ ભૂયો યસ્માન મિદ્ધે * અભિરતિં પ્રયાતિ ॥
સદ્-ધર્મ-છન્દેન વિહીન-મૂઢઃ પરિહોયતે સર્વ-ગુણેહિ બાલઃ । શુક્લં ચ ઘાતેતિ તમો * અધિગચ્છતી । યસ્માન મિદ્ધે * અભિરતિં પ્રયાતિ ॥
અ-વિશારદો ભોતિ પ્રલીન-ચિત્તઃ । પ્રામોદ્ય તસ્ય + ઉ ભવતી ન નિત્યં । નિદ્રયા + અપગ્રસ્તઃ શિથિલ-અઙ્ગ ભોતી । યસ્માન મિદ્ધે * અભિરતિં પ્રયાતિ ॥
આત્મા તુ જ્ઞાત્વા ચ કુસીદ-પ્રાપ્તઃ ઈર્ષ્યાયતે વીર્ય-બલૈર્ ઉપેતાન્ । વીર્ય-અન્વિતાનાં ચ અ-વર્ણ ભાષતે યસ્માન મિદ્ધે * અભિરતિં પ્રયાતિ ॥ પે ॥
યત્ સર્વ-દુષ્ખસ્ય તમસ્ય નાશનં । અપાય-પરિવર્જનતયા મૂલં । સર્વેહિ બુદ્ધૈર્ હિ સદા પ્રશસ્તં । તં વીર્યમ્ આર્યં સતતં ભજસ્વ ॥
કર્મ-આરામમ્ અધિકૃત્ય + આહ ॥
સુ-દુર્-વચો ભોતિ ગુરૂભિ ચોદિતઃ । પ્રદક્ષિણં ગૃહ્ણતિ ન + અનુશાસનં । વિપન્ન-શીલશ્ ચ સ ભોતિ ક્ષિપ્રં । દોષા અમી કર્મ-રતે ભવન્તિ ॥
ઉત્કણ્ઠિતો ભોતિ સ નિત્ય-કાલં । ગૃહ-સ્થ-કર્માણિ સદા વિચિન્તયન્ । ધ્યાન-પ્રહાણૈશ્ ચ ન તસ્ય કૃત્યં । દોષા અમી કર્મ-રતે ભવતિ ॥
તીવ્રશ્ ચ સંજાયતિ તસ્ય રાગો । રસ-અ-રસેષુ ગ્રસિતઃ સ મૂર્ચ્છિતઃ । ન તુષ્યતે * અસાવ્ ઇતર-ઇતરેણ । દોષા અમી કર્મ-રતે ભવન્તિ ॥
મહત્યા ચ ભોતી પરિષાય તુષ્ઠો । સ દુષ્ખિતો ભોતિ તયા વિહીનઃ । સંકીર્ણ ભોતી સયથા + ઇહ ગર્દભો । દોષા અમી કર્મ-રતે ભવન્તિ ॥ પે ॥
દિવા ચ રાત્રૌ ચ અન્-અન્ય-ચિત્તો । ભક્તે ચ ચોડે ચ ભવત્ય્ અભીક્ષ્ણં । સ્વ્-અન્-અર્થિકો ભોતિ ગુણૈઃ સ સર્વદા । દોષા અમી કર્મ-રતે ભવન્તિ ॥
કૃત્યાન્ય્ અસૌ પૃચ્છતિ લૌકિકાનિ । અ-યુક્ત-મન્ત્રૈશ્ ચ રતિં પ્રયાતિ । યુક્તૈશ્ ચ મન્ત્રૈઃ સ ન વિન્દતે રતિં । દોષા અમી કર્મ-રતે ભવન્તિ ॥ પે ॥
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ । સુ-પરીત્ત-પ્રજ્ઞાસ્ તે ભગવન્ બોધિ-સત્વા ભવિષ્યન્તિ વિહીન-પ્રજ્ઞા યે * અગ્ર-ધર્માન્ વર્જયિત્વા હીનાનિ કર્માણ્ય્ આરપ્સ્યન્તે ॥
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ મૈત્રેયં બોધિ-સત્વં મહા-સત્વમ્ એતદ્ અવોચત્ । એવમ્ એતન્ મૈત્રેય । એવમ્ એતદ્ યથા વદસિ સુ-પરીત્ત-પ્રજ્ઞાસ્ તે બોધિ-સત્વા ભવિષ્યન્તિ યે * અગ્ર-ધર્માન્ પરિવર્જયિત્વા હીનાનિ કર્માણ્ય્ આરપ્સ્યન્તે । અપિ ત્વ્ આરોચયામિ તે મૈત્રેય પ્રતિવેદયામિ તે । ન તે બોધિ-સત્વાસ્ તથાગત-શાસને પ્રવ્રજિતા યેષાં ન + અસ્તિ યોગો ન + અસ્તિ ધ્યાનં ન + અસ્તિ પ્રહાણં ન + અસ્ત્ય્ અધ્યયનં ન + અસ્તિ બાહુશ્રુત્ય-પર્યેષ્ટિઃ । અપિ તુ મૈત્રેય ધ્યાન-પ્રહાણ-પ્રભાવિતં તથા-ગત-શાસનં જ્ઞાન-સંસ્કૃતં જ્ઞાન-સમાહિતં અભિયોગ-પ્રભાવિતં । ન ગૃહિ-કર્મ-અન્ત-વૈયાપૃત્ય-પ્રભાવિતં । અ-યુક્ત-યોગાનામ્ એતત્ કર્મ સંસાર-અભિરતાનાં યદ્ ઉત વૈયાપૃત્યં લૌકિક-કૃત્ય-પલિગોધઃ । ન તત્ર બોધિ-સત્વેન સ્પૃહા + ઉત્પાદયિતવ્યા । સચેન્ મૈત્રેય વૈયાપૃત્ય-અભિરતો બોધિ-સત્વઃ સપ્ત-રત્ન-મયૈઃ સ્તૂપૈર્ ઇમં ત્રિ-સાહસ્ર-મહા-સાહસ્રં લોક-ધાતું પૂરયેત્ । ન + અહં તેન + આરાધિતો ભવેયં ન માનિતો ન + અપિ સત્-કૃતઃ ॥
પે । તત્ર જમ્બૂ-દ્વીપઃ પૂરિતઃ સ્યાદ્ વૈયાપૃત્ય-કરૈર્ બોધિ-સત્વૈઃ । સર્વૈસ્ તૈર્ એકસ્ય + ઉદ્દેશ-સ્વ-અધ્યાય-અભિયુક્તસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય + ઉપસ્થાન-પરિચર્યા કરણીયા । જમ્બૂ-દ્વીપ-પ્રમાણૈશ્ ચ + ઉદ્દેશ-સ્વ-અધ્યાય-અભિયુક્તૈર્ બોધિ-સત્વૈર્ એકસ્ય પ્રતિસંલયન-અભિયુક્તસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય + ઉપસ્થાન-પરિચર્યા કર્તવ્યા ॥ પે ॥
તત્ કસ્ય હેતોઃ । દુષ્-કરમ્ એતત્ કર્મ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞા-કર્મ । ઉત્તરં નિર્-ઉત્તરં સર્વ-ત્રૈલોક્ય-પ્રતિવિશિષ્ટમ્ અભ્યુદ્ગતં તસ્માત્ તર્હિ મૈત્રેય બોધિ-સત્વેન યોગ-અર્થિકેન વીર્યમ્ આરબ્ધુ-કામેન પ્રજ્ઞાયામ્ અભિયોક્તવ્યમ્ ઇતિ ॥
પ્રપઞ્ચ-આરામમ્ અધિકૃત્ય + આહ । અષ્ટ-અ-ક્ષણા તસ્ય ન ભોન્તિ દૂરે । ક્ષણ-સંપદા તસ્ય ન ભોતિ શ્રેષ્ઠા । એતે અન્-અર્થા સ્ય ભવન્તિ નિત્યં । દોષા અમી તસ્ય પ્રપઞ્ચ-ચારિણઃ ॥ પે ॥
દોષાન્ ઇમાન્ સમ્યગ્ અવેત્ય પણ્ડિતઃ સર્વાન્ પ્રપઞ્ચાન્ પરિવર્જીત । સુ-લભા અન્-અર્થા હિ પ્રપઞ્ચ-ચારિણઃ । તસ્માત્ પ્રપઞ્ચેન ન સંવસેત ॥
યાયાચ્ * છતં યોજનકં પરં વરં । યત્ર પ્રપઞ્ચો સ્તિય વિગ્રહો વા । ન તત્ર વાસં ન નિકેતુ કુર્યાન્ મુહૂર્ત્ત-માત્રં સ્તિય યત્ર ક્લેશઃ ॥
ન + અર્થ-અર્થિકાઃ પ્રવ્રજિતા ગુણ-અર્થિકા । મા વિગ્રહ કુર્વથ દુસ્ત-ચિત્તાઃ । ન વો * અસ્તિ ક્ષેત્રં ન કૃષિર્ વણિજ્યા । સ્યુર્ યસ્ય અર્થાય પ્રપઞ્ચ એતે ॥
ન પુત્ર ધીતા ન ચ વો * અસ્તિ ભાર્યા । ન ચ + અસ્ય મિત્રં ન ચ બન્ધુ-વર્ગઃ । દાસ્યો ન દાસા ન ચ ઈશ્વરત્વં । મા વિગ્રહં કુર્વથ પ્રવ્રજિત્વા ॥
કાષાય-વસ્ત્રાણિ ગૃહીત્વ શ્રદ્ધયા । શાન્ત-પ્રશાન્તૈર્ હિ નિષેવિતાનિ । શાન્ત-પ્રશાન્તા ઉપશાન્ત ભોથ । પ્રપઞ્ચ વર્જિત્વ જનેથ ક્ષાન્તિમ્ ॥
આશી-વિષાન્ રક્ષથ રૌદ્ર-ચિત્તાન્ । નરકાશ્ ચ તિર્યગ્ વિષયો યમસ્ય । પ્રપઞ્ચ-ચારસ્ય ન ભોન્તિ દૂરે । તસ્માદ્ * ધિ ક્ષાન્તૌ જનયેત વીર્યમ્ ॥ પે ॥
ઇમેન યોગેન લભેત શુદ્ધિં । ક્ષપયિત્વ કર્મ-આવરણં અ-શેષં । ધર્ષેતિ મારં સ-ચલં સ-વાહનં યો ધીરુ તસ્ય + એવ જનેતિ ક્ષાન્તિમ્ । ઇતિ ॥
સંક્ષેપતસ્ તત્ર + અન્-અર્થ-વિવર્જનમ્ ઉક્તં । તસ્માત્ તર્હિ મૈત્રેય બોધિ-સત્વ-યાનિકેન કુલ-પુત્રેણ વા કુલ-દુહિત્રા વા પશ્ચિમાયાં પઞ્ચ-શત્યાં સદ્-ધર્મ-પ્રલોપે વર્તમાને * અ-ક્ષતન-અન્-ઉપહતેન સ્વસ્તિના પરિમોક્તુ-કામેન સર્વ-કર્મ-આવરણાનિ ક્ષપયિતુ-કામેન + અ-સંસર્ગ-અભિરતેન ભવિતવ્યમ્ અરણ્ય-વન-પ્રાન્ત-વાસિના + અન્-અભિયુક્ત-સત્વ-પરિવર્જિતેન + આત્મ-સ્ખલિત-ગવેષિણા પર-સ્ખલિત-અ-ગવેષિણા તુષ્ણી-ભાવ-અભિરતેન પ્રજ્ઞા-પારમિતા-વિહાર-અભિરતેન + ઇતિ ॥

આર્ય-રત્ન-મેઘે * અપ્ય્ અન્-અર્થ-વર્જનમ્ ઉક્તં । તાવત્ પિણ્ડાય ચરતિ યાવદ્ અસ્ય કાર્યસ્ય પ્રાપ્તિર્ ભવતિ । અન્યત્ર યેષુ સ્થાનેષુ ચણ્ડા વા કુક્કુરાસ્ તરુણ-વત્સા વા ગાવઃ પ્રકૃતિ-દુઃ-શીલા વા તિર્યગ્-યોનિ-ગતા । વિહેઠન-અભિપ્રાયા વા સ્ત્રી-પુરુષ-દારક-દારિકા જુગુપ્સિતાનિ વા સ્થાનાનિ । તાનિ સર્વેણ સર્વં વર્જયતિ + ઇતિ ॥
અનેન + એતદ્ દર્શિતં ભવતિ યદ્ દૃષ્ટે * અપિ બાધા-કર એવં-વિધે । તદ્ અ-વર્જયત આપત્તિર્ ભવતિ + ઇતિ ॥
અથ યદ્ એવમ્-આદ્ય્ અન્-અર્થ-વર્જનમ્ ઉક્તં કેન + એતલ્ લભ્યતે સર્વ-નિષ્-ફલ-સ્યન્દ-વર્જનાત્ । ફલમ્ અત્ર પર-અર્થં । તદ્-અર્થં યઃ સ્યન્દો ન સંવર્તતે । સ નિષ્-ફલત્વાદ્ વર્જયિતવ્યઃ ॥
યથા ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે કાય-સંવર-મધ્યે પઠ્યતે । ન હસ્ત-લોલુપો ભવતિ ન પાદ-લોલુપઃ હસ્ત-પાદ-સંયત ઇતિ ॥
તથા દશ-ધર્મક-સૂત્રે * અપિ દેશિતં હસ્ત-વિક્ષેપઃ પાદ-વિક્ષેપો * અ-ધાવનં પરિધાવનં લઙ્ઘનં પ્લવનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે કાય-દૌષ્ઠુલ્યમ્ ઇતિ ॥
આર્ય-ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે તુ યથા બોધિ-સત્વાનાં પર-અર્થાદ્ અન્યત્ કર્મ ન કલ્પતે । તથા સ્પષ્ટમ્ એવ પરિદીપિતં યત્ કિઞ્-ચિદ્ ભગવન્ બોધિ-સત્વાનાં કાય-કર્મ યત્ કિઞ્-ચિદ્ વાક્-કર્મ યત્ કિઞ્-ચિન્ મનસ્-કર્મ તત્ સર્વં સત્વ-અવેક્ષિતં પ્રવર્તતે મહા-કરુણા-અધિપતેયં સત્વ-હિત-અધિષ્ઠાન-નિમિત્તં સર્વ-સત્વ-હિત-સુખ-અધ્યાશય-પ્રવૃત્તં । સ એવં હિત-આશયઃ એવં સંજ્ઞી-ભવતિ । સ મયા પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિપત્તવ્યયા સર્વ-સત્વાનાં હિત-આવહા સુખ-આવહા ચ ॥ પે ॥
આયતનેષુ શૂન્ય-ગ્રામ-વત્ પ્રત્યવેક્ષણા પ્રતિપત્તિઃ । ન ચ + આયતન-પરિત્યાગં સ્પૃહયતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-ગગન-ગઞ્જ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । તદ્ યથા + અપિ નામ છિદ્રાન્ મારુતઃ પ્રવિશતિ । એવમ્ એવ યતો યત એવ ચિત્તસ્ય છિદ્રં ભવતિ તતસ્ તત એવ મારો * અવતારં લભતે । તસ્માત્ સદા + અ-છિદ્ર-ચિત્તેન બોધિ-સત્વેન ભવિતવ્યં ।તત્ર + ઇયમ્ અ-છિદ્ર-ચિત્તતા યદ્ ઇદં સર્વ-આકાર-જ્ઞતાયાઃ શૂન્યતાયાઃ પરિપૂરિર્ ઇતિ ॥

