સિદ્ધાન્તબિન્દુ · અધ્યાય 3

શ્લોકાર્થઃ । વર્ણા બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાઃ । આશ્રમાશ્ ચ બ્રહ્મચારિગૃહસ્થવાનપ્રસ્થભિક્ષવઃ । આચારાઃ શૌચસ્નાનાદયઃ । ધર્માઃ બ્રહ્મચર્યગુરુસેવાદયઃ । અત્ર દ્વન્દ્વદ્વયગર્ભષષ્ઠિતત્પુરુષેણ વર્ણાનામ્ આચારાઃ ધર્માશ્ ચ આશ્રમાણામ્ અપ્ય્ આચારાઃ ધર્માશ્ ચ લભ્યન્તે । ધારણા બ્રહ્મણિ બાહ્યવિષયત્યાગેન મનસસ્ સ્થૈર્યમ્ । ધ્યાનં પરમાત્મચિન્તનમ્ । યોગશ્ ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ । આદિશબ્દેન શ્રવણમનનાદયો ગૃહ્યન્તે । સર્વેષાં જ્ઞાનોત્તરકાલમ્ અસત્ત્વે હેતુમ્ આહ -- અનાત્માશ્રયાહંમમાધ્યાસહાનાદ્ ઇતિ । અનાત્મા આત્મવિરોધિની અવિદ્યા, તદાશ્રયસ્ તદુપાદાનો યો ઽહંમમકારાદ્યધ્યાસસ્ તસ્ય સમૂલસ્યાપિ તત્ત્વજ્ઞાનેન હાનાત્ તત્પ્રયુક્તવર્ણાશ્રમાદિવ્યવહારો નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ

વર્ણાશ્રમાદિવ્યવહારસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનમાઅત્રમૂલત્વેન મિથ્યાત્વં દ્રઢયિતું તદ્વ્યતિરેકે સુષુપ્તૌ, વ્યતિરેકમ્ આહ --
ન માતા પિતા વા ન દેવા ન લોકા ન દેવા ન યજ્ઞા ન તીર્થં બ્રુવન્તિ ।
સુષુપ્તૌ નિરસ્તાતિશૂન્યાત્મકત્વાત્ તદેકો ઽવસિષ્ટઃ શિવઃ કેવલો ઽહમ્

શ્લોકાર્થઃ । માતા જનકસ્ત્રી । પિતા જનકઃ પુમાન્ । દેવા ઇન્દ્રાદયઃ આરાધ્યાઃ । લોકાસ્ તદારાધનફલાનિ સ્વર્ગાદીનિ । દેવાઃ અલૌકિકહિતાહિતસાધનપ્રતિપાદકાનિ બ્રહ્મપ્રતિપાદકાનિ ચ પ્રમાણવાક્યાનિ । યજ્ઞાઃ સ્વર્ગાદિસાધનીભૂતા જ્યોતિષ્ટોમાદયઃ । તીર્થં યજ્ઞસાધનીભૂતઃ કુરુક્ષેત્રાદિદેશઃ । એવં પાપકર્મસાધનાન્ય્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણીયાનિ । સર્વેષાં દેહાભિમાનમૂકલત્વાત્ તદભાવે સ્વતઃસમ્બન્ધાભાવાદ્ અવિદ્યમાનતેત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ સુષુપ્તિં પ્રકૃત્ય શ્રુતિઃ "અત્ર પિતાપિતા ભવતિ મતામતા દેવાદેવા વેદાવેદાઃ સ્તેનોઽસ્તેનો ભવતિ ભ્રૂણહાભ્રૂણહા ચાણ્ડાલો ઽચાણ્ડાલઃ પૌલ્કસો ઽપૌલ્કસઃ શ્રમણો ઽશ્રમણસ્ તાપસો ઽતાપસો ઽનન્વાગતં પુણ્યેનાનન્વાગતં પાપેન તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્ છોકાન્ હૃદયસ્ય ભવતિ" (બૌ 4.3.22) ઇત્યાદ્યા અભિમાનાભાવે સર્વાન્ અર્થનિવૃત્તિમ્ અનુવદન્તિ ।
નનુ, સર્વવ્યવહારાભાવે શૂન્યતૈવ સ્યાત્ । ન, ઇત્ય્ આહ -- નિરસ્તાતિશૂન્યાત્મકત્વાદ્ ઇતિ । નિરસ્તમ્ અતિશૂન્યાત્મકત્વં યસ્માત્ તત્ તથા । ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ । તસ્ય સુષુપ્તિસાધકત્વાત્ પુનરુત્થાનાનુપપત્તેશ્ ચ । "અવિનાશી વા અરે ઽયમ્ આત્માનુચ્છિત્તિધર્મા" (બૌ 4.5.14), "માત્રા સંસર્ગસ્ ત્વ્ અસ્ય ભવતિ", "યદ્ વૈતન્ ન પશ્યતિ પશ્યન્ વૈતન્ ન પશ્યતિ" (બૌ 4.3.23), "ન હિ દ્રષ્ટુર્ દૃષ્ટેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે, અવિનાશિત્વાત્, ન તુ તદ્દ્વિતીયમ્ અસ્તિ તતો ઽન્યદ્ વિભક્તં યત્ પશ્યેત્" (બૌ) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ ચાત્મચૈતન્યસ્ય ન સુષુપ્તૌ શૂન્યતે ઽત્ય્ અર્થઃ । નિરાકૃતમ્ અપ્ય્ એતત્ પુનર્ અપિ સ્થૂણાનિખનનન્યાયેન નિરાક્રિયતે । યદ્ વા નિરસ્તમ્ અશનાયાદ્યતીતમ્ અદ્વિતીયમ્ અતિશૂન્યં યદ્ બ્રહ્મ તદાત્મકત્વાત્ । તથા ચ શ્રુતિઃ "યદા પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિ, તદ્ યથા પ્રિયયા સ્ત્રિયા સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્ એવેમ્ એવાયં પુરુષઃ પ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્" (છુ વિ.9.1) ઇતિ । તેન જગત્કારણીભૂતસર્વજ્ઞસર્વશક્તિપરિપૂર્ણાનન્દબોધરૂપેણ બ્રહ્મણા સહૈકત્વાદ્ અસંસાર્યેવ