કા પુનર્ ઇયં સર્વ-આકાર-વર-ઉપેતા શૂન્યતા । યા + ઇયં બોધિ-સત્વ-ચર્યાયા અ-પરિત્યાગેન + અભ્યસ્યમાના । અભ્યસ્તા વા । સર્વ-ભાવ-શૂન્યતા । એષા ચ રત્ન-ચૂડ-સૂત્રે વિસ્તરેણ + આખ્યાતા ॥
તથા + અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અપિ દર્શિતં । પાપકાનામ્ અ-કુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય છન્દં જનયતિ + ઇત્ય્ અત્ર પ્રસ્તાવે યાનિ ચ + અન્યાનિ પુનઃ કાનિ-ચિદ્ અન્યાન્ય્ અપિ ચિત્ત-વિક્ષેપ-કરાણિ યાનિ સમાધિ-સ્કન્ધસ્ય વિપક્ષાય સંવર્તન્તે । અયમ્ ઉચ્યતે સમાધિ-વિપક્ષઃ । યાવદ્ ઇમે ઉચ્યન્તે પાપકા અ-કુશલા ધર્મા ઇતિ ॥
શિક્ષા-સમુચ્ચયે શીલ-પારમિતાયામ્ અન્-અર્થ-વિવર્જનં પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[વિ. આત્મભાવરક્ષા]
આત્મ-ભાવ-રક્ષા ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ । ઉક્તં નિષ્-ફલ-સ્યન્દ-વર્જનં । કથમ્ એતત્ સિધ્યેદ્ ઇત્ય્ આહ । એતત્ સિધ્યેત્ સદા સ્મૃત્યા + ઇતિ ॥
દ્વાદશ + ઇમાઃ સ્મૃતયો નિષ્-ફલ-સ્યન્દ-વર્જનયા સંવર્તન્તે । યદ્ ઉત । તથા-ગત-આજ્ઞા-અન્-અતિક્રમ-અનુપાલન-વિપાક-ગૌરવ-સ્મૃતિઃ । સર્વ-કાયસ્ય નિશ્-ચલ-સ્વ-ભાવતા-પ્રતિષ્ઠિતતા-અનુસ્મૃતિઃ । સતિ સત્વ-અર્થે યદ્ અઙ્ગમ્ અન્-ઉપયોગિ તદ્ દૃઢતર-સ્મૃત્ય્-અપેક્ષા-નિશ્-ચલ-માધ્ય-છન્દ-પર-આપત્તી-કૃતં સર્વ-ધીર-ચેષ્ટા-સ્મૃતિઃ । ન ચ + અસ્ય ભય-ઉત્સવ-આદિ-સંબન્ધ-સંભ્રમે * અઙ્ગ-મુક્ત-સ્મૃતિઃ । ઈર્યા-પથ-ચતુષ્ક-આક્ષેપ-નિરૂપણ-સ્મૃતિઃ । અન્તર-અન્તરા ચ + ઈર્યા-પથ-વિકોપ-આરક્ષણ-અર્થમ્ ઈર્યા-પથ-સંપદ્-અવલોકન-સ્મૃતિઃ । ભાષણ-કાલે ચ + અતિ-પ્રસાદ-ઔદ્ધત્ય-સંરમ્ભ-પક્ષ-પાત-આદિ-વશાદ્ અતિ-માત્ર-અ-પ્રાસાદિક-હસ્ત-પાદ-શિરો-મુખ-વિકાર-નિયમન-સ્મૃતિઃ । યઃ શ્રોતા વક્તવ્યઃ સ યાવન્-માત્રેણ ધ્વનિના + અર્થં જાનાતિ । તદ્-અન્-અતિરેકેણ સ્વરેણ ભાષણ-સ્મૃતિર્ અન્યત્ર પર-આશઙ્કા-દોષ-સંભવાત્ । અ-શિક્ષિત-જન-સમાગમ-સઙ્કટે સ્વ-ચિત્ત-તચ્-ચિત્ત-પ્રસાદન-આદિ-તાત્પર્ય-સ્મૃતિઃ । ચિત્ત-મત્ત-દ્વિ-પસ્ય શમથ-સ્તમ્ભે નિત્ય-બદ્ધ-સ્મૃતિઃ । મુહુર્ મુહુશ્ ચ ચિત્ત-અવસ્થા-પ્રત્યવેક્ષણા-સ્મૃતિઃ । મહા-જન-સંપાતં પ્રાયો * અન્ય-કાર્ય-ત્યાગેન + અપિ યથા-ઉક્ત-સ્મૃતિ-રક્ષા-તાત્પર્ય-સ્મૃતિર્ ઇતિ ॥
એવમ્ એતાભિઃ સ્મૃતિભિર્ નિષ્-ફલ-સ્યન્દન-વર્જનં સિધ્યતિ । સા ચ સ્મૃતિસ્ તીવ્ર-આદરાદ્ ભવેત્ । તત્ર + આદરઃ કાર્યેષુ સર્વ-ભાવેન + અભિમુખ્યમ્ । અવજ્ઞા-પ્રતિ-પક્ષઃ । અયં ચ + આદરઃ શમથ-માહાત્મ્યં જ્ઞાત્વા તાત્પર્યેણ જાયતે । કસ્ તાવદ્ અયં શમો નામ । ય આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે શમથ ઉક્તઃ ॥
તત્ર કતમા શમથ-અ-ક્ષયતા । યા ચિત્તસ્ય શાન્તિર્ ઉપશાન્તિર્ અ-વિક્ષેપ-કેન્દ્રિય-સંયમઃ । અન્-ઉદ્ધતતા । અન્-ઉન્નહનતા અ-ચપલતા અ-ચઞ્ચલતા સૌમ્યતા ગુપ્તતા કર્મણ્યતા આજાનેયતા એક-અગ્રતા એક-આરામતા સંગણિકા-વર્જનતા વિવેક-રતિઃ કાય-વિવેકશ્ ચિત્ત-અ-વિભ્રમો * અરણ્ય-મુખ-મનસિ-કારતા + અલ્પ-ઇચ્છતા । યાવદ્ ઈર્યા-પથ-ગુપ્તિઃ કાલ-જ્ઞતા સમય-જ્ઞતા માત્ર-જ્ઞતા મુક્તિ-જ્ઞતા । સુ-ભરતા સુ-પોષતા + ઇત્ય્-આદિ ॥
કિં પુનર્ અસ્ય શમસ્ય માહાત્મ્યં યથા-ભૂત-જ્ઞાન-જનન-શક્તિઃ । યસ્માત્ સમાહિતો યથા-ભૂતં પ્રજાનાતિ + ઇત્ય્ અવદન્ મુનિઃ ॥
યથા + ઉક્તં ધર્મ-સંગીતૌ । સમાહિત-મનસો યથા-ભૂત-દર્શનં ભવતિ । યથા-ભૂત-દર્શિનો બોધિ-સત્વસ્ય સત્વેષુ મહા-કરુણા પ્રવર્તતે । એવં ચ + અસ્ય ભવતિ । ઇદં મયા સમાધિ-મુખં સર્વ-ધર્મ-યથા-ભૂત-દર્શનં ચ સર્વ-સત્વાનાં નિષ્પાદયિતવ્યં । સ તયા મહા-કરુણયા સંચોદ્યમાનો * અધિ-શીલમ્ અધિ-ચિત્તમ્ અધિ-પ્રજ્ઞં ચ શિક્ષાં પરિપૂર્યાં ચતુરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે । તસ્માન્ મયા શીલ-સુ-સ્થિતન-અ-પ્રકમ્પેન + અ-શિથિલેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ । ઇદં શમથ-માહાત્મ્યમ્ આત્મનઃ પરેષાં ચ + અન્-અન્ત-અપાય-આદિ-દુઃખ-સમતિક્રમ-અન્-અન્ત-લૌકિક-લોક-ઉત્તર-સુખ-સંપત્-પ્રકર્ષ-પાર-પ્રાપ્ત્ય્-આત્મકમ્ અવગમ્ય તદ્-અભિલાષેણ + આતાપો ભાવયિતવ્યઃ । આદીપ્ત-ગૃહ-અન્ત-ગતેન + ઇવ શીતલ-જલ-અભિલાષિણા । તેન તીવ્ર આદરો ભવતિ શિક્ષાસુ । તેન + અપિ સ્મૃતિર્ ઉપતિષ્ઠતિ । ઉપસ્થિત-સ્મૃતિર્ નિષ્-ફલં વર્જયતિ । યશ્ ચ નિષ્-ફલં વર્જયતિ તસ્ય + અન્-અર્થા ન સંભવન્તિ । તસ્માદ્ આત્મ-ભાવં રક્ષિતુ-કામેન સ્મૃતિ-મૂલમ્ અન્વિષ્ય નિત્યમ્ ઉપસ્થિત-સ્મૃતિના ભવિતવ્યં ॥
અત એવ + ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયાં ગૃહિણં બોધિ-સત્વમ્ અધિકૃત્ય + ઉક્તં । સુરા-મૈરેય-મદ્ય-પ્રમાદ-સ્થાનાત્ પ્રતિવિરતેન ભવિતવ્યમ્ અ-મત્તેન + અન્-ઉન્મત્તેન + અ-ચપલેન + અ-ચઞ્ચલેન + અ-સંભ્રાન્તેન + અ-મુખરેણ + અન્-ઉન્નડેન + અન્-ઉદ્ધતેન + ઉપસ્થિતિ-સ્મૃતિ-સંપ્રજન્યેન + ઇતિ ॥
અત્ર + એવ ચ પ્રવ્રજિત-બોધિ-સત્વમ્ અધિકૃત્ય + ઉક્તં સ્મૃતિ-સંપ્રજન્યસ્ય + અ-વિક્ષેપ ઇતિ ॥
તત્ર સ્મૃતિઃ આર્ય-રત્ન-ચૂડ-સૂત્રે * અભિહિતા । યયા સ્મૃત્યા સર્વ-ક્લેશાનાં પ્રાદુર્-ભાવો ન ભવતિ । યયા સ્મૃત્યા સર્વ-માર-કર્મણામ્ અવતારં ન દદાતિ । યયા સ્મૃત્યા ઉત્પથે વા કુ-માર્ગે વા ન પતતિ । યયા સ્મૃત્યા દૌવારિક-ભૂતયા સર્વેષામ્ અ-કુશલાનાં ચિત્ત-ચૈતસિકાનાં ધર્માણામ્ અવકાશં દદાતિ + ઇયમ્ ઉચ્યતે સમ્યક્-સ્મૃતિર્ ઇતિ ॥
સંપ્રજન્યં તુ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયામ્ ઉક્તં । ચરંશ્ ચરામિ + ઇતિ પ્રજાન્-તિ । સ્થિતઃ સ્થિતો * અસ્મિ + ઇતિ પ્રજાનાતિ । શયનઃ શયિત ઇતિ પ્રજાનાતિ । નિષણ્ણો નિષણ્ણો * અસ્મિ + ઇતિ પ્રજાનાતિ । યથા યથા ચ + અસ્યઃ [દોઉબ્ત્fઉલ્] કાયઃ સ્થિતો ભવતિ તથા તથા + એવ પ્રજાનાતિ ॥
પે॥
સો * અતિક્રામન્ વા પ્રતિક્રામન્ વા સંપ્રજાનંશ્ ચારી ભવતિ । આલોકિતે વિલોકિતે સંમિઞ્જિતે પ્રસારિતે સંઘાટી-પટ્ટ-પાત્ર-ચીવર-ધારણે । અશિતે પીતે ખાદિતે નિદ્રા-ક્લમ-પ્રતિવિનોદને આગતે ગતે સ્થિતે નિષણ્ણે સુપ્તે જાગરિતે ભાષિતે તુષ્ણી-ભાવે પ્રતિસંલયને સંપ્રજાનંશ્ ચારી ભવતિ + ઇતિ ॥
શીલં હિ સમાધિ-સંવર્તનીયં ॥
યથા + ઉક્તં ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । ક્ષિપ્રં સમાધિં લભતે નિર્-અઙ્ગણં । વિશુદ્ધ-શીલે * અસ્મિન્ન્ આનુશંસ ઇતિ ॥
અતો * અવગમ્યતે યે કે-ચિત્ સમાધિ-હેતવઃ પ્રયોગાસ્ તે શીલ-અન્તર્-ગતા ઇતિ । તસ્માત્ સમાધ્ય્-અર્થિના સ્મૃતિ-સંપ્રજન્ય-શીલેન ભવિતવ્યં । તથા શીલ-અર્થિના + અપિ સમાધૌ યત્નઃ કાર્યઃ તત્ર + એવ સૂત્રે વચનાત્ । ધ્યાન-અનુશંસેષુ હિ પઠ્યતે । ન + અસૌ ભોતિ અન્-આચારો આચારો સુ-પ્રતિષ્ઠિતઃ । ગો-ચરે ચરતે યોગી વિવર્જેતિ અ-ગોચરં ॥
નિષ્-પરિદાહ-વિહારી ગુપ્ત ઇન્દ્રિય-સંવૃત । ઇતિ ॥
એતાભ્યાં ચ શીલ-સમાધિભ્યામ્ અન્યો-ન્ય-સંવર્ધન-કરાભ્યાં ચિત્ત-કર્મ-પરિનિષ્પત્તિઃ એતાવતી ચ + ઇયં બોધિ-સત્વ-શિક્ષા યદ્ ઉત ચિત્ત-પરિકર્મ । એતન્-મૂલત્વાત્ સર્વ-સત્વ-અર્થાનાં ॥
ઉક્તં હ્ય્ આર્ય-રત્ન-મેઘે । ચિત્ત-પૂર્વઙ્-ગમાશ્ ચ સર્વ-ધર્માઃ । ચિત્તે પરિજ્ઞાતે સર્વ-ધર્માઃ પરિજ્ઞાતા ભવન્તિ । અપિ તુ ચિત્તેન નીયતે લોકઃ ચિત્તં ચિત્તં ન પશ્યતિ । ચિત્તેન ચીયતે કર્મ શુભં વા યદિ વા + અ-શુભમ્ ॥

ચિત્તં ભ્રમતે * અલાત-વત્ । ચિત્તં ભ્રમતે તુરઙ્-ગ-વત્ । ચિત્તં દહતે દેવ-અગ્નિ-વત્ । ચિત્તં હરતે મહા-અમ્બુ-વત્ ॥
સ એવં વ્યુપપરીક્ષમાણશ્ ચિત્તે સુ-ઉપસ્થિત-સ્મૃતિર્ વિહરતિ ન ચિત્તસ્ય વશં ગચ્છતિ । અપ્ તુ ચિત્તમ્ એવ + અસ્ય વશં ગચ્છતિ । ચિત્તેન + અસ્ય વશી-ભૂતેન સર્વ-ધર્મા વશી-ભવન્તિ + ઇતિ ॥
તથા + આર્ય-ધર્મ-સઙ્ગીતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । મતિ-વિક્રમો બોધિ-સત્વ આહ । યો * અયં ધર્મો ધર્મ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ન + અયં ધર્મો દેશ-સ્થો ન પ્રદેશ-સ્થો * અન્યત્ર સ્વ-ચિત્ત-અધીનો ધર્મઃ તસ્માન્ મયા સ્વ-ચિત્તં સ્વ્-આરાધિતં સ્વ્-અધિષ્ઠિતં સુ-સમારબ્ધં સુ-નિગૃહીતં કર્તવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યત્ર ચિત્તં તત્ર ગુણ-દોષાઃ । ન + અસ્તિ નિશ્-ચિત્તતાયાં ગુણ-દોષઃ । તત્ર બોધિ-સત્વો દોષેભ્યશ્ ચિત્તં નિવાર્ય ગુણેષુ પ્રવર્તયતિ ॥
તદ્ ઉચ્યતે । ચિત્ત-અધીનો ધર્મો ધર્મ-અધીના બોધિર્ ઇતિ ॥
અયં ભગવન્ ધર્મં સમાદાનઃ સુખ-અભિસંબોધાય સંવર્તતએ ઇતિ ॥
આર્ય-ગણ્ડ-વ્યૂહ-સૂત્રે * અપિ વર્ણિતં । સ્વ-ચિત્ત-અધિષ્ઠાનં સર્વ-બોધિ-સત્વ-ચર્યા સ્વ-ચિત્ત-અધિષ્ઠાનં સર્વ-સત્વ-પરિપાક-વિનયઃ ॥ પે ॥
તસ્ય મમ કુલ-પુત્ર + એવં ભવતિ । સ્વ-ચિત્તમ્ એવ + ઉપસ્તમ્ભયિતવ્યં સર્વ-કુશલ-મૂલૈઃ । સ્વ-ચિત્તમ્ એવ + અભિષ્યન્દયિતવ્યં ધર્મ-મેઘૈઃ । સ્વ-ચિત્તમ્ એવ પરિશોધયિતવ્યમ્ આવરણાય ધર્મેભ્યઃ । સ્વ-ચિત્તમ્ એવ દૃઢી-કર્તવ્યં વીર્યેણ + ઇત્ય્ આદિ ॥
તથા + અત્ર + એવ માયા-દેવ્ય્--અ-દર્શન-આકુલી-ભૂતે આર્ય-સુધને રત્ન-નેત્રાયા નગર-દેવતાયાસ્ તદ્-દર્શન-અર્થમ્ ઇયમ્ અનુશાસની । ચિત્ત-નગર-પરિપાલન-કુશલેન તે કુલ-પુત્ર ભવિતવ્યં સર્વ-સંસાર-વિષય-રત્ય્-અ-સંવસનતયા । ચિત્ત-નગર-અલં-કાર-પ્રયુક્તેન તે કુલ-પુત્ર ભવિતવ્યં દશ-તથા-ગત-બલ-અધ્યાલમ્બનતયા । ચિત્ત-નગર-પરિશોધન-પ્રયુક્તેન તે કુલ-પુત્ર ભવિતવ્યમ્ ઈર્ષ્યા-માત્સર્ય-શાઠ્ય-અપનયનતયા । ચિત્ત-નગર-વિવર્ધન-અભિયુક્તેન તે કુલ-પુત્ર ભવિતવ્યં સર્વ-જ્ઞતા-સંભાર-મહા-વીર્ય-વેગ-વિવર્ધનતયા । ચિત્ત-નગર-દુર્-યોધન-દુર્-આસદતા-અભિનિર્હાર-પ્રયુક્તેન તે કુલ-પુત્ર ભવિતવ્યં સર્વ-ક્લેશ-માર-કાયિક-પાપ-મિત્ર-માર-ચક્ર-અન્-અવમર્દનતયા । ચિત્ત-નગર-પ્રવિસ્તરણ-પ્રયુક્તેન તે કુલ-પુત્ર ભવિતવ્યં મહા-મૈત્રી-સર્વ-જગત્-સ્ફુરણતયા । ચિત્ત-નગર-પ્રતિચ્છાદન-પ્રયુક્તેન તે કુલ-પુત્ર ભવિતવ્યં વિપુલ-ધર્મ-ચ્છત્ર-સર્વ-અ-કુશલ-ધર્મ-પ્રતિપક્ષ-અભિનિર્હરણતયા । ચિત્ત-નગર-વિવરણ-પ્રયુક્તેન તે કુલ-પુત્ર ભવિતવ્યં આધ્યાત્મિક-બાહ્ય-વસ્તુ સર્વ-જગત્-સંપ્રાપણતયા । ચિત્ત-નગર-દૃઢ-સ્થામ-અભિનિર્હર-પ્રયુક્તેન તે કુલ-પુત્ર ભવિતવ્યં સર્વ-અ-કુશલ-ધર્મ-સ્વ-સન્તત્ય્-અ-વસનતયા । યાવદ્ એવં ચિત્ત-નગર-વિશુદ્ધ્ય્-અભિયુક્તેન કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વેન શક્યં સર્વ-કુશલ-મૂલ-સમાર્જનમ્ અનુપ્રાપ્તું । તત્ કસ્ય હેતોઃ । તથા હિ તસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય + એવં ચિત્ત-નગર-પરિશુદ્ધય્સ સર્વ-આવરણાનિ પુરતો ન સંતિષ્ઠન્તે । બુદ્ધ-દર્શન-આવરણં વા ધર્મ-શ્રવણ-આવરણં વા + ઇત્ય્ આદિ । તસ્માદ્ વ્યવસ્થિતમ્ એવં । ચિત્ત-પરિકર્મ + એવ બોધિ-સત્વ-શિક્ષા + ઇતિ । તચ્ ચ + અ-ચપલ-ચેતસઃ ॥
શમાચ્ ચ ન ચલેચ્ ચિત્તં બાહ્ય-ચેષ્ટા-નિવર્તનાત્ ॥
અ-સંપ્રજન્ય-પર-તન્ત્રસ્ય મુષિત-સ્મૃતેશ્ ચ ચિત્તં ચલતિ સમીહિતાદ્ આલમ્બનાદ્ અન્યત્ર નીયમાનત્વાત્ । યદા તુ સ્મૃતિ-સંપ્રજન્યેન બાહ્યાશ્ ચેષ્ટા નિવર્તિતા ભવન્તિ તદા તદ્-વશત્વાદ્ એકસ્મિન્ન્ આલમ્બને નિબદ્ધં યાવદ્ ઇષ્યતે તાવત્ તિષ્ઠતિ । તતશ્ ચ પૂર્વ-વદ્ અનુશંસ-વિસ્તરઃ । અદ્યત્વે * અપિ ચ સત્વ-અર્થ-ક્ષમો ભવત્ય્ એવ પ્રસાદ-કરત્વાત્ । કથં ॥
સર્વત્ર + અ-ચપલ-મન્દ-મિત-સ્નિગ્ધ-અભિભાષણાત્ । આવર્જયેજ્ જનં ભવ્યમ્ આદેયશ્ ચ + અપિ જાયતે ॥
એતદ્ એવ ચ બોધિ-સત્વસ્ય કૃત્યમ્ યદ્ ઉત સત્વ-અ-વર્જનં । યથા + આર્ય-ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે । આર્ય-પ્રિયદર્શેન બોધિ-સત્વેન પરિદીપિતં । તથા તથા ભગવન્ બોધિ-સત્વેન પ્રતિપત્તવ્યં યત્ સહ-દર્શનેન + એવ સત્વાઃ પ્રસીદેયુઃ । તત્ કસ્માદ્ * ધેતોઃ । ન ભગવન્ બોધિ-સત્વસ્ય + અન્યત્ કરણીયમ્ અસ્ત્ય્ અન્યત્ર સત્વ-અ-વર્જનાત્ । સત્વ-પરિપાક એવ + ઇયં ભગવન્ બોધિ-સત્વસ્ય ધર્મ-સંગીતિર્ ઇતિ ॥
એવં પુનર્ અ-ક્રિયમાણે કો દોષ ઇત્ય્ આહ । અન્-આદેયં તુ તં લોકઃ પરિભૂય જિન-અઙ્કુરં । ભસ્મ-છન્નો યથા વહ્નિઃ પચ્યેત નરક-આદિષુ ॥
યથા પ્રાગ્ ઉપદર્શિતં ॥
યેન ચ + અસ્ય પરિભવ એવમ્ અન્-અર્થો રત્ન-મેઘે જિનેન + ઉક્તસ્ તેન સંક્ષેપ-સંવરઃ ।યેન + અ-પ્રસાદઃ સત્વાનાં તદ્ યત્નેન વિવર્જયેદ્ ઇતિ ॥
યથા + આહ । કતમે ચ તે બોધિ-સત્વ-સમુદાચારાઃ । યાવદ્ ઇહ બોધિ-સત્વો ન + અ-સ્થાને વિહરતિ ન + અ-કાલે । ન + અ-કાલ-ભાણી ભવતિ ન + અ-કાલ-જ્ઞો ભવતિ ન + અ-દેશ-જ્ઞો ભવતિ । યતો નિદાનમ્ અસ્ય + અન્તિકે સત્વા અ-પ્રસાદં પ્રતિવેદયેયુઃ । સ સર્વ-સત્વ-અનુરક્ષયા । આત્મનશ્ ચ બોધિ-સંભાર-પરિપૂરણ-અર્થં સંપન્ન-ઈર્યા-પથો ભવતિ મૃદુ-ભાણી મન્દ-ભાણી । અ-સંસર્ગ-બહુલઃ । પ્રવિવેક-અભિમુખઃ । સુ-પ્રસન્ન-મુખ ઇતિ ॥
અત એવ ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે દેશિતં । યઃ સત્વાન્ રક્ષતિ સ શીલં રક્ષતિ + ઇતિ । અનયા કનીયેન માતૃ-ગ્રામેણ સહ રહો-અવસ્થા-આદિષુ લોક-રક્ષા ચ કૃતા સ્યાત્ । એવં ભોગ્યેષુ જલ-સ્થલેષુ મૂત્ર-પુરીષ-શ્લેષ્મ-પૂય-આદીનાં કુત્સિતાનાં રહસ્ય્ અ-રહસિ ચ + ઉત્સર્ગં ન કુર્યાદ્ દેવ-મનુષ્ય-ચિત્ત-રક્ષા-અર્થં ॥
સદ્-ધર્મ-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાને ચ રહ ઉત્સિષ્ટં કૃત્વા + અન્-ઉત્સિષ્ટ-આહારેષ્વ્ અ-દદતઃ પ્રેત-ગતિઃ પઠ્યતે ॥

તથા બોધિ-સત્વ-પ્રાતિમોક્ષે * અપ્ય્ અ-પ્રસાદ-પરિહાર ઉક્તઃ । ન પુરતો દન્ત-કાષ્ઠં ખાદિતવ્યં ન પુરતઃ ખેટે નિક્ષિપ્તવ્ય ઇતિ । એષ ચ ગૌરવ-લજ્જા-વિધિઃ સર્વ-દ્રષ્ટવ્યો ન બ્રહ્મ-ચારિષ્વ્ એવ । અત્ર તુ સૂત્રે બ્રહ્મ-ચાર્ય્--અધિકારઃ તેષુ ગુરુતર-આપત્તિ-ભય-સંદર્શન-અર્થં ॥
યથા + અત્ર + એવ + આહ । ન + ઉચ્ચૈર્-ભાષિણા ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ॥
ન ચ + અયં વિધિઃ પ્રાદેશિકઃ । તથા બ્રહ્મ-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તં ન ચ વધ-સદૃશેન બોધિ-સત્વેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ । તથા પ્રાતિમોક્ષાદ્ અપિ લોક-અ-પ્રસાદ-કરમ્ અન્વેષ્ય વર્જનીયં । તન્ ન તાવદ્ ॥
મુખ-પૂરં ન ભુઞ્જીત સ-શબ્દં પ્રસૃત-આનનઃ । પ્રલમ્બ-પાદં ન + આસીત ન બાહું મર્દયેત્ સમમ્ ॥
એવં સ્વયમ્ અપ્ય્ ઉત્પ્રેક્ષ્ય દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ લોક-અ-પ્રસાદં રક્ષેત । અ-પ્રસાદ-કર-વચન-વર્જનં તુ ન સુ-કરમ્ ઇતિ સ્મરણ-બોધન-અર્થમ્ ઉપદર્શ્યતે । આર્ય-સાગરમતિ-સૂત્રે દેશિતં । ન + અવલીન-વચનો ભવતિ । ન વ્યવકીર્ણ-વચનઃ । ન + અવસ્યન્દન-વચનઃ । ન + ઉજ્જ્વાલન-વચનઃ । ન રાગ-અનુનીત-વચનઃ । ન પ્રાકૃત-વચનઃ । ન + અ-સંરક્ષિત-વચનઃ । ન વ્યાપાદ-સંધુક્ષણ-વચનઃ । ન ચઞ્ચલ-વચનઃ । ન ચપલ-વચનઃ । ન રટ-રઙ્ગ-વચનઃ । ન મુખ-સાક્ષ્ય્--અવરોપણ-વચનો ભવતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-તથા-ગત-ગુહ્ય-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । ન ખલુ પુનઃ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વસ્ય વાગ્ રક્તા વા દુષ્ટા વા મૂઢા વા ક્લિષ્ટા વા । ક્ષુણ્ણ-વ્યાકરણા વા સ્વ-પક્ષ-ઉત્કર્ષણ-વચના વા । પર-પક્ષ-નિગ્રહ-વચના વા । આત્મ-વર્ણ-અનુનય-વચના વા । પર-વર્ણ-પ્રતિઘ-વચના વા । પ્રતિજ્ઞા-ઉત્તારણ-વચના વા । આભિમાનિક-વ્યાકરણ-વચના વા + ઇતિ ॥
આર્ય-દશ-ભૂમક-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । યા + ઇયં વાગ-મનો-જ્ઞા સ્વ-સન્તાન-પર-સન્તાન-વિનાશની તથા-રૂપાં વાચં પ્રહાય । યા + ઇયં વાક્ સ્નિગ્ધા મૃદ્વી મનો-જ્ઞા મધુરા પ્રિય-કરણી મન-અપકરણી [દોઉબ્ત્fઉલ્] હિત-કરણી કર્ણ-સુખા હૃદયં-ગમા પ્રેમણી વર્ણ-વિષ્પષ્ટા વિજ્ઞેયા શ્રવણીયા અ-નિશ્રિતા બહુ-જન-કાન્તા બહુ-જન-પ્રિયા બહુ-જન-મન-આપા [દોઉબ્ત્fઉલ્] વિજ્ઞ-પ્રશસ્તા સર્વ-સત્વ-હિત-સુખ-આવહા મન-ઉત્પ્લાવ-કરી મનઃ-પ્રહ્લાદન-કરી સ્વ-પર-સન્તાન-પ્રમોદન-કરી રાગ-દ્વેષ-મોહ-સર્વ-ક્લેશ-આપ્રશામની તથા-રૂપાં વાચં નિશ્ચારયતિ । યાવદ્ ઇતિહાસ-પૂર્વકમ્ અપિ વચનં પરિહાર્ય પરિહરતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-ગગન-ગઞ્જ-સૂત્રે તુ + ઉક્તં । ગુરુ-વચન-અન્-અવમર્દનતયા । પર-વચન-અન્-આચ્છિન્દનતયા ચ + આદેય-ગ્રાહ્ય-વચનો ભવતિ + ઇતિ ॥
ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । ગગનગઞ્જો બોધિ-સત્વ આહ । ન બોધિ-સત્વેન + એષા વાગ્ ભાષિતવ્યા યયા + અ-પરો વ્યાપદ્યેત । ન સા વાગ્ ભાષિતવ્યા યયા + અ-પરં તાપયેત્ । ન બોધિ-સત્વેન સા વાગ્ ભાષિતવ્યા યત્ પરો જાનીયાત્ । ન સા વાગ્ ભાષિતવ્યા યયા + અર્થા નિર્-અર્થા । ન બોધિ-સત્વેન સા વાગ્ ભાષિતવ્યા યયા ન વિદ્યામ્ ઉત્પાદયેત્ । ન સા વાગ્ ભાષિતવ્યા યા સત્વાનાં ન હૃદયં-ગમા ન પૌરી ન કર્ણ-સુખા ન સા વાગ્ ભાષિતવ્યા + ઇતિ ॥
સંક્ષેપતસ્ તુ પર-અ-પ્રસાદ-રક્ષા આર્ય-સાગરમતિ-સૂત્રે દેશિતા । અ-પર એક ધર્મો મહા-યાન-સંગ્રહાય સંવર્તતે સ્વ-સ્ખલિત-પ્રત્યવેક્ષણતયા સર્વ-સત્વ-અનુરક્ષા + ઇતિ ॥
એષા રક્ષા + આત્મ-ભાવસ્ય । યથા + અ-પરૈર્ ન નાશ્યેત । યથા ન પરાન્ ન નાશયેત્ । અસ્ય તુ ગ્રન્થ-વિસ્તરસ્ય + અયં પિણ્ડ-અર્થો બોધિ-સત્વેન મનસા નિત્યં ધારયિતવ્યઃ ॥
સુ-નિશ્-ચલં સુ-પ્રસન્નં ધીરં સ-આદર-ગૌરવં । સ-લજ્જં સ-ભયં શાન્તં પર-આરાધન-તત્-પરમ્ ॥
આત્મ-સત્વ-વશં નિત્યમ્ અન્-અવદ્યેષુ વસ્તુષુ । નિર્માણમ્ ઇવ નિર્-માનં ધારયામ્ય્ એષ માનસમ્ । ઇતિ ॥
કિમ્ એતાવતી આત્મ-ભાવ-રક્ષા । ન હિ । કિં તર્હિ ભૈષજ્ય-વસન-આદિભિઃ સહ । તત્ર દ્વિ-વિધં ભૈષજ્યં । સતત-ભૈષજ્યં ગ્લાન-પ્રત્યય-ભૈષજ્યં ચ । તત્ર સતત-ભૈષજ્યમ્ અધિકૃત્ય + આર્ય-રત્ન-મેઘે * અભિહિતં । તસ્માત્ પિણ્ડ-પાત્રાદ્ એકં પ્રત્ય્-અંશં સ-બ્રહ્મ-ચારિણાં સ્થાપયતિ । દ્વિતીયં દુષ્ખિતાનાં તૃતીયં વિનિપતિતાનાં ચતુર્થમ્ આત્મના પરિભુઙ્ક્તે । પરિભુઞ્જાનો ન રક્તઃ પરિભુઙ્ક્તે અ-સક્તો * અ-ગૃદ્ધો * અન્-અધ્યવસિતઃ । અન્યત્ર યાવદ્ એવ કાયસ્ય સ્થિતયે । યાપનાયૈ । તથા પરિભુઙ્ક્તે યથા ન + અતિ-સંલિખિતો ભવતિ । ન + અતિ-ગુરુ-કાયઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અતિ-સંલિખિતો હિ કુશલ-પક્ષ-પરાઙ્-મુખો ભવતિ । અતિ-ગુરુ-કાયો મિદ્ધ-અવષ્ટબ્ધો ભવતિ । તેન તં પિણ્ડ-પાતં પરિભુજ્ય કુશલ-પક્ષ-અભિમુખેન ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ આદિ ॥
આર્ય-રત્ન-રાશાવ્ અપ્ય્ ઉક્તં । તેન ગ્રામં વા નગરં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરતા ધર્મ-સંનાહં સંનહ્ય પિણ્ડાય ચર્તવ્યં । તત્ર કતમો ધર્મ-સંનાહઃ । અ-મન-આપાનિ [દોઉબ્ત્fઉલ્] રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા ન પ્રતિહન્તવ્યં । મન-આપાનિ [દોઉબ્ત્fઉલ્] દૃષ્ટ્વા ન + અનુનેતવ્યં । એવં મન-આપ-અ-મન-આપેષુ [દોઉબ્ત્fઉલ્] શબ્દ-ગન્ધ-રસ-સ્પ્રષ્ટવ્યેષુ વિજ્ઞપ્તેષુ ન + અનુનેતવ્યં ન પ્રતિહન્તવ્યં । ઇન્દ્રિય-સુ-સંવૃતેન + અન્-ઉત્ક્ષિપ્ત-ચક્ષુષા યુગ-માત્ર-પ્રેક્ષિણા । દાન્ત-આજાનેય-ચિત્તેન પૂર્વ-ધર્મ-મનસિ-કારમ્ અન્-ઉત્સૃજતા ન + આમિષ-પ્રક્ષિપ્તયા સન્તત્યા પિણ્ડાય ચર્તવ્યં સ-અવદાન-ચારિણા ચ ભવિતવ્યં । યતશ્ ચ પિણ્ડ-પાતો લભ્યતે તત્ર + અનુનયો ન કર્તવ્યઃ યતશ્ ચ ન લભ્યતે તત્ર પ્રતિઘાતો ન + ઉત્પાદયિતવ્યઃ । દશ-કુલ-પ્રવેશે ન ચ + એકાદશાત્ કુલાદ્ ભિક્ષા ન લભ્યતે । તથા + અપિ ન પરિતપ્તવ્યં એવં ચ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્ । એવં બહુ-કૃત્યા હ્ય્ એતે શ્રમણ-બ્રાહ્મણ-ગૃહ-પતયો ન તૈર્ અ-વશ્યં મમ દાતવ્યં । ઇદં તાવદ્ આશ્ચર્યં યન્ મામ્ એતે સમન્વાહરન્તિ । કઃ પુનર્ વાદો યદ્ ભિક્ષાં દાસ્યન્તિ । તેન + એવમ્ અ-પરિતપતા પિણ્ડાય ચર્તવ્યં ॥

યે ચ + અસ્ય સત્વાશ્ ચક્ષુષુ આભાસમ્ આગચ્છન્તિ સ્ત્રી-પુરુષ-દારક-દારિકાઃ । અન્તશસ્ તિર્યગ્-યોનિ-ગતાસ્ તત્ર મૈત્રી-કરુણા-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । તથા + અહં કરિષ્યામિ યથા યે મે સત્વાશ્ ચક્ષુષા આભાસમ્ આગચ્છન્તિ પિણ્ડ-પાતં વા દાસ્યન્તિ તાન્ સુ-ગતિ-ગામિનઃ કરિષ્યામિ । તાદૃશં યોગમ્ આપત્સ્યે । તેન લૂહં વા પ્રણીતં વા પિણ્ડ-પાત સંગૃહ્ય સમન્તાચ્ ચતુર્-દિશં વ્યવલોકયિતવ્યં । ક ઇહ ગ્રામ-નગર-નિગમે દરિદ્રઃ સત્વઃ । યસ્ય + અસ્માત્ પિણ્ડ-પાતાત્ સંવિભાગં કરિષ્યામિ । યદિ દરિદ્રં સત્વં પશ્યતિ તેન તત્-પિણ્ડ-પાતાત્ સંવિભાગઃ કર્તવ્યઃ । અથ ન કઞ્-ચિત્ સત્વં દરિદ્રં પશ્યતિ । તેન + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । સન્ત્ય્ અન્-આભાસ-ગતાઃ સત્વા યે મમ ચક્ષુષુ આભાસં ન + આગચ્છન્તિ । તેષામ્ ઇતઃ પિણ્ડ-પાતાદ્ અગ્રં પ્રત્ય્-અંશં નિર્યાતયામિ । દત્ત-આદાનાઃ પરિભુઞ્જતાં । તેન તત્ પિણ્ડ-પાતં ગૃહીત્વા તદ્ અરણ્ય-આયતનમ્ અભિરુહ્ય ધૌત-પાણિના શોભન-સમાચારેણ શ્રમણ-ચારિત્ર-કલ્પ-સમત્વ-આગતેન + અધિષ્ઠાન-અધિષ્ઠિતેન પર્યઙ્કં બદ્ધ્વા સ-પિણ્ડ-પાતઃ પરિભોક્તવ્યઃ ॥ પે ॥
પરિભુઞ્જતા ચ + એવં મનસિ-કાર ઉત્પાદયિતવ્યઃ । સન્ત્ય્ અસ્મિન્ કાયે * અશીતિઃ ક્રિમિ-કુલ-સહસ્રાણિ । તાન્ય્ અનેન + એવ + ઓજસા સુખં ફાસું વિહરન્તુ । ઇદાનીં ચ + એષામ્ આમિષેણ સંગ્રહં કરિષ્યામિ । બોધિ-પ્રાપ્તશ્ ચ પુનર્ ધર્મેણ સંગ્રહં કરિષ્યામિ । યદિ પુનર્ અસ્ય લૂહં પિણ્ડ-પાતં ભવતિ તેન + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । લૂહ-આહારતયા મે લઘુઃ કાયો ભવિષ્યતિ પ્રહાણ-ક્ષમ ઉચ્ચાર-પ્રસ્રાવ-નિષ્યન્દનશ્ ચ મે પરીત્તો ભવિષ્યતિ । શ્રદ્ધા-દેયં ચ પરીત્તં ભવિષ્યતિ । કાય-લઘુતા ચિત્ત-લઘુતા ચ મે ભવિષ્યતિ । અલ્પ-મ્લાન-મિદ્ધશ્ ચ મે ભવિષ્યતિ । યદા પુનર્ અસ્ય પ્રભૂતઃ પિણ્ડ-પાતો ભવતિ તત્ર + અપિ માત્ર-આભોજિના ભવિતવ્યં ઉત્સર્જન-ધર્મિણા ચ । તતઃ પિણ્ડ-પાતાદ્ અન્યતરાયાં શિલાયામ્ અવતીર્ય + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । યે કે-ચિન્ મૃગ-પક્ષિ-સંગા આમિષ-ભોજનેન + અર્થિકાસ્ તે દત્ત-આદાનાઃ પરિભુઞ્જતામ્ ઇતિ ॥
પુનર્ આહ । તેન સર્વેણ રસ-સંજ્ઞા ન + ઉત્પાદયિતવ્યા ॥ પે ॥
ચણ્ડાલ-કુમાર-સદૃશેન મયા ભવિતવ્યં । ચિત્ત-કાય-ચૌક્ષેણ । ન ભોજન-ચૌક્ષેણ । તત્ કસ્માદ્ * ધેતોઃ । કિયત્-પ્રણીતમ્ અપિ ભોજનં ભુક્તં । સર્વં તત્ પૂતિ-નિષ્યન્દ-પર્યવસાનં દુર્-ગન્ધ-પર્યવસાનં પ્રતિકૂલ-પર્યવસાનં । તસ્માન્ મયા ન પ્રણીત-ભોજન-આકાઙ્ક્ષિણા ભવિતવ્યં । તેન ન + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં ।પુરુષો મે પિણ્ડ-પાતં દદ્-તિ ન સ્ત્રીઃ । સ્ત્રી મે પિણ્ડ-પાતં દદાતિ ન પુરુષઃ । દારકો મે પિણ્ડ-પાતં દદાતિ ન દારિકા । દારિકા મે પિણ્ડ-પાતં દદાતિ ન દારકઃ । પ્રણીતં લભે * અહં ન લૂહં । સત્-કૃત્ય લભે * અહં ન + અ-સત્-કૃત્ય । ચપલં લભે * અહં ન કૃચ્છ્રેણ પ્રવિષ્ટ-માત્રં ચ માં સમન્વાહરેયુઃ । ન મે કશ્-ચિદ્ વિક્ષેપો ભવેત્ । સુ-નિહિતાંલ્ લભે * અહં પ્રણીતાન્ નાના-રસાંલ્ લભે * અહમ્ । ન હીન-દરિદ્ર-ભોજનં લભે * અહં પ્રત્યુદ્ગચ્છેયુર્ માં સ્ત્રી-પુરુષ-દારક-દારિકાઃ । ઇમે તે સર્વે * અ-કુશલા મનસિ-કારા ન + ઉત્પાદયિતવ્યઃ ॥ પે ॥
પ્રાયેણ હિ સત્વા રસ-ગૃદ્ધા ભોજન-હેતોઃ પાપાનિ કર્માણિ કૃત્વા નરકેષુ + ઉપપદ્યન્તે । યે યે પુનઃ સંતુષ્ટા અ-ગૃદ્ધા અ-લુલોપા રસ-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધા જિહ્વ-ઇન્દ્રિય-સંતુષ્ટાઃ કિયલ્-લૂહેન + અપિ ભોજનેન જ્ઞાપયન્તિ । તેષાં ચ્યુતાનાં કાલ-ગતાનાં સ્વર્ગ-ઉપપત્તિર્ ભવતિ । સુ-ગતિ-ગમનં ભવતિ દેવ-મનુષ્યેષુ । તે દેવ-ઉપપન્નાઃ સુધાં પરિભુઞ્જતે । એવં કાશ્યપ પિણ્ડ-ચારિકેણ ભિક્ષુણા રસ-તૃષ્ણાં વિનિવર્તયિત્વા નિધ્યપ્ત-ચિત્તેન સુ-પરિપક્વાન્ કુલ્માષાન્ પરિભુઞ્જતા ન પરિતપ્તવ્યમ્ । તત્ કસ્માદ્ * ધેતોઃ । કાય-સંધારણ-અર્થં માર્ગ-સંધારણ-અર્થં મયા ભોજનં પરિભોક્તવ્યં ॥ પે ॥
યદિ પુનઃ કાશ્યપ પિણ્ડ-ચારિકો ભિક્ષુર્ મેઘ-આકુલ-વૃષ્ટિ-કાલ-સમયે વર્તમાને ન શક્નુયાત્ પિણ્ડાય + અવતર્તું । તેન મૈત્ર્યા + આહાર-સંનદ્ધેન ધર્મ-ચિન્તા-મનસિ-કાર-પ્રતિષ્ઠિતેન દ્વિ-રાત્રં ત્રિ-રાત્રં વા ભક્ત-ચ્છદ-ચ્છિન્નેન એવં સંજ્ઞા + ઉત્પાદયિતવ્યા । સન્તિ યામ-લૌકિકાઃ પ્રેતા દુષ્-કર-કર્મ-કારિણો યે વર્ષ-શતેન ખેટ-પિણ્ડમ્ અપ્ય્ આહારં ન પ્રતિલભન્તે । તન્ મયા ધર્મ-યોનિશશ્ ચિન્તા-પ્રતિષ્ઠિતેન કાય-દૌર્બલ્યં વા ચિત્ત-દૌર્બલ્યં વા ન + ઉત્પાદયિતવ્યં । અધિવાસયિષ્યામિ ક્ષુત્-પિપાસાં । ન પુનર્ આર્ય-માર્ગ-ભાવનાયાં વીર્યં સ્રંસયિષ્યામિ ॥ પે ॥
યત્ર કુલે પિણ્ડ-પાતં શુચિં કારયેત્ તત્ર કુલે આસને નિષદ્ય ધાર્મી કથા કર્તવ્યા । યાવન્ ન સ પિણ્ડ-પાતઃ શુચી-ક્ર્ટો ભવેત્ તેન પિણ્ડ-પાતં ગૃહીત્વા ઉત્થાય + આસનાત્ પ્રક્રમિતવ્યં । પિણ્ડ-ચારિકેણ કાશ્યપ ભિક્ષુણા ન + અવભાસ-કરેણ ભવિતવ્યં ન લપના ન કુહના કર્તવ્યા ॥
તત્ર કતમો * અવભાસઃ । યત્ પરેષામ્ એવં વાચં ભાષતે । લૂહો મે પિણ્ડ-પાતો રુક્ષો મે પિણ્ડ-પાત આસીન્ ન ચ મે યાવદ્-અર્થં ભુક્તં । બહુ-જન-સાધારણશ્ ચ મે પિણ્ડ-પાતઃ કૃતઃ । અલ્પં મે ભુક્તં જિઘત્સિતો * અસ્મિ + ઇતિ । યત્ કિઞ્-ચિદ્ એવં-રૂપમ્ અવભાસ-નિમિત્તં । ઇયમ્ ઉચ્યતે ચિત્ત-કુહના । સર્વમ્ એતત્ પિણ્ડ-ચારિકેણ ભિક્ષુણા ન કર્તવ્યં । ઉપેક્ષક-ભૂતેન । યત્ પાત્રે પતિતં લૂહં વા પ્રણીતં વા શુભં વા + અ-શુભં વા તત્ પરિભોક્તવ્યમ્ અ-પરિતપ્યમાનેન + આશય-શુદ્ધેન ધર્મ-નિધ્યપ્તિ-બહુલેન । કાય-જાપન-અર્થમ્ આર્ય-માર્ગસ્ય + ઉપસ્તમ્ભ-અર્થં સ પિણ્ડ-પાતઃ પરિભોક્તવ્ય ઇતિ ॥
તથા + આર્ય-ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । યસ્યાશ્ ચ + અન્તિકે પિણ્ડ-પાતં પરિભુજ્ય ન શક્નોત્ય્ આત્મનઃ પરસ્ય ચ + અર્થં પરિપૂરયિતુમ્ અનુજાનામ્ય્ અહં તસ્ય પિણ્ડ-ચારિકસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય નિમન્ત્રણમ્ ઇતિ ॥
એવં તાવત્ સતત-ભૈષજ્યેન + આત્મ-ભાવ-રક્ષા કાર્યા । તત્ર + અપિ ન મત્સ્ય-માંસેન લઙ્કા-અવતાર-સૂત્રે પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ॥
તથા હ્ય્ ઉક્તં । માંસં સર્વમ્ અ-ભક્ષ્યં કૃપ-આત્માનો બોધિ-સત્વસ્ય + ઇતિ વદામિ ॥ પે ॥
સ્વાજન્યાદ્ વ્યભિચારાચ્ ચ શુક્ર-શોણિત-સંભવાત્ । ઉદ્વેજનીયં ભૂતાનાં યોગી માંસં વિવર્જયેત્ ॥
માંસાનિ ચ પલાણ્ડૂંશ્ ચ મદ્યાનિ વિવિધાનિ ચ । ગૃઞ્જનં લશુનં ચ + એવ યોગી નિત્યં વિવર્જયેત્ ॥
મ્રક્ષણં વર્જયેત્ તૈલં શલ્ય-વિદ્ધેષુ ન સ્વપેત્ । છિદ્ર-અ-છિદ્રેષુ સત્વાનાં યચ્ ચ સ્થાનં મહા-ભયમ્ ॥ પે ॥
લાભ-અર્થં હન્યતે પ્રાણી માંસ-અર્થં દીયતે ધનં । ઉભૌ તૌ પાપ-કર્માણૌ પચ્યેતે રૌરવ-આદિષુ ॥
યાવત્ ॥
યો * અતિક્રમ્ય મુનેર્ વાક્યં માંસં ભક્ષેત દુર્-મતિઃ । લોક-દ્વય-વિનાશ-અર્થં દીક્ષિતઃ શાક્ય-શાસને ॥
તે યાન્તિ પરમં ઘોરં નરકં પાપ-કૠઇણઃ । રૌરવ-આદિષુ રૌદ્રેષુ પચ્યન્તે માંસ-ખાદકાઃ ॥
ત્રિ-કોટિ-ક્ષુદ્ધં માંસં વૈ અ-કલ્પિતમ્ અ-યાચિતં । અ-ચોદિતં ચ ન + એવ + અસ્તિ તસ્માન્ માંસં ન ભક્ષ્યયેત્ ॥

માંસં ન ભક્ષ્યયેદ્ યોગી મયા બુદ્ધૈશ્ ચ ગર્હિતં । અન્યો-ન્ય-ભક્ષણાઃ સત્વાઃ ક્રવ્ય-અદ-કુલ-સંભવાઃ ॥
યાવત્ ॥
દુર્-ગન્ધઃ કુત્સનીયશ્ ચ ઉત્મત્તશ્ ચ + અપિ જાયતે । ચણ્ડાલ-પુક્કસ-કુલે ડોમ્બેષુ ચ પુનઃ પુનઃ ॥
ડાકિની-જાતિ-યોનૌ ચ માંસ-અદે જાયતે કુલે । ઋક્ષ-માર્જર-યોનૌ ચ જાયતે * અસૌ નર-અધમઃ ॥
હસ્તિ-કક્ષ્યે મહા-મેઘે નિર્વાણ-અઙ્ગુલિમાલિકે । લઙ્કા-અવતાર-સૂત્રે ચ મયા માંસં વિગર્હિતં ॥
બુદ્ધૈશ્ ચ બોધિ-સત્વૈશ્ ચ શ્રાવકૈશ્ ચ વિગર્હિતં । ખાદતે યદિ નિર્-લજ્જ ઉન્મત્તો જાયતે સદા ॥

બ્રાહ્મણેષુ ચ જાયન્તે અથ વા યોગિનાં કુલે । પ્રજ્ઞાવાન્ ધનવાંશ્ ચ + એવ માંસ-અદ્યાનાં વિવર્જનાત્ ॥
દૃષ્ટ-શ્રુત-વિશઙ્કાભિઃ સર્વં માંસં વિવર્જયેત્ । તાર્કિકા ન + અવબુધ્યન્તે ક્રવ્ય-અદ-કુલ-સંભવાઃ ॥
યથા + એષ રાગો મોક્ષસ્ય અન્તરાય-કરો ભવેત્ । તથા + એવ માંસ-મદ્ય-આદિ અન્તરાય-કરં ભવેત્ ॥
વક્ષન્ત્ય્ અન્-આગતે કાલે માંસ-અદા મોહ-વાદિનઃ । કલ્પિકં નિર્-અવદ્યં ચ માંસં બુદ્ધ-અનુવર્ણિતં ॥
ભેષજ્યમ્ ઇવ આહારં પુત્ર-માંસ-ઉપમં પુનઃ । માત્રયા પ્રતિકૂલં ચ યોગી પિણ્ડં સમાચરેત્ ॥
મૈત્રી-વિહારિણા નિત્યં સર્વથા ગર્હિતં મયા । સિંહ-વ્યાઘ્ર-મૃગ-આદ્યૈશ્ ચ સહ એકત્ર સંભવેત્ ॥
તસ્માન્ ન ભક્ષયેન્ માંસમ્ ઉદ્વેજ-જનકં નૃણાં । મોક્ષ-ધર્મ-નિરુદ્ધત્વાદ્ આર્યાણામ્ એષ વૈ ધ્વજઃ ॥
યત્ તુ જ્ઞાનવતી-પરિવર્તે માંસ-ભક્ષણં પઠ્યતે તન્ મહા-અર્થ-સાધકત્વાન્ નિર્-દોષમ્ ॥
એવં હિ તથા + ઉક્તં । એષો * અકરિષ્યદ્ યદિ ભિક્ષુ કાલં । સમાધિ-શબ્દો * અપિ હિ જમ્બુ-દ્વીપે । નિરુદ્ધુ સત્વાન સદા + અભવિષ્યદ્ । ચિકિત્સિતે અસ્મિ સમાધિ લબ્ધઃ ॥
ન ચ મહા-કરુણા-અભિયુક્તમ્ । તેન અસ્મિન્ ન મૈત્રી શઙ્કા + અપિ ન + અસ્તિ + ઇત્ય્ અ-દોષઃ ॥
યદ્ય્ અપ્ય્ આર્ય-રત્ન-મેઘે * અભિહિતં । શ્માશાનિકેન નિર્-આમિષેણ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ॥
તદ્ અન્યત્ર + એવં જાતીય-સત્વ-અર્થ-સંદર્શન-અર્થં । વિનયે * અપિ યદ્ અનુજ્ઞાતં તત્ તુ ત્રિ-કોટિ-પરિશુદ્ધ-ભક્ષણે ન પ્રહાણ-અન્તરાય ઇતિ । તત્ પરિત્યાગેન શુદ્ધ-દૃષ્ટીનામ્ અભિમાન-નિરાસ-અર્થં । તદ્ વૃદ્ધતયા ચ ભવ્યાનાં શાસન-અન્-અવતાર-પરિહાર-અર્થં ॥
તથા હ્ય્ ઉક્તં લઙ્કા-અવતાર-સૂત્રે । તત્ર તત્ર દેશના પાઠે શિક્ષા-પદાનામ્ આનુપૂર્વીં બન્ધન્ નિશ્રેણી-પદ-વિન્યાસ-યોગેન । ત્રિ-કોટિં બદ્ધ્વા । તત્ર ઉદ્દિષ્ય ક્ર્ટાનિ પ્રતિષિદ્ધાનિ તતો * અન્તશઃ પ્રકૃતિ-મૃતાન્ય્ અપિ પ્રતિષિદ્ધાનિ + ઇતિ ॥
ઉક્તં સતત-ભૈષજ્યં । ગ્લાન-પ્રત્યય-ભૈષજ્યં તત્ સેવ્યમ્ એવ ॥
શ્રાવક-વિનયે * અપિ તાવદ્ આત્મ-અર્થં બ્રહ્મ-ચર્ય-વાસ-અર્થં પાત્ર-ચીવરમ્ અપિ વિક્રીય । કાય-સંધારણમ્ ઉક્તં । કિં પુનર્ અ-પરિમિત-જન-પરિત્રાણ-હેતોર્ બોધિ-સત્વ-શરીરસ્ય દુર્-લભા ચ + ઈદૃશી ક્ષણ-પ્રતિલાભ-ઉત્સવ-સમ્પદ્ । ઇતિ તત્-પ્રદર્શન-અર્થં ચ ભગવતા તત્ર સ્વયં ભૈષજ્ય-ઉપયોગઃ પ્રદર્શિતઃ ॥
ઉક્તં ચ + આર્ય-રત્ન-મેઘ-સૂત્રે । તૈર્ યદા પ્રચારિતં ભવતિ તદા સત્યાં વેલાયામ્ અ-સત્યાં વા તેષામ્ ઇમાન્ય્ એવં-રૂપાણિ કાય-ઉપસ્તમ્ભનાન્ય્ ઉપકરણાનિ ન લભ્યન્તે * અભ્યવહર્તું । યદ્ ઉત સર્પિર્ વા તૈલં વા મૂલ-રસો વા ગણ્ડ-રસો વા ફલ-રસો વા । ન ચ + અન્યાન્ અભ્યવહરતો દૃષ્ટ્વા પ્રતિઘ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । યદિ પુનઃ ખલુ પશ્ચાદ્-ભક્તિકો બોધિ-સત્વો વા ગ્લાનો ભવતિ । યથા-રૂપેણ + અસ્ય ગ્લાન્યેન જીવિત-અન્તરાયો ભવતિ કુશલ-પક્ષ-અન્તરાયો વા તેન નિષ્-કૌકૃત્યેન ભૂત્વા નિર્-વિચિકિત્સકેન ભૈષજ્ય-ચિત્તમ્ ઉપસ્થાપ્ય પ્રતિનિસેવ્યાનિ + ઇતિ ॥
વસન-ઉપભોગ-પ્રયોજનમ્ ઉગ્ર-પરિપૃચ્છા-સૂત્રે * અભિહિતં । હ્રીર્-અપત્રાપ્ય-કાપૈર્ નિઃ-... [દોઉબ્ત્fઉલ્] પ્રચ્છાદન-અર્થં તુ શ્રમણ-લિઙ્ગ-સંદર્શન-અર્થમ્ ઇમાનિ ચ કાષાયાણિ દેવ-માનુષ-અસુરસ્ય લોકસ્ય ચૈત્યમ્ ઇતિ । ચૈત્ય-અર્થં સમ્યગ્-ધારિતવ્યાનિ । નિર્વૃતિ-વિરાગ-રક્તાનિ [દોઉબ્ત્fઉલ્] એતાનિ । ન રાગ-રક્તાનિ । ઉપશમ-અનુકૂલાન્ય્ એતાનિ । ન સંક્લેશ-સંધુક્ષણ-અનુકૂલાનિ । એભિશ્ ચ કાષાયૈર્ વિવૃત-પાપા ભવિષ્યામઃ । સુ-કૃત-કર્મ-કારિણો ન ચીવર-મણ્ડન-અનુયોગમ્ અનુયુક્તાઃ । એતાનિ ચ કાષાયાણ્ય્ આર્ય-માર્ગ-સંભાર-અનુકૂલાનિ + ઇતિ કૃત્વા તથા કરિષ્યામો યથા ન + એક-ક્ષણમ્ અપિ સ-કષાયાઃ કાયે કાષાયાણિ ધારયિષ્યામ ઇતિ ॥
અત્ર ચ કારણં રત્ન-રાશિ-સૂત્રે * અભિહિતં । યે પુનસ્ તે કાશ્યપ વૈદર્યા અ-સંયતા ઇતઃ શ્રમણ-ગુણ-ધર્માદ્ ઉદ્ધુરાઃ કાયે કાષાયાણિ વસ્ત્રાણિ ધારયન્તિ । ન ચ + એતેષુ ગૌરવમ્ ઉત્પાદયન્તિ । તત્ર કાશ્યપ શ્રમણ-વર્ણ-પ્રતિ-રૂપકં નામ પ્રત્ય્-એક-નરકં । તત્ર કાશ્યપ પ્રત્ય્-એક-નરકે શ્રમણ-રૂપ-પ્રતિ-રૂપેણ તાઃ કારણાઃ કાર્યન્તે આદીપ્ત-ચૈલા આદીપ્ત-શીર્ષા આદીપ્ત-પાત્રા આદીપ્ત-આસના આદીપ્ત-શયનાઃ । યઃ કશ્-ચિત્ તત્ર તેષામ્ ઉપભોગ-પરિભોગઃ સ સર્વ આદીપ્તઃ સંપ્રજ્વલિત એક-જ્વાલી-ભૂતઃ । તત્ર તૈઃ શ્રમણ-વર્ણ-રૂપેણ દુષ્ખાં વેદનામ્ અનુભવન્તિ + ઇતિ ॥
આર્ય-રત્ન-મેઘે * અપ્ય્ ઉક્તં । યદિ ભવેદ્ અભ્યવકાશિકો બોધિ-સત્વો ગ્લાન-કાયો * અ-પ્રતિ-બલ-કાયસ્ તેન વિહાર-ક્ષિતેન + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । ક્લેશ-પ્રતિ-પક્ષ-અર્થં તથા-ગતેન ધુત-ગુણાઃ પ્રજ્ઞપ્તાઃ । તથા + અહં કરિષ્યામિ યથા વિહારસ્ય એવ ક્લેશાનાં પ્રહાણાય ઘટિષ્યામિ । તત્ર ચ વિહારે ન ગૃદ્ધિમ્ ઉત્પાદયામિ ન + અધ્યવસાનં । એવં ચ + અસ્ય ભવતિ । કર્તવ્યો દાન-પતીનામ્ અનુગ્રહો ન + અસ્માભિર્ આત્મમ્ભરિભિર્ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । તે શય્યાં કલ્પયન્તો દક્ષિણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયન્તિ । પાદસ્ય + ઉપરિ પાદમ્ આધાય ચીવરૈઃ અ-સંવૃત-કાયાઃ સ્મૃતાઃ । સંપ્રજાનાના ઉત્થાન-સંજ્ઞિન આલોક-સંજ્ઞિનઃ શય્યાં કલ્પયન્તિ । ન ચ નિદ્રા-સુખમ્ આસ્વાદયન્તિ । ન પાર્શ્વ-સુખમ્ અન્ય્ત્ર યાવદ્ એવ + એષાં મહા-ભૂતાનાં સ્થિતયે જાપનાયૈ । ઇત્ય્ અનયા દિશા સર્વ-પરિભોગાઃ સત્વ-અર્થમ્ અધિષ્ઠાતવ્યાઃ । આત્મ-તૃષ્ણા-ઉપભોગાત્ તુ ક્લિષ્ટ-આપત્તિઃ પ્રજાયતે ॥
યથા + ઉક્તં ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । તે ભોજનં સ્વાદુ-રસં પ્રણીતં । લબ્ધ્વા ચ ભુઞ્જન્તિ અ-યુક્ત-યોગાઃ । તેષાં સ આહારુ બધાય ભોતી । યથ હસ્તિ-પોતાન વિષા અ-ધૌતા ॥
ઇતિ ॥
આર્ય-રત્ન-રાશિ-સૂત્રે * અપિ ભગવતા શ્રદ્ધા-દેય-પરિભોગે પરિકીર્તિતે । અથ તસ્યામ્ એવ પર્ષદિ યોગ-આચારાણાં ભિક્ષૂણાં દ્વે શતે ઇમં ધર્મ-પર્યાયં શ્રુત્વા પ્રરુદિતે । એવં ચ વાચમ્ અભાષન્ત । કાલં વયં ભગવન્ કરિષ્યામો । ન પુનર્ અ-પ્રાપ્ત-ફલા એક-પિણ્ડ-પાતમ્ અપિ શ્રદ્ધા-દેયસ્ય પરિભોક્ષ્યામઃ ॥
ભગવાન્ આહ । સાધુ સાધુ કુલ-પુત્રા એવં-રૂપૈર્ લજ્જાભિઃ કૌકૃત્ય-સંપન્નૈઃ પર-લોક-અ-વદ્ય-ભય-દર્શિભિર્ ઇદં પ્રવચનં શોભતે ॥
અપિ તુ ॥

દ્વયોર્ અહં કાશ્યપ શ્રદ્ધા-દેયમ્ અનુજાનામિ । કતમયોર્ દ્વયોઃ । યુક્તસ્ય મુક્તસ્ય ચ । યદિ ભિક્ષવો ભિક્ષુર્ યુક્તો યોગ-આચારો મમ શિક્ષાયાં પ્રતિપન્નઃ સર્વ-સંસ્કારેષ્વ્ અ-નિત્ય-દર્શી । સર્વ-સંસ્કાર-દુઃખ-વિદિતઃ સર્વ-ધર્મેષ્વ્ અન્-આત્મ-અધિમુક્તિઃ શાન્ત-નિર્વાણ-અભિકાઙ્ક્ષી સુમેરુ-માત્રૈર્ આલોપૈઃ શ્રદ્ધા-દેયં ભુઞ્જીત । અત્યન્ત-પરિશુદ્ધા + એવ તસ્ય સા દક્ષિણા ભવતિ । યેષાં ચ દાયકાનાં દાન-પતીનાં સકાશાચ્ * છ્રદ્ધા-દેયં પરિભુક્તં તતસ્ તેષાં દાયક-દાન-પતીનાં મહ-ર્દ્ધિકઃ પુણ્ય-વિપાકો ભવતિ । મહા-દ્યુતિકઃ । તત્ કસ્માદ્ * ધેતોઃ । અગ્રમ્ ઇદમ્ ઔપધિકાનાં પુણ્ય-ક્રિયા-વસ્તૂનાં યા + ઇયં મૈત્ર-ચિત્ત-સમાપત્તિઃ । તત્ર કાશ્યપ યો ભિક્ષુર્ દાયકસ્ય દાન-પતેર્ અન્તિકાચ્ ચીવર-પિણ્ડ-પાતં પરિભુજ્ય-અ-પ્રમાણં ચેતઃ-સમાધિં સમાપદ્યતે * અ-પ્રમાણસ્ તસ્ય દાયકસ્ય દાન-પતેઃ પુણ્ય-ક્રિયા-વિપાકઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ । સ્યાત્ કાશ્યપ ત્રિ-સાહસ્ર-મહા-સાહસ્રાયાં લોક-ધાતૌ મહા-સમુદ્રાણાં ક્ષયો ન ત્વ્ એવ તસ્ય પુણ્ય-નિષ્યન્દનસ્ય કશ્-ચિત્ ક્ષય ઇતિ ॥
તદ્ એવં પિણ્ડ-પાત-ગમનઆરમ્ભે ભોજન-આરમ્ભે વા ત્રિષુ સ્થાનેષુ સ્મૃતિર્ ઉપસ્થાપ્યા દાયક-અનુગ્રહે । કાય-ક્રિમિ-સંગ્રહે । સર્વ-સત્વ-અર્થ-સાધકે ચ સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહે ॥
તથા-ગત-આજ્ઞા-સંપાદને તુ સર્વ-કાર્યેષુ સ્મૃતિઃ કાર્યા । આદિ-શબ્દાન્ મન્ત્રૈર્ અપિ રક્ષા કાર્યા ॥
તત્ર + અપિ તાવદ્ ઇમાં ત્રિ-સમય-રાજ-ઉક્તાં વિદ્યાં મણ્ડલ-સમય-અર્થમ્ ઉચ્ચારયેત્ । નમઃ સર્વ-બુદ્ધ-બોધિ-સત્વાનાં ઓં વિરજિ મહા-ચક્ર-વિરજિ । સત સારત ત્રપિ વિધમનિ । સભજનિ । સંભજનિ । તરમતિ । સિદ્ધ અગ્રે ત્વં સ્વાહા ॥
અનેન સર્વ-મણ્ડલ-પ્રવિષ્ટો ભવતિ ॥
અથ-વા તથા-ગત-હૃદયમ્ અષ્ટ-સહસ્ત્રં જપેત્ સ-લૌકિક-લોક-ઉત્તર-મણ્ડલ-પ્રવિષ્ટો ભવતિ । કતમચ્ ચ તત્ ॥
નમસ્ ત્રૈયબ્ધિકાનાં તથા-ગતાનાં । સર્વત્ર-અ-પ્રતિહત-અવાપ્તિ-ધર્મતા-બલિનાં । આં અ-સમ-સમ સમન્તતો * અન્-અન્તન-અવાપ્તિ-શાસનિ । હર સ્મર સ્મરણ વિગત-રાગ-બુદ્ધ-ધર્મતે । સર સમ-બલા । હસ । ત્રય । ગગન મહા-અ-ચલ-રક્ષણ । જ્વલ જ્વલન સાગરે સ્વાહા ॥
અયં સર્વ-તથા-ગતાનામ્ આત્મ-ભાવઃ । અત્ર + અન્-ઉત્તરં ગૌરવં ભાવયિતવ્યં । અનેન + આદિ-કર્મિકા અપિ સત્વેષ્વ્ અનન્તં બુદ્ધ-કૃત્યં કુર્વન્તિ । અયમ્ એવ પરમાં રક્ષાં માર-આદિભ્યઃ સર્વ-દુષ્ટેભ્યઃ કરોતિ । હસ્ત-તાડેન ભસ્મના સર્ષપૈર્ ઉદકેન દૃષ્ટ્યા મનસા વા સીમા-બન્ધં કરોતિ ॥
વ્યાધિષુ ભૈષજ્યમ્ ઉદકં ચ + અભિમન્ત્ર્ય + ઉપયોજ્યં ॥
વન-કુસુમાનિ વા ચૈત્યે પ્રતિમાયાં સદ્-ધર્મ-પુસ્તકે વા સમાહિતો નિવેદયેત્ ॥
પક્ષ-પ્રયોગાન્ મહા વ્યાધિભિર્ અભિમુચ્યતે । બુદ્ધ-બોધિ-સત્વ-આલમ્બનેન સર્વ-સત્વ-અર્થ-અભિલાષિણા ચ ચિત્તેન ભદ્ર-ચરિ-વિધિ-પૂર્વકં ચ જપ્તવ્યઃ । અયં વિધિર્ અસ્ય કલ્પસ્ય + અવસાને દ્રષ્ટવ્યઃ । ત્રિ-સમય-જાપિનશ્ ચ + આમ્નાયતો ન દોષઃ । ઉત્સિષ્ટસ્ય + અપ્ય્ અ-શુચેર્ ન દોષઃ । મુદ્રા-આકારા ન ભક્ષણીયા ન લઙ્ઘનીયા । ન મઞ્ચ-આરોહઃ કર્તવ્યઃ । ન મદ્યં પાતવ્યં । અધિમુક્તિ-ચર્યા શિક્ષા-પદેષ્વ્ અ-ચલસ્ય નિર્-વિચિકિત્સસ્ય દુઃ-શીલ-પૂર્વસ્ય + અપિ સિધ્યતિ । પણ્ડિતસ્ય + અ-પણ્ડિતસ્ય વા નિયતં સિધ્યતિ ॥
તથા ચ + અત્ર + એવ + ઉક્તં । બોધિ-ચિત્તં દૃઢં યસ્ય નિઃ-સંગા ચ મતિર્ ભવેત્ । વિચિકિત્સા ન + એવ કર્તવ્યા તસ્ય + ઇદં સિધ્યતિ ધ્રુવમ્ । ઇતિ ॥
બોધિ-ચિત્ત-દૃઢતા ચ + અત્ર પૃથગ્-જન-ચલ-ચિત્તતાયા નિયમ-અર્થમ્ ઉક્તા ન તુ ભૂમિ-પ્રવિષ્ટમ્ અધિકૃત્ય ॥
યસ્માદ્ અત્ર + ઉક્તં । પ્રત્યુદ્ધારતામ્ અવભાસતાં ચ પ્રતિલબ્ધુ-કામેન ।મહા-અન્ધ-કારાદ્ આલોકં પ્રવેષ્ટુ-કામેન । યદ્ ભૂયસા વિનિપતિતેન સાધ્યં । તથા કુતો મમ + અલ્પ-પુણ્યસ્ય સિદ્ધિર્ ઇતિ નીચ-ચિત્ત-પ્રતિષેધઃ । ન ચ + અતિક્રાન્ત-દુર્-ગતેર્ ઉત્સાહ-ઊર્મિ-બહુલસ્ય + ઉપચિત-અ-પ્રમેય-પુણ્ય-સ્કન્ધસ્ય ભૂમિ-પ્રવિષ્ટસ્ય + અયં પૂર્વ-ઉક્તો દોષઃ સંભવતિ । અત્ર ચ મન્ત્રાણામ્ અ-જ્ઞાનાન્ ન + અધિક-અક્ષર-પાઠે દોષો * અસ્તિ । ન + અપિ ન્યૂનતા-દોષઃ । ન + અપિ વિધિ-ભ્રંસ-દોષઃ । કિં-તુ શ્રદ્ધા-વેગં બોધિ-ચિત્ત-વેગં સર્વ-ઉત્સર્ગ-વેગં ચ પ્રમાણી-કૃત્ય + અ-વિચારતઃ પ્રવર્તિતવ્યમ્ અ-વશ્યં બુદ્ધ-બોધિ-સત્વમ્ ઇહ + એવ યથા-ઇષ્ટ-સિદ્ધિશ્ ચ ભવતિ ॥
અથ-વા + અનેન સર્વ-વજ્ર-ધર-મન્ત્રેણ રક્ષાં કુર્યાત્ । નમસ્ ત્રૈયબ્ધિકાનાં તથા-ગતાનાં સર્વ-વજ્ર-ધરાણાં ચણ્ડાલ । ચલ । વજ્ર । શાન્તન । ફલન । ચર । મારણ । વજ્ર-ડાલ-ફટ । લલિત-શિખર સમન્ત-વજ્રિણિ । જ્વલ । નમો * અસ્તુ તે અગ્ર-ઉગ્ર-શાસાનાનાં રણ હં ફુલ સ્ફાટ વજ્ર-ઉત્તમે સ્વાહા ॥

અનેન પઠિત-માત્રેણ સર્વ-વિઘ્ન-વિનાયકા ન + ઉપસંક્રામન્તિ । દેવ-નાગ-આદયો ન પ્રસહન્તે । ભોજન-પાન-શયન-આસન-વસન-પૂજા-ઉપકરણાનિ ચ + અભિમન્ત્રિતેન જલેન દૃષ્ટ્યા મનસા વા રક્ષેત । અ-ચલ-હૃદયેન વા સર્વમ્ એતત્ કુર્યાત્ ॥
ઇદં ચ તત્ ॥
નમઃ સમન્ત-વજ્રાણાં ત્રાટ । અ-મોઘ ચણ્ડ-મહા-રોષણ સ્ફાટય હૂં । ભ્રામય હૂં । ત્રાટ હૂં । માં । ઓં બલં દદે તેજો-માલિનિ સ્વાહા ॥
અનેન પ્રથમં પિણ્ડમ્ અષ્ટ-અભિમન્ત્રિતં ભુઞ્જીત ભૈષજ્ય-રાજતાં બુદ્ધ-બોધિ-સત્વાનામ્ અનુસ્મૃત્ય ॥
વિષ-પ્રતીકારસ્ તુ ॥
તદ્ યથા । ઇલિમિત્તે । તિલિમિત્તે । ઇલિતિલિમિત્તે । દુમ્બે । દુઃસે । દુઃસાલીયે । દુમ્બાલીયે । તક્કે । તર્ક્કરણે । મર્મ્મે । મર્મરણે । કશ્મીરે । કશ્મીર-મુક્તે । અઘને । અઘનઘને । ઇલિમિલીયે । અખાપ્યે । અપાપ્યે શ્વેતે । શ્વેત-તુણ્ડે । અનાનુરક્ષે સ્વાહા ॥
ય ઇમાં વિદ્યાં સકૃચ્ * છૃણોતિ સ સપ્ત વર્ષાણ્ય્ અહિના ન દશ્યતે । ન ચ + અસ્ય કાયે વિષં ક્રામતિ । યશ્ ચ + એનં અહિર્ દશતિ સપ્તધા + અસ્ય સ્ફુટેન્ મૂર્દ્ધા અર્જકસ્ય + ઇવ મઞ્જરી ॥
ય ઇમાં વિદ્યાં ધારયતિ સ યાવજ્-જીવમ્ અહિના ન દશ્યતે । ન ચ + અસ્ય કાયે વિષં ક્રામતિ । ઇમાનિ ચ મન્ત્ર-પદાનિ સર્પસ્ય પુરતો ન વક્તવ્યાનિ યત્-કારણં સર્પો મ્રિયતે ॥
તદ્ યથા । ઇલ્લા । ચિલ્લા । ચક્કો । બક્કો । કોડા કોડેતિ । નિકુરુડા નિકુરુડેતિ । પોડા પોડેતિ । મોડા । મોડેતિ । પુરુડા પુરુડેતિ । ફટ રહે । ફુટ્ટણ્ડ રહે । નાગ રહે । નાગટ્ટણ્ડરહે । સર્પ રહે । સર્પટ્ટણ્ડરહે । અચ્છે । છલ વિષશાતે । શીતવત્તાલે । હલલે । હલલે । તણ્ડિ । તડ । તાડિ । મલ । સ્ફુટ । ફુટુ । સ્વાહા ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો જાઙ્ગુલ્યાં વિદ્યાયાં ઉદાહૃતાયાં સર્વ-ભૂત-સમાગતે સર્વં તથા-અ-વિતથા-અન્-અન્યથા-ભૂતં સત્યમ્ અ-વિપરીતમ્ અ-વિપર્યસ્તં । ઇદં વિષમ્ અ-વિષં ભવતુ । દાતારં ગચ્છતુ । દંષ્ટ્રારં ગચ્છતુ । અગ્નિં ગચ્છતુ । જલં ગચ્છતુ । સ્થલં ગચ્છતુ । સ્તમ્ભં ગચ્છતુ । કુડ્યં ગચ્છતુ । ભૂમિં સંક્રામતુ । શાન્તિં ગચ્છતુ સ્વાહા ॥
ચોર-આદિ-પ્રતીકારે મારીચીં જપેત્ ॥
તદ્ યથા । પરાક્રમસિ । ઉદયમ્ અસિ । વૈરમ્ અસિ અર્કમ્ અસિ । મર્કમ્ અસિ । વનમ્ અસિ । અન્તર્-દ્ધાનમ્ અસિ । પથે મે રક્ષ । ઉત્પથે મે રક્ષ । જનતો મે રક્ષ । ચૌરતો મે રક્ષ । રાજતો મે રક્ષ । સિંહતો મે રક્ષ । વ્યાઘ્રતો મે રક્ષ । નાગતો મે રક્ષ । સર્પતો મે રક્ષ । સર્વતો મે રક્ષ । રક્ષ માં સર્વ-સત્વાંશ્ ચ સર્વ-ભયેભ્યઃ સર્વ-ઉપાયે સ-ઉપસર્ગેભ્યઃ સ્વાહા ॥
ઉંવડિલિ સર્વ-દુષ્ટાનાં ગ્રન્થિં વન્દામિ સ્વાહા ॥
નમો રત્ન-ત્રયાય । નમો મારીચ્યૈ દેવતાયૈ । મારીચ્યા દેવતાયા હૃદયમ્ આવર્તયિષ્યામિ ॥
ત યથા । બત્તાલિ । બદાલિ । બદાલિ । બરાલિ । વરાહ-મુખિ । સર્વ-દુષ્ટાનાં નિવારય । બન્ધ મુખં સ્વાહા ॥
ઇમામ્ અપિ વિદ્યામ્ અન્-અન્ત-જાતિ-સ્મર-હેતું મહા-પ્રભાવાં સપ્ત-પઞ્ચાશદ્-અક્ષરાં વિદ્યા-ધર-પિટક-ઉપનિબદ્ધાં સર્વ-ભય-રક્ષા-અર્થં પ્રયુઞ્જીત ॥
તદ્ યથા । અટ્ટે । બટ્ટે । નટ્ટે । કુનટ્ટે । ટકે । ઠકે । ઠરકે । ઉરુમતિ । રુરુમતિ । તુરુ । હિલિ મિલિ । સર્વ-જ્ઞ-ઉદુપદગ્ગ [દોઉબ્ત્fઉલ્] । નમો સબ્બ-સમ્મ-સંબુદ્ધાણં સિજ્ઝન્તુ મે મન્ત-પદાઃ સ્વાહા ॥
એષા રક્ષા + આત્મ-ભાવસ્ય ભૈષજ્ય-વસન-આદિભિઃ । સત્વ-અર્થ-સ્મૃતિ-પૂર્વકમ્ એવ વક્તવ્યા ॥
આત્મ-તૃષ્ણા-ઉપભોગાત્ તુ ક્લિષ્ટ-આપત્તિઃ પ્રજાયતે ॥
સર્વં હિ બોધિ-સત્વેન + ઉત્સૃષ્ટં સર્વ-સત્વેભ્યઃ ॥
તત્ર યદિ વિસ્મૃત્ય પર-દ્રવ્યમ્ આત્મ-ભરણ-તૃષ્ણયા પરિભુઙ્ક્તે ક્લિષ્ટ-આપત્તિમ્ આપદ્યતે । અથ વિ-તૃષ્ણો * અ-ન્યાસક્તો વા સત્વ-કાર્યમ્ અનુસ્મૃત્ય ભુઙ્ક્તે ન ક્લિષ્ટામ્ આપત્તિમ્ આપદ્યતે । પર-દ્રવ્ય-સંજ્ઞી સ્વ-અર્થેન ભુઙ્ક્તે સ્તેય-આપત્તિમ્ આપદ્યતે । પૂર-અર્ઘેણ પ્રાતિમોક્ષે પારાજિકો ભવતિ । સત્વ-સ્વામિકૈસ્ તુ ભોગૈઃ સત્વ-સ્વામિક એવ + આત્મ-ભાવઃ સંરક્ષત ઇત્ય્ અ-દોષઃ । ન હિ દાસસ્ય નિત્યં સ્વામિ-કર્મ-વ્યાપૃતસ્ય સ્વ-દ્રવ્યમ્ અસ્તિ યેન વર્તેત ॥
ઉક્તં ચ ધર્મ-સઙ્ગીતિ-સૂત્રે । દાસ-ઉપમેન બોધિ-સત્વેન ભવિતવ્યં સર્વ-સત્વ-કિઙ્-કરણીય-પ્રાપણતયા + ઇતિ ॥
ન ચ + એક-અન્ત-સ્વામ્ય્-અર્થ-પરસ્ય દાસસ્ય વ્યાધ્ય્-આદિ-વિક્લવ-મતેઃ સ્વામિનમ્ અન્-અનુજ્ઞાપ્ય + અપિ ભુઞ્જાનસ્ય કશ્-ચિદ્ દોષઃ । ન + અપ્ય્ એવં કુર્વાણસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય + અન્તિકે કસ્ય-ચિદ્ વિદિત-વૃત્તા-અન્તસ્ય + અપ્ય્ અ-પ્રસાદો યુજ્યતે માત્સર્ય-ત્યાગ-ચિત્ત-અ-પરિજ્ઞાનાત્ ॥
ન ચ + અત્ર ન્યાયે કશ્-ચિત્ સંદેહો યુક્તઃ । સર્વ-ઉત્સર્ગો હિ પૂર્વમ્ એવ ભગવત્-કણ્ઠ-ઉક્ત્યા પ્રતિપાદિતઃ । તથા ચ + આત્મ-ભાવ-રક્ષા સત્વ-અર્થમ્ એવ + ઉક્તા । તસ્ય સ્પષ્ટ-અવબોધ-અર્થમ્ અયં ન્યાયો * અભિયુક્તો ન તુ સ્વ-અર્થ-અપેક્ષયા + ઇતિ ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે આત્મ-ભાવ-રક્ષા ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[વિઇ. ભોગ-પુણ્ય-રક્ષા]
ભોગ-પુણ્ય-રક્ષા સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ એવં તાવદ્ આત્મ-ભાવ-રક્ષા વેદિતવ્યા । ભોગ-રક્ષા તુ વક્તવ્યા । તત્ર સુ-કૃત-આરમ્ભિણા ભાવ્યં માત્ર-જ્ઞેન ચ સર્વત ઇતિ શિક્ષા-પદાદ્ અસ્ય ભોગ-રક્ષા ન દુષ્-કરા ॥
ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયાં હિ શિક્ષા-પદમ્ ઉક્તં । સુ-સમીક્ષિત-કર્મ-કારિતા સુ-કૃત-કર્મ-કારિતા ચ । તેન ભોગાનાં દુર્-ન્યાસા પ્રેત્યવેક્ષા । અવજ્ઞા-પ્રતિષેધઃ સિદ્ધો ભવતિ । શમથ-પ્રસ્તાવેન ચ માત્ર-જ્ઞતા યુક્તિ-જ્ઞતા ચ + ઉક્તા ॥
તેન + ઇદં સિદ્ધં ભવતિ । યદ્ ઇદં । અલ્પ-અધમ-ભોગેન + અપિ કાર્ય-સિદ્ધૌ સત્યાં સ્વયમ્ અન્યૈર્ વા બહૂત્તમ-ભોગ-નાશન-ઉપેક્ષા ન કાર્યા + ઇતિ ॥
અત એવ + ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તં । પુત્ર-ભાર્યા-દાસી-દાસ-કર્મ-કર-પૌરુષેયાણાં સમ્યક્-પરિભોગેન + ઇતિ । તથા સ્વ-પર-બોધિ-પક્ષ-શ્રુત-આદ્ય્-અન્તરાય-કરૌ ત્યાગ-અ-ત્યાગૌ ન કાર્યૌ । અધિક-સત્વ-અર્થ-શક્તેસ્ તુલ્ય-શક્તેર્ વા બોધિ-સત્વસ્ય + અધિક-તુલ્ય-કુશલ-અન્તરાય-કરૌ ત્યાગ-અ-ત્યાગૌ ન કાર્યાવ્ ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ + ઇતિ ॥
ઇદં ચ સંધાય બોધિ-સત્વ-પ્રાતિમોક્ષે * અભિહિતં । યસ્ તુ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર + અભિનિષ્ક્રાન્ત-ગૃહ-આવાસો બોધિ-સત્વો બોધ્ય્-અઙ્ગૈર્ અભિયુક્તસ્ તેન કથં દાનં દાતવ્યં । કતરં દાનં દાતવ્યં । કિયદ્-રૂપં દાનં દાતવ્યં ॥ પે ॥
ધર્મ-દાયકેન ભવિતવ્યં ધર્મ-દાન-પતિના । યશ્ ચ શારિપુત્ર ગૃહી બોધિ-સત્વો ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-સમાનિ બુદ્ધ-ક્ષેત્રાણિ સપ્ત-રત્ન-પ્રતિપૂર્ણાનિ કૃત્વા તથા-ગતેભ્યો * અર્હદ્ભ્યઃ સમ્યક્-સંબુદ્ધેભ્યો દાનં દદ્યાદ્ । યશ્ ચ શારિપુત્ર પ્રવ્રજ્યા-પર્યાપન્નો બોધિ-સત્વ એકાં ચતુષ્-પદિકાં ગાથાં પ્રકાશયેદ્ અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । ન શારિપુત્ર તથા-ગતેન પ્રવ્રજિતસ્ય + આમિષ-દાનમ્ અનુજ્ઞાતં ॥ પે ॥

યસ્ય ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર પાત્ર-આગતઃ પાત્ર-પર્યાપન્નો લાભો ભવેદ્ ધાર્મિકો ધર્મ-લબ્ધઃ । તેન સાધારણ-ભોજિના ભવિતવ્યં સાર્દ્ધં સ-બ્રહ્મ-ચારિભિઃ । સચેત્ પુનઃ કશ્-ચિદ્ એવ + આગત્ય પાત્રં વા ચીવરં વા યાચેત । તસ્ય + અતિરિક્તં ભવેદ્ બુદ્ધ-અનુજ્ઞાતાત્ ત્રિ-ચીવરાદ્ । યથા પરિત્યક્તં દાતવ્યં । સચેત્ પુનસ્ તસ્ય + ઊનં ચીવરં ભવેદ્ યન્ નિશ્રિત્ય બ્રહ્મ-ચર્ય-વાસઃ । તન્ ન પરિત્યક્તવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અ-વિસર્જનીયં ત્રિ-ચીવરમ્ ઉક્તં તથા-ગતેન । સચેત્ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિ-સત્વઃ ત્રિ-ચીવરં પરિત્યજ્ય યાચનક-ગુરુકો ભવેન્ ન તેન + અલ્પ-ઇચ્છતા આસેવિતા ભવેત્ । યસ્ તુ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર + અભિનિષ્ક્રાન્ત-ગૃહ-આવાસો બોધિ-સત્વસ્ તેન ધર્મ આસેવિતવ્યઃ । તન્ ન તેન + અભિયુક્તેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ॥
અન્યથા હ્ય્ એક-સંગ્રહ-અર્થં મહતઃ સત્વ-રાશેસ્ તસ્ય ચ સત્વસ્ય બોધિ-સત્વ-આશય-પરિકર્મ-અન્તરાયાન્ મહતો * અર્થસ્ય હાનિઃ કૃતા સ્યાદ્ । અત એવ + ઉદાર-કુશલ-પક્ષ-વિવર્જનતા + અપક્ષાલ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । એવં તાવત્ ત્યાગ-પ્રતિષેધઃ । અ-ત્યાગ-પ્રતિષેધો * અપિ ॥
યથા + આર્ય-સાગરમતિ-સૂત્રે મહા-યાન-અન્તરાયેષુ બહુ-લાભતા પઠ્યતે । યો * અયં વિધિર્ આત્મન્ય્ ઉક્તઃ સો * અન્યસ્મિન્ન્ અપિ બોધિ-સત્વે પ્રતિપાદ્ય ઇતિ કુતો ગમ્યતે । આર્ય-ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયાં દેશિતત્વાત્ । પર-કૃત્ય-કારિતઃ સ્વ-કાર્ય-પરિત્યાગ ઇતિ ॥
તથા + આર્ય-વિમલકીર્તિ-નિર્દેશે * અપ્ય્ ઉક્તં । સંસાર-ભય-ભીતેન કિં પ્રતિસર્તવ્યમ્ । આહ । સંસાર-ભય-ભીતેન મઞ્જુશ્રીર્ બોધિ-સત્વેન બુદ્ધ-માહાત્મ્યં પ્રતિસર્તવ્યં । આહ । બુદ્ધ-માહાત્મ્ય-સ્થાતુ-કામેન કુત્ર સ્થાતવ્યં । આહ । બુદ્ધ-માહાત્મ્યે સ્થાતુ-કામેન સર્વ-સત્વ-સમતાયાં સ્થાતવ્યં । આહ । સર્વ-સત્વ-સમતાયાં સ્થાતુ-કામેન કુત્ર સ્થાતવ્યં । આહ ।સર્વ-સત્વ-સમતાયાં સ્થાતુ-કામેન સર્વ-સત્વ-પ્રમોક્ષાય સ્થાતવ્યમ્ ઇતિ ॥
તથા ચ ધર્મ-સઙ્ગીતૌ સાર્થવાહો બોધિ-સત્વ આહ । યો ભગવન્ બોધિ-સત્વઃ સર્વ-સત્વાનાં પ્રથમતરં બોધિમ્ ઇચ્છતિ ન + આત્મનઃ । યાવદ્ ઇયં ભગવન્ ધર્મ-સઙ્ગીતિર્ ઇતિ ॥
ઉત્સર્ગાદ્ એવ ચ + અસ્ય સ્વ-અર્થ-અ-ભાવઃ સિદ્ધઃ । કિં તુ સત્વ-અર્થ-હાનિ-ભયાદ્ અ-યોગ્યે સત્વે સુ-ભરં ન + આરોપયતિ । યત્ર તુ સત્વ-અર્થ-હાનિં ન પશ્યતિ તત્ર સ્વયં કૃતમ્ અન્યેન વા જગદ્ * ધિતમ્ આચરિતમ્ ઇતિ કો વિશેષો । યદ્ અયમ્ અ-પર-બોધિ-સત્વ-કુશલ-સિદ્ધયે ન સ્વ-કુશલમ્ ઉત્સૃજતિ । અથ સ્વ-દુર્-ગતિ-દુષ્ખ-દ્ બિભેતિ । દ્વિતીયસ્ય + અપિ તદ્ એવ દુષ્ખં । અથ તદ્-દુષ્ખેન મે બાધા ન + અસ્તિ + ઇત્ય્ ઉપેક્ષતે । યથા + ઉક્તૈઃ સૂત્રૈઃ સ-આપત્તિકો ભવતિ ॥
યથા ચ રત્ન-કૂટ-સૂત્રે । ચત્વાર ઇમે કાશ્યપ બોધિ-સત્વ-પ્રતિ-રૂપકા ઇત્ય્ આરભ્ય + ઉક્તં । આત્મ-સુખ-અર્થિકો ભવતિ ન સર્વ-સત્વ-દુષ્ખ-અપનયન-અર્થિક ઇતિ ॥
તસ્માદ્ ઉગ્ર-પરિપૃચ્છા-વિધિના પૂર્વ-વદ્ આત્મા ગર્હણીયઃ એષા તુ બોધિ-સત્વ-શિક્ષા યથા + આર્ય-નિર્-આરમ્ભેણ ધર્મ-સઙ્ગીતિ-સૂત્રે નિર્દિષ્ટા । કથં કુલ-પુત્રાઃ પ્રતિપત્તિ-સ્થીત વેદિતવ્યાઃ । આહ । યદા સત્વેષુ ન વિપ્રતિપદ્યન્તે । આહ । કથં સત્વેષુ ન વિપ્રતિપદ્યન્તે । આહ । યન્ મૈત્રીં ચ મહા-કરુણાં ચ ન ત્યજન્તિ । સુભૂતિર્ આહ । કતમા બોધિ-સત્વાનાં મહા-મૈત્રી । આહ । યત્ કાય-જીવિતં ચ સર્વ-કુશલ-મૂલં ચ સર્વ-સત્વાનાં નિર્યાતયન્તિ ન ચ પ્રતિકારં કાઙ્ક્ષન્તિ । આહ । કતમા બોધિ-સત્વાનાં મહા-કરુણા । યત્ પૂર્વતરં સત્વાનાં બોધિમ્ ઇચ્છન્તિ ન + આત્મન ઇતિ ॥

અત્ર + એવ ચ + આહ । મહા-કરુણા-મૂલાઃ સર્વ-બોધિ-સત્વ-શિક્ષા ઇતિ । અ-વશ્યં ચ ભગવતા + ઇદં ન નિવારણીયં । અન્યતર-બોધિ-સત્વ-અર્થે ન + અર્થિત્વાદ્ અ-વશ્યં તુ + ઉપદિશતિ + ઇતિ નિશ્ચીયતે । યેન દાતુર્ મહા-દક્ષિણીયે મહા-અર્થ-દાનાન્ મહા-પુણ્ય-સાગર-વિસ્તરો દૃશ્યતે । અન્યથા તુ કેવલમ્ એવ વિઘાતિનો મરણં સ્યાત્ ॥
યત્ તુ પ્રશાન્ત-વિનિશ્ચય-પ્રાતિહાર્ય-સૂત્રે દેશિતમ્ । ય એષ તે મહા-રાજ વર્ષ-શત-સહસ્રેણ પરિવ્યયો * અત્ર પ્રવિષ્ટઃ સ સર્વઃ પિણ્ડી-કૃત્ય + એકસ્ય ભિક્ષોર્ યાત્રા ભવેદ્ એવં પ્રત્ય્-એકં સર્વ-ભિક્ષૂણાં । યશ્ ચ + ઉદ્દેશ-સ્વ-અધ્યાય-અભિયુક્તો બોધિ-સત્વઃ સ-ગૌરવો ધર્મ-ક-મઃ શ્રદ્ધા-દેયમ્ આહારં પરિગૃહ્ય + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયેત્ । અનેન + અહં ધર્મ-પર્યેષ્ટિમ્ આપત્સ્યએ ઇતિ । અસ્ય કુશલસ્ય + એષ દેય-ધર્મ-પરિત્યાગઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં ન + ઉપૈતિ + ઇતિ ॥
તદ્ ગૃહ-સુખ-પલિશુદ્ધમ્ અધિકૃત્ય + ઉક્તં । ન તુ પૂર્વ-ઉક્ત-વિધિના કશ્-ચિદ્ દોષઃ ॥
ઉક્તો સમાસતા ભોગ-રક્ષા । પુણ્ય-રક્ષા વાચ્યા । તત્ર સ્વ-અર્થ-વિપાક-વૈતૃષ્ણ્યાચ્ * છુભં સંરક્ષિતં ભવેત્ ॥
યથા + ઉક્તં નારાયણ-પરિપૃચ્છાયાં । સ ન + આત્મ-હેતોઃ શીલં રક્ષતિ । ન સ્વર્ગ-હેતોઃ । ન શક્રત્વ-હેતોઃ । ન ભોગ-હેતોઃ । ન + ઐશ્વર્ય-હેતોઃ । ન રૂપ-હેતોર્ ન વર્ણ-હેતોર્ ન યશો-હેતોઃ । પે ॥
ન નિરય-ભય-ભિ-તઃ શીલં રક્ષતિ । પે ॥
એવં ન તિર્યગ્-યોનિ-ભય-ભીતઃ શીલં રક્ષતિ । અન્યત્ર બુદ્ધ-નેત્રી-પ્રતિષ્ઠાપનાય શીલં રક્ષતિ । યાવત્ સર્વ-સત્વ-હિત-સુખ-યોગ-ક્ષેમ-અર્થિકઃ શીલં રક્ષતિ ॥
સ એવં-રૂપેણ શીલ-સ્કન્ધેન સમન્વાગતો બોધિ-સત્વો દશભિર્ ધર્મૈર્ ન હીયતે । કતમૈર્ દશભિઃ । યદ્ ઉત ન ચક્ર-વર્તિ-રાજ્યાત્ પરિહીયતે । તત્ર ચ ભવત્ય્ અ-પ્રમત્તો બોધિ-પ્રતિકાઙ્ક્ષી બુદ્ધ-દર્શનમ્ અભિકાઙ્ક્ષતે । એવં બ્રહ્મત્વાદ્ બુદ્ધ-દર્શન-અ-ભેદ્ય-પ્રતિલમ્ભાદ્ ધર્મ-શ્રવણાન્ ન પરિહીયતે । યાવદ્ યથા-શ્રુત-પ્રતિપત્તિ-સંપાદનાય બોધિ-સત્વ-સંવર-સમાદાનાન્ ન પરિહીયતે । અન્-આછેદ્ય-પ્રતિભાનાત્ સર્વ-કુશલ-ધર્મ-પ્રાર્થન-ધ્યાનાન્ ન પરિહીયતે ॥
એવં શીલ-સ્કન્ધ-પ્રતિષ્ઠિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ સદા નમસ્-કૃતો ભવતિ દેવૈઃ । સદા પ્રશંસિતો ભવતિ નાગૈઃ । સદા નમસ્-કૃતો ભવતિ યક્ષૈઃ । સદા પૂજિતો ભવતિ ગન્ધર્વૈઃ સદા + અપચાયિતશ્ ચ ભવતિ નાગ-ઇન્દ્ર-અસુર-ઇન્દ્રૈઃ । સદા સુ-માનિતશ્ ચ ભવતિ બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-શ્રેષ્ઠિ-ગૃહ-પતિભિઃ । સદા + અભિગમનીયશ્ ચ ભવતિ પણ્ડિતૈઃ । સદા સમન્વાહૃતશ્ ચ ભવતિ બુદ્ધૈઃ । શાસ્તૃ-સંમતશ્ ચ ભવતિ સ-દેવકસ્ય લોકસ્ય + અનુકમ્પકશ્ ચ ભવતિ સર્વ-સત્વાનાં ॥ પે ॥
ચતસ્રો ગતીર્ ન ગચ્છતિ । કતમાશ્ ચતસ્રો । યદ્ ઉત + અ-ક્ષણ-ગતિં ન ગચ્છત્ય્ અન્યત્ર સત્વ-પરિપાકાત્ । બુદ્ધ-શૂન્ય-બુદ્ધ-ક્ષેત્રં ન ગચ્છતિ । મિથ્યા-દૃષ્ટિ-કુલ-ઉપપત્તિં ન ગચ્છતિ । સર્વ-દુર્-ગતિ-ગતિં ન ગચ્છતિ ॥
એવં પૂર્વ-ઉત્સૃષ્ટસ્ય + અપિ પુણ્યસ્ય ક્લેશ-વશાત્ પુનર્ ઉપાદીયમાનસ્ય રક્ષા કાર્યા । પુણ્ય-દાનાદ્ અપિ યત્ પુણ્યં તતો * અપિ ન વિપાકઃ પ્રાર્થનીયો * અન્યત્ર પર-અર્થાત્ । કિં ચ પુણ્યં રક્ષિતુ-કામઃ । પશ્ચાત્ તાપં ન કુર્વીત ॥
યથા + ઉક્તમ્ ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયાં । દત્ત્વા ચ ન વિપ્રતિસાર-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્ ઇતિ ॥
પૃષ્ઠ-દૌર્બલ્યાદ્ દૌર્બલ્યં । વિપ્રતિસારાત્ પાપ-વત્ પુણ્યસ્ય + અપિ ક્ષયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । ન ચ કૃત્વા પ્રકાશયેદ્ । અન્-એક-પર્યાયેણ હિ ભગવતા પ્રછન્ન-કલ્યાણતા । વિવૃત-પાપતા વર્ણિતા । તત્ર વિવૃતસય્ ક્ષયો ગમ્યતે । પાપસ્ય દૌર્મનસ્યેન + એવ પુણ્યસ્ય સૌમનસ્યેન + આપત્તિઃ સત્વ-અર્થં નિર્-આમિષ-ચિત્તસ્ય પ્રકાશયતઃ ॥
યથા રત્ન-મેઘે વૈદ્ય-દૃષ્ટ-અન્તેન આત્મ-ઉત્કર્ષો નિર્-દોષ ઉક્તઃ । પુનઃ પુણ્ય-રક્ષા કામો લાભ-સત્-કાર-ભીતઃ સ્યાદ્ ઉન્નતિં વર્જયેત્ સદા । બોધિ-સત્વો પ્રસન્નઃ સ્યાદ્ ધર્મે વિમતિમ્ ઉત્સૃજેત્ ॥
ઇદં ચ રત્ન-કૂટે * અભિહિતં । ચતુર્ભિઃ કાશ્યપ ધર્મૈઃ સમન્વાગતસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય + ઉત્પન્ન-ઉત્પન્નાઃ કુશલા ધર્માઃ પરિહીયન્તે । યૈઃ ચતુર્ભિર્ મુક્તાઃ ન વર્ધન્તે કુશલ-ધર્મૈઃ । કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ । યદ્ ઉત + અભિમાનિકસ્ય લોક-આયત-મન્ત્ર-પર્યેષ્ટ્યા । લાભ-સત્-કાર-અધ્યવસિતસ્ય કુલ-પ્રત્યવલોકનેન । બોધિ-સત્વ-વિદ્વેષ-અભ્યાખ્યાનેન । અ-શ્રુતાનામ્ અ-નિર્દિષ્ટાનાં ચ સૂત્ર-અન્તાનાં પ્રતિક્ષેપેણ + ઇતિ ॥
આર્ય-સર્વ-અસ્તિ-વાદાનાં ચ પઠ્યતે । પશ્યધ્વં ભિક્ષવ એતં ભિક્ષું કેશ-નખ-સ્તૂપે સર્વ-અઙ્ગેન પ્રણિપત્ય ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદયન્તમ્ ।એવં ભદન્ત । અનેન ભિક્ષવો ભિક્ષુણા યાવતી ભૂમિર્ આક્રાન્તા + અધર-શીતિ-યોજન-સહસ્રાણિ યાવત્ કાઞ્ચન-ચક્રં । અત્ર + અન્તરે યાવન્ત્યા વાલિકાસ્ તાવન્ત્ય્ અનેન ભિક્ષુણા ચક્ર-વર્તિ-રાજ્ય-સહસ્રાણિ પરિભોક્તવ્યાનિ । યાવદ્ અથ + આયુષ્માન્ ઉપાલિર્ યેન ભગવાન્ તેન + અઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્ । યદ્ ઉક્તં ભગવતા + અસ્ય ભિક્ષોર્ એવં મહાન્તિ કુશલ-મૂલાનિ । કુત્ર + ઇમાનિ ભગવન્ કુશલ-મૂલાનિ તનુત્વં પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગચ્છન્તિ । ન + અહમ્ ઉપાલે એવં ક્ષતિં ચ + ઉપહતિં ચ સમનુપશ્યામિ । યથા સ-બ્રહ્મ-ચારી સ-બ્રહ્મ-ચારિણો * અન્તિકે દુષ્ટ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । અત્ર + ઉપાલે ઇમાનિ મહાન્તિ કુશલ-મૂલાનિ તનુત્વં પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગચ્છન્તિ । તસ્માત્ તર્હ્ય્ ઉપાલે એવં શિક્ષિતવ્યં યદ્ દગ્ધ-સ્થૂણાયામ્ અપિ ચિત્તં ન પ્રદૂષયિષ્યામઃ । પ્રાગ્ એવ સ-વિજ્ઞાનકે કાય ઇતિ ॥
આર્ય-મઞ્જુશ્રી-વિક્રીડિત-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । પ્રતિઘઃ પ્રતિઘ ઇતિ કલ્પ-શત-ઉપચિતં કુશલ-મૂલં પ્રતિહન્તિ તેન + ઉચ્યતે પ્રતિઘ ઇતિ ॥
આર્ય-ગણ્ડ-વ્યૂહ-સૂત્રે ચ સમન્ત-સત્વ-પરિત્રાણ્ય્ ઓજસઃ સ્ત્રિયા રાત્રિ-દેવતયા પૂર્વ-અવદાનં કથયન્ત્યા + અભિહિતં । તે તેન + અન્યો-ન્ય-અવમન્યન-અ-સમુદિતેન + અ-કુશલ-મૂલેન + આયુઃ-પ્રમાણાદ્ અપિ પરિહીયન્તે સ્મ । વર્ણાદ્ અપિ બલાદ્ અપિ પરિહીયન્તે સ્મ + ઇતિ । અત્ર ચ ન કદા-ચિદ્ ઉન્નતિઃ કાર્યા + ઇતિ પ્રદર્શન-અર્થં સદા + ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
લાભ-સત્-કારસ્ તુ કદા-ચિદ્ અભ્યુપગમ્યતે * અપિ । યથા + ઉક્તં આર્ય-રત્ન-મેઘે । ઇહ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વઃ સુમેરુ-માત્રમ્ અપિ રત્ન-રાશિં લભમાનઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ । પ્રત્યવરમ્ અપિ વસ્તુ પ્રતિલભમાનઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । તસ્ય + એવં ભવતિ । એતે સત્વા મત્સરિણો લુબ્ધા લોભ-અભિભૂતાઃ । તદ્-ધેતોઃ તત્-પ્રત્યયં તન્-નિદાનં મહા-વારિ-સ્કન્ધ-અવષ્ટબ્દા ઇવ સંસાર-સાગરે ઉન્મજ્જ-નિમજ્જનં કુર્વન્તિ । તદ્ એષાં ભવિષ્યતિ દીર્ઘ-રાત્રમ્ અર્થાય હિતાય સુખાય । સર્વં પ્રતિગૃહ્ય ન સ્વી-કરોતિ । ન લોભ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । અન્યત્ર સર્વ-સત્વ-સાધારણાં બુદ્ધ-ધર્મ-સંઘેષુ કારાં કરોતિ । યથા દુષ્ખિતાનાં ચ સર્વ-સત્વાનામ્ ઉપજીવ્યં કરોતિ ।તં ચ દાન-પતિં સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ + ઇતિ ॥

તથા + અત્ર + એવ + ઉક્તં । તેન ચ દાનેન ન + ઉન્નતો ભવતિ + ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । યદિ પુનર્ અસ્ય તદ્-ધેતોસ્ તત્-પ્રત્યયં તન્-નિદાનં કીર્તિ-શબ્દ-શ્લોકો ભવતિ તત્ર ન + ઉન્નામ-જાતો ભવતિ ન માન-જાતો ન મદ-જાતઃ । એવં ચ + અસ્ય ભવતિ । ન ચિરેણ કાલેન યસ્ય ચ + અયં કીર્તિ-શ્લોક-શબ્દઃ સમુત્થિતો યૈશ્ ચ સમુત્થાપિતો યશ્ ચ કીર્તિ-શબ્દ-શ્લોકસ્ ત્રયમ્ અપ્ય્ એતત્ સર્વેણ સર્વં ન ભવિષ્યતિ । તત્ર કઃ પણ્ડિત-જાતીયો * અ-નિત્યેષુ ન ચ સ્થિતેષુ ધર્મેષ્વ્ અ-ધ્રુવેષ્વ્ અન્-આશ્વાસિકેષ્વ્ અનુનય-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયેદ્ ઉન્નતો ભવેન્ માન-દર્પિતો વા । એવં હિ બોધિ-સત્વો લાભ-સત્-કાર-કીર્તિ-શબ્દ-શ્લોકેષુ સુ-ઉપસ્થિત-સ્મૃતિર્ વિહરતિ + ઇતિ ॥
પુનર્ આહ । ચણ્ડાલ-કુમાર-ઉપમાશ્ ચ લોકે વિહરન્તિ નીચ-નીચેન મનસા । માન-મદ-દર્પ-અધિગતાશ્ ચ ભવન્તિ પૈશુન્ય-સંજ્ઞાયાઃ સતત-સમિતં પ્રત્યુપસ્થિતત્વાદ્ ઇતિ ॥
પુનર્ અપ્ય્ ઉક્તં । ઇહ કુલ-પુત્ર + અભિનિષ્ક્રાન્ત-ગૃહ-વાસઃ પ્રવ્રજિતો બોધિ-સત્વો મૃતક-સદૃશો * અહં મિત્ર-અમાત્ય-જ્ઞાતિ-સાલોહિતાનામ્ ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ । વૈરૂપ્યં મે * અભ્યુદ્ગતં વિ-વર્ણાનિ ચ મે વાસાંસિ પ્રાવૃતાન્ય્ અન્યશ્ ચ મે આકલ્પઃ સંવૃત્ત ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ । મુણ્ડઃ પાત્ર-પાણિઃ કુલાત્ કુલમ્ ઉપસંક્રમામિ ભિક્ષા-હેતોર્ ભિક્ષા-નિદાનમ્ ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ । નીચ-નીચેન ચિત્તેન ચણ્ડાલ-કુમાર-સદૃશેન પિણ્ડાય ચરામિ + ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ । પૈણ્ડિલિકો * અસ્મિ સંવૃતઃ । પર-પ્રતિબદ્ધા ચ મે જીવિકા + ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ । અવધૂતમ્ અવજ્ઞાતં પ્રતિગૃહ્ણામિ + ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ । આરાધનીયા મે આચાર્ય-ગુરુ-દક્ષિણીયા ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ । સંતોષણીયા મે સ-બ્રહ્મ-ચારિણો । યદ્ ઉત તેન તેન + આચાર-ગો-ચર-સમુદાચારેણ + ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ । અ-પ્રતિલબ્ધ-અનુબદ્ધ-ધર્માન્ પ્રતિપત્સ્યએ ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ । ક્રુદ્ધાનાં વ્યાપન્ન-ચિત્તાનાં સત્વાનાં મધ્યે ક્ષાન્તિ-બહુલો વિહરિષ્યામિ + ઇતિ નિહતમાનો ભવતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-સાગરમતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । સત્-કાય-પરિશુદ્ધશ્ ચ ભવતિ । લક્ષણ-સમલં-કૃત-ગાત્ર-મૃદુ-તરુણ-હસ્ત-પાદઃ સ્વ-વિભક્ત-પુણ્ય-નિષ્યન્દ-ગાત્રો * અ-હીન-ઇન્દ્રિયઃ સર્વ-અઙ્ગ-પ્રત્ય્-અઙ્ગ-પરિપૂર્ણઃ । ન ચ રૂપ-મદ-મત્તો ભવતિ । ન કાય-મણ્ડન-યોગ-અનુયુક્તઃ । સ કિયદ્ * ધીનાનામ્ અપિ સત્વાનાં રૂપ-વિકલાનામ્ અપ્ય્ અવનમતિ પ્રણમતિ ધર્મ-ગ્રાહ્યતામ્ ઉપાદાય + ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + ઉક્તં । સ્યાદ્ યથા + અપિ નામ ભગવન્ યદા મહા-સાગરઃ પ્રતિસંતિષ્ઠતે તદા નિમ્ને પૃથિવી-પ્રદેશે સંતિષ્ઠતે । તસ્ય નિમ્નત્વાદ્ અલ્પ-કૃચ્છ્રેણ સર્વ-નદ્યશ્ ચ સર્વ-પ્રશ્રવણાનિ ચ પ્રપતન્તિ । એવમ્ એવ ભગવન્ નિર્-માનસ્ય ગુરુ-દક્ષિણીય-ગૌરવસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય + અલ્પ-કૃચ્છ્રેણ તાનિ ગમ્ભીરાણિ ધર્મ-સુખાનિ શ્રોત-ઇન્દ્રિયસ્ય + આભાસમ્ આગચ્છન્તિ । સ્મૃતૌ ચ + અવતિષ્ઠન્તે । તસ્માત્ તર્હિ ભગવન્ યો બોધિ-સત્વો માન-ઉન્નતો ભવતિ માન-સ્તબ્ધઃ ન ચ ગુરુ-દક્ષિણીયેભ્યો * અવનમતિ ન પ્રણમતિ વેદિતવ્યં ભગવન્ માર-અઙ્કુશ-આવિદ્ધો વત + અયં બોધિ-સત્વ ઇતિ ॥
આર્ય-લોક-ઉત્તર-પરિવર્તે ચ + ઉક્તં । દશ + ઇમાનિ ભો જિન-પુત્ર બોધિ-સત્વાનાં માર-કર્માણિ । કતમાનિ દશ । યદ્ ઇદં ગુરુ-દક્ષિણીય-આચાર્ય-માતા-પિતૃ-શ્રમણ-બ્રાહ્મણ-સમ્યગ્-ગત-સમ્યક્-પ્રતિપન્નેષ્વ્ અ-ગૌરવતા માર-કર્મ । ધર્મ-ભાણકાનાં વિશિષ્ટ-ધર્મ-અધિગતાનામ્ ઉદાર-ધર્મ-દેશકાનાં મહા-યાન-સમારૂઢાનાં નિર્વાણ-પથ-વિધિ-જ્ઞાનાં ધારણી-સૂત્ર-અન્ત-રાજ-પ્રતિલબ્ધાનાં ન + અવનમતિ । ગર્વિત-સ્તબ્ધશ્ ચ ભવતિ । ધર્મ-ભાણકે ન ગૌરવમ્ ઉત્પાદયતિ । ન શુશ્રૂષાં ન ચિત્રી-કારં કરોતિ । માર-કર્મ ધર્મ-શ્રવણ-સાંકથ્યે ચ નિષણ્ણએ ઉદાર-ધર્મ-વેગે સમુત્પન્ને ધર્મ-ભાણકસ્ય સાધુ-કારં ન પ્રયચ્છતિ મા કશ્-ચિદ્ અસ્મિન્ પ્રશંસતિ + ઇતિ માર-કર્મ ॥
અભિમાનં ચ + ઉત્પાદ્ય + આત્માનં પ્રતિગૃહ્ણાતિ । પરાંશ્ ચ ન ગૃહ્ણાતિ । આત્મ-જ્ઞતાં ચ ન + અવતરતિ । ચિત્ત-નિધ્યપ્તિં ન + ઉત્પાદયતિ । માર-કર્મ ॥
અધિમાનં ચ + ઉત્પાદ્ય + અ-જાનન્ન્ અ-બુધ્યમાનો વર્ણ-અર્હાણાં પુદ્ગલાનાં વર્ણં પ્રતિચ્છાદયતિ । અ-વર્ણં ભાષતે । ન ચ પરસ્ય ગુણ-વર્ણેન + આત્ત-મના ભવતિ । માર-કર્મ ॥
જાનાતિ ચ । અયં ધર્મો * અયં વિનયો ભૂતમ્ ઇદં બુદ્ધ-વચનમ્ ઇતિ । પુદ્ગલ-વિદ્વેષેણ ધર્મ-વિદ્વેષં કરોતિ । સદ્-ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । અન્યાંશ્ ચ વિગ્રાહયતિ । માર-કર્મ ॥
ઉચ્ચ-માનસં પ્રાર્થયતે પરિહાર-ધર્મં ન માર્ગયતિ । પર-ઉપસ્થાનં સો * અભિયાતિ । અભિનન્દતિ । વૃદ્ધ-સ્થવિરાણાં ચિર-ચરિત-બ્રહ્મ-ચર્યાણાં ન પ્રત્યુપતિષ્ઠતે ન ચ પ્રત્યુદ્ગચ્છતિ । માર-કર્મ ॥
ભૃકુટી-મુખઃ ખલુ પુનર્ ભવતિ । ન સ્મિત-મુખઃ । ન ખિલ મધુર-વચનઃ । સદા કઠિન-ચિત્તશ્ છિદ્ર-અન્વેષી ॥
અવતાર-પ્રેક્ષી । માર-કર્મ ॥
અભિમાનં ચ પતિત્વા પણ્ડિતાન્ ન + ઉપસંક્રામતિ । ન સેવતે । ન ભજતે । ન પર્યુપાસ્તે । ન પરિપ્રશ્નયતિ । ન પરિપૃચ્છતિ । કિં કુશલં કિમ્ અ-કુશલં કિં કરણીયં કિં કૃતં દીર્ઘ-રાત્રમ્ અર્થાય હિતાય સુખાય ભવતિ । કિં વા + અ-કૃતં દીર્ઘ-રાત્રમ્ અન્-અર્થાય + અ-હિતાય + અ-સુખાય ભવતિ + ઇતિ । સજડઃ સજડતરો ભવતિ । મોહ-વ્યૂહો માન-ગ્રાહી । અ-નિઃસરણ-દર્શી । માર-કર્મ ॥
સઅ માન-અભિભૂતો બુદ્ધ-ઉત્પાદં વિરાગયતિ । પૂર્વ-કુશલ-મૂલં ક્ષપયતિ । નવં ન + ઉત્થાપયતિ । અ-નિર્દેશં નિર્દિશતિ । વિગ્રહમ્ આરભતે વિવાદ-બહુલશ્ ચ ભવતિ । સ એવં ધર્મ-વિહારી સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યસ્મિન્ મિથ્યા મહા-પ્રપાતં પતેત્ । અથ ચ પુનર્ બોધિ-ચિત્ત-બલ-અધીનાદ્ ઐશ્વર્યં પ્રતિલભતે । સ કલ્પ-શત-સહસ્રેષુ બુદ્ધ-ઉત્પાદં ન + આસાદયતિ । કુતઃ પુનર્ ધર્મ-શ્રવણમ્ । ઇદં દશમં માર-કર્મ ॥
ઇમાનિ ભો જિન-પુત્ર દશ માર-કર્માણિ । યાનિ પરિવર્જ્ય બોધિ-સત્વા દશ જ્ઞાન-કર્માણિ પ્રતિલભન્તે । અત્ર + એવ ચ જ્ઞાન-કર્મસુ પચ્યતે । નિર્-માનતા સર્વ-સત્વેષ્વ્ ઇતિ ॥
આર્ય-રાષ્ટ્રપાલ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । અપાય-ભૂમિં । ગતિમ્ અ-ક્ષણેષુ । દરિદ્રતાં । નીચ-કુલ-ઉપપત્તિમ્ । જાત્ય્-અન્ધ્ય-દૌર્બલ્યમ્ અથ + અલ્પ-સ્થામતાં । ગૃહ્ણન્તિ તે માન-વશેન મૂઢાઃ ॥
ઇતિ ॥
ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । સત્વ-ક્ષેત્રં બોધિ-સત્વસ્ય બુદ્ધ-ક્ષેત્રં યતશ્ ચ બુદ્ધ-ક્ષેત્રાદ્ બુદ્ધ-ધર્માણાં લાભ-આગમો ભવતિ । ન + અર્હામિ તસ્મિન્ વિપ્રતિપત્તુમ્ । એવં ચ + અસ્ય ભવતિ । સર્વં સુ-ચરિતં દુશ્-ચરિતં ચ સત્વાન્ નિશ્રિત્ય પ્રવર્તતે । દુશ્-ચરિત-આશ્રમાચ્ ચ + અપાયાઃ પ્રવર્તન્તે । સુ-ચરિત-આશ્રયાદ્ દેવ-મનુષ્યા ઇતિ ॥

અત એવ રત્ન-ઉલ્કા-ધારણ્યામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । ઇહ ભો જિન-પુત્રાઃ પ્રથમ-ચિત્ત-ઉત્પાદિકો બોધિ-સત્વઃ આદિત એવ સર્વ-સત્વાનામ્ અન્તિકે દશ-પ્રકારં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । કતમદ્ દશ-પ્રકારં । તદ્ યથા । હિત-ચિત્તતાં સુખ-ચિત્તતાં દાયા-ચિત્તતાં સ્નિગ્ધ-ચિત્તતાં પ્રિય-ચિત્તતાં અનુગ્રહ-ચિત્તતાં આરક્ષા-ચિત્તતાં સમ-ચિત્તતાં આચાર્ય-ચિત્તતાં શાસ્તૃ-ચિત્તતાં । ઇદં દશ-પ્રકારં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ + ઇતિ ॥
શ્રદ્ધા-બલ-આધાન-અવતાર-મુદ્રા-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । સર્વ-સત્વાનાં શિષ્યત્વ-અભ્યુપગમે સ્થિતો * અસ્મિ । પરાંશ્ ચ સર્વ-સત્વ-શિષ્યત્વ-અભ્યુપગમે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામિ + ઇત્ય્ આશ્વાસં પ્રતિલભતે ॥

પેયાલં ॥
સર્વ-સત્વેષ્વ્ અવનમ-પ્રણમનતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો * અસ્મિ + ઇતિ પૂર્વ-વત્ ॥
તત્ર + અવનમન-પ્રણમનતાયાં સર્વ-સત્વેષુ નિર્-માનતા ॥
તથા + આર્ય-વિમલકીર્તિ-નિર્દેશે । પરિશુદ્ધ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-ઉપપત્તયે સર્વ-સત્વેષુ શાસ્તૃ-પ્રેમ + ઉક્તં । લોક-પ્રસાદ-અનુરક્ષા-અર્થં ત્વ્ આસન-પાદ-પ્રખ્યાલન-કર્મ કુર્વતા + અપિ ચેતસા સ્ત્રીષુ વા + અ-ક્ષણ-પ્રાપ્તેષુ વા વિનિપતિતેષુ બોધિ-સત્વેન પ્રેમ-ગૌરવ-અભ્યાસઃ કાર્યઃ ॥
ઉક્તં હિ ગણ્ડ-વ્યૂહે તસ્ય સમનન્તર-નિષણ્ણસ્ય તસ્મિન્ મહા-સિંહ-આસને સર્વઃ સ જન-કાયો * અભિમુખઃ પ્રાઞ્જલિ-સ્થિતો * અભૂત્ । તમ્ એવ રાજાનં નમસ્યમાનઃ ॥ પે ॥
સ ખલુ સર્વ-ધર્મ-નિર્નાદ-ચ્છત્ર-મણ્ડલ-નિર્ઘોષો રાજા તેષાં યાચનકાનાં સહ દર્શનેન + આત્ત-મનસ્કતરો રાજ્ઞા + અનેન ચ ત્રિ-સાહસ્ર-ચક્ર-વર્તિ-રાજ્ય-પ્રતિલાભેન + અ-સીમ-આપ્રાપ્ત-કલ્પ-પર્યવસાનેન । યાવત્ શુદ્ધ-આવાસ-દેવ-શાન્તિ-વિમોક્ષ-મુખ-વિહારેણ + અ-પર્યન્ત-કલ્પ-આવસાનેન । તદ્ યથા કુલ-પુત્ર પુરુષસ્ય + એક-અન્ત-તૃષ્ણા-ચરિતસ્ય માતા-પિતૃ-ભ્રાતૃ-ભગિની-મિત્ર-અમાત્ય-જ્ઞાતિ-સાલોહિત-પુત્ર-દુહિતૃ-ભાર્યા-ચિર-કાલ-વિયુક્તસ્ય + અટવી-કાન્તાર-વિપ્રણષ્ટસ્ય તદ્-દર્શન-કામસ્ય । તેષાં સમવધાનેન મહતી પ્રીતિર્ અધ્યવસાનમ્ ઉત્પતેત્ તદ્-દર્શન-અ-વિતૃપ્તતયા । એવમ્ એવ કુલ-પુત્ર રાજ્ઞઃ સર્વ-ધર્મ-નિર્નાદ-ચ્છત્ર-મણ્ડલ-નિર્ઘોષસ્ય તેષાં યાચનકાનાં સહ દર્શનેન મહા-પ્રીતિ-વેગાઃ સંજાતાઃ । ચિત્ત-તુષ્ટિ-સુખમ્ અવક્રાન્તં મહાંશ્ ચિત્ત-ઉદગ્રતા-વેગઃ પ્રાદુર્-ભૂતો યાવત્ તેષુ સર્વ-યાચનકેષુ એક-પુત્રક-સંજ્ઞા માતા-પિતૃ-સંજ્ઞા દક્ષિણીય-સંજ્ઞા કલ્યાણ-મિત્ર-સંજ્ઞા વર્ણ-સંજ્ઞા દુર્-લભ-સંજ્ઞા દુષ્-કર-કારક-સંજ્ઞા બહુ-કર-સંજ્ઞા પરમ-ઉપકારિ-સંજ્ઞા બોધિ-માર્ગ-ઉપસ્તમ્ભ-સંજ્ઞા આચાર્ય-શાસ્તૃ-સંજ્ઞા + ઉત્પદ્યેત + ઇતિ ॥
એવમ્ અન્ય-ગત-ભાવે સત્વાનામ્ અગ્રતો-ગમન-ઉપસ્થાન-આદિ-પ્રસઙ્ગે સર્વ-ઉત્સર્ગં સ્મરેત્ । એષામ્ એવ + અયમ્ આત્મીયઃ કાયઃ । યથા-ઇષ્ટમ્ અત્ર વર્તન્તામ્ । પૃથિવી-શોધન-ઉપલેપન-આદિષ્વ્ ઇવ સ્વ-સુખ-અર્થમ્ ઇતિ । અથ-વા સ્વામ્ય્--અ-પ્રસાદ-ભીતેન + ઇવ તત્-પ્રસાદ-અર્થિના + ઇવ તદ્-આજ્ઞા-સંપાદના મનસિ કર્તવ્યા । ભગવતો * અપ્ય્ ઉપસ્થાનં કુર્વતો * અન્ય-ગત્ય્-અ-ભાવાત્ । ભિક્ષુણા ગ્લાનેન + અઙ્ગી-કૃતં ॥
યથા + ઉક્તં ભિક્ષુ-પ્રકીર્ણકે । ભગવાન્ આહ । મા ભાય ભિક્ષુ મા ભાય ભિક્ષુ । અહં તે ભિક્ષુ + ઉપસ્થાસ્યં । આહર ભિક્ષુ ચીવરાણિ યાવત્ તે ધોપામિ । એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ । મા ભગવાન્ એતસ્ય ગ્લાનસ્ય + અ-શુચિ-મ્રક્સ્.ઇતાનિ ચીવરાણિ ધોવતુ । અહં ભગવન્ ધોવિષ્યં । ભગવાન્ આહ । તેન હ્ય્ આનન્દ ત્વમ્ એતસ્ય ભિક્ષુસ્ય ચીવરાણિ ધોવ । તથા-ગતો ઉદકમ્ આસિઞ્ચિષ્યતિ । અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ આનન્દો તસ્ય ગ્લાનસ્ય ભિક્ષુસ્ય ચીવરાણિ ધોવતિ । ભગવાન્ ઉદકમ્ આસિઞ્ચતિ ॥ પે ॥
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ આનન્દસ્ તં ગ્લાનં ભિક્ષું સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ + અનુપરિગૃહ્ય બહિર્-ધા હરિત્વા સ્નાપયેત્ । ભગવાન્ ઉદકમ્ આસિઞ્ચતિ + ઇતિ । આહ ચ। યાન્ આરાધ્ય મહત્ ત્વં વિરાધ્ય કષ્ટાં વિપત્તિમ્ આપ્નોતિ । પ્રાણ-પરિત્યાગૈર્ અપિ તેષાં નનુ તોષણં ન્યાય્યં ॥
એતે તે વૈ સત્વાઃ પ્રસાદ્ય યાન્ સિદ્ધમ્ આગતા બહવઃ । સિદ્ધિ-ક્ષેત્રં ન + અન્યત્ સત્વેભ્યો વિદ્યતે જગતિ ॥
એતે ચિન્તા-મણયો ભદ્ર-ઘટા ધેનવશ્ ચ કામ-દુઘાઃ । ગુરુ-વચ્ ચ દેવતા + ઇવ ચ તસ્માદ્ આરાધનીયાસ્ તે ॥
કિં ચ નિશ્-છદ્મ-બન્ધૂનામ્ અ-પ્રમેય-ઉપકારિણામ્ । સત્વ-આરાધનમ્ ઉત્સૃજ્ય નિષ્-કૃતિઃ કા પરા ભવેત્ ॥
શિરસા ધારયામ્ આસ પુરા નાથો યથા-ઈપ્સિતમ્ । જટા-સ્વ્-અધ્યુષિતાન્ સત્વાન્ ભૂત્વા યત્નેન નિશ્-ચલઃ ॥
ભિન્દન્તિ દેહં પ્રવિશન્ત્ય્ અવીચીમ્ યેષાં કૃતે તત્ર કૃતે કૃતં સ્યાત્ ॥
મહા-અપકારિષ્વ્ અપિ તેન સર્વં કલ્યાણમ્ એવ + આચરણીયમ્ એષુ ॥
સ્વયં મમ સ્વામિન એવ તાવદ્ યદ્ અર્થમ્ આત્મન્ય્ અપિ નિર્-વ્યપેક્ષાઃ । અહં કથં સ્વામિષુ તેષુ તેષુ કરોમિ માનં ન તુ દાસ-ભાવમ્ ॥
યેષાં સુખે યાન્તિ મુદં મુનિ-ઇન્દ્રાઃ યેષાં વ્યથાયાં પ્રવિશન્તિ મન્યુમ્ । તત્-તોષણાત્ સર્વ-મુનિ-ઇન્દ્ર-તુષ્ટિસ્ તત્ર + અપકારે * અપકૃતં મુનીનાં ॥
આદીપ્ત-કાયસ્ય યથા સમન્તાન્ । ન સર્વ-કામૈર્ અપિ સૌમનસ્યમ્ । સત્વ-વ્યથાયામ્ અપિ તદ્-વદ્ એવ ન પ્રીત્ય્-ઉપાયો * અસ્તિ મહા-કૃપાણામ્ ॥
તસ્માન્ મયા યજ્-જન-દુષ્ખનેન । દુષ્ખં કૃતં સર્વ-મહા-દયાનાં । તદ્ અદ્ય પાપં પ્રતિદેશયામિ યત્-ખેદિતાસ્ તે મુનયઃ ક્ષમન્તામ્ ॥
આરાધનાય + અદ્ય તથા-ગતાનાં સર્વ-આત્મના દાસ્યમ્ ઉપૈમિ લોકે । કુર્વન્તુ મે મૂર્ધ્નિ પદં જન-ઓઘાઃ નિઘ્નન્તુ વા તુષ્યતુ લોક-નાથાઃ ॥
આત્મી-કૃતં સર્વમ્ ઇદં જગત્ તૈઃ કૃપા-આત્મભિર્ ન + એવ હિ સંશયો * અત્ર । દૃશ્યન્તએ એતે નનુ સત્વ-રૂપાસ્ । તએ એવ નાથાઃ કિમ્ અન્-આદરો * અત્ર ॥
તથા-ગત-આરાધનમ્ એતદ્ એવ સ્વ-અર્થસ્ય સંસાધનમ્ એતદ્ એવ । લોકસ્ય દુષ્ખ-અપહમ્ એતદ્ એવ તસ્માન્ મમ + અસ્તુ વ્રતમ્ એતદ્ એવ ॥
યથા + એકો રાજ-પુરુષઃ પ્રમથ્નાતિ મહા-જનં । વિકરોતિ ન શક્નોતિ દીર્ઘ-દર્શી મહા-જનઃ ॥
યસ્માન્ ન + એવ સ એકાકી તસ્ય રાજ-બલં બલં । તથા ન દુર્-બલં કં-ચિદ્ અપરાદ્ધં વિમાનયેત્ ॥
યસ્માન્ નરક-પાલાશ્ ચ કૃપાવન્તશ્ ચ તદ્-બલં । તસ્માદ્ આરાધયેત્ સત્વાન્ ભૃત્યશ્ ચણ્ડ-નૃ-પં યથા ॥
કુપિતઃ કિં નૃ-પઃ કુર્યાદ્ યેન સ્યાન્ નરક-વ્યથા । યત્-સત્વ-દૌર્મનસ્યેન કૃતેન હ્ય્ અનુભૂયતે ॥
તુષ્ટઃ કિં નૃ-પતિર્ દદ્યાદ્ યદ્ બુદ્ધત્વ-સમં ભવેત્ । યત્ સત્વ-સૌમનસ્યેન કૃતેન હ્ય્ અનુભૂયતે ॥
આસ્તાં ભવિષ્યદ્-બુદ્ધત્વં સત્વ-આરાધન-સંભવં । ઇહ + એવ સૌભાગ્ય-યશઃ સૌસ્થિત્યં કિં ન પશ્યસિ ॥
પ્રાસાદિકત્વમ્ આરોગ્યમ્ પ્રામોદ્યં ચિર-જીવિતં । ચક્ર-વર્તિ-સુખં સ્ફીતં ક્ષમી પ્રાપ્નોતિ સંસરન્ ॥
મૈત્રા-આશયશ્ ચ યત્ પૂજ્યઃ સત્વ-માહાત્મ્યમ્ એવ તત્ । બુદ્ધ-પ્રસાદાદ્ યત્ પુણ્યં બુદ્ધ-માહાત્મ્યમ્ એવ તત્ ॥
અત એવ હિ ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે મૈત્રી-ભાવ-ફલમ્ ઉદ્ભાવિતમ્ । યાવન્તિ પૂજાં બહુ-વિધ અ-પ્રમેયાઃ । ક્ષેત્રં શતેષુ નિયુત ચ બિમ્બરેષૂ । તાં પૂજ કૃત્વા અ-તુલિય-નાયકાનાં । સંખ્યા-કલાપી [દોઉબ્ત્fઉલ્] ન ભવતિ મૈત્ર-ચિત્તે ॥
તસ્માદ્ એવં-વિધેષુ મહા-દક્ષિણીયેષુ + ઉન્નતિં વર્જયેત્ સદા । એષા ચ + ઉન્નતિર્ અ-યોનિશો-મનસ્-કારાત્ સંભવતિ + ઇતિ ॥
તસ્ય + અન્-અવતારે યત્નઃ કાર્યઃ । યથા + ઉક્તં રત્ન-મેઘે । કથં ચ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વો * અ-યોનિશો-મનસ્-કાર-અપગતો ભવતિ । ઇહ બોધિ-સત્વ એકાકી રહો-ગતઃ પ્રવિવેક-સ્થિતો ન + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । અહં અ-સંકીર્ણ-વિહારી । અહં પ્રવિવેક-સ્થિતઃ । અહં પ્રતિપન્નસ્ તાથાગતે ધર્મ-વિનયે । યે ત્વ્ અન્યે શ્રમણા વા બ્રાહ્મણા વા સર્વે તે સંકીર્ણ-વિહારિણઃ । સંસર્ગ-બહુલા ઉદ્ધુરાસ્ તાથાગતાદ્ ધર્મ-વિનયાત્ ॥

એવં હિ બોધિ-સત્વો * અ-યોનિશો-મનસ્-કાર-અપગતો ભવતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + ઉક્તમ્ । ઇહ બોધિ-સત્વો વીર્યમ્ આરભમાણો ન તન્ મહદ્ વીર્યમ્ આસ્વાદયતિ । ન ચ તેન વીર્યેણ + આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ । ન પરાન્ પંસયતિ । તસ્ય + એવં ભવતિ । કો હિ નામ સ-પ્રજ્ઞ-જાતીયઃ સ્વ-કર્મ-અભિયુક્તઃ પરાંશ્ ચોદયેત્ ॥
એવં હિ બોધિ-સત્વો * અન્-ઉન્નત-વીર્યો ભવતિ ॥
એષ તુ પુણ્ય-રક્ષાયાઃ સંક્ષેપો યદ્ બોધિ-પરિણામના ॥
તથા હ્ય્ ઉક્તમ્ આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે । ન હિ બોધિ-પરિણામિતસ્ય કુશલ-મૂલસ્ય + અન્તરા કશ્-ચિત્ પરિક્ષયો યાવદ્ બોધિ-મણ્ડ-નિષદનાત્ । તદ્ યથા + અપિ નામ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર મહા-સમુદ્ર-પતિતસ્ય + ઉદક-બિન્દોર્ ન + અન્તરા + અસ્તિ ક્ષયો યાવન્ ન કલ્પ-પર્યવસાન । ઇતિ ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે ભોગ-પુણ્ય-રક્ષા સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[વિઇઇ. પાપશોધન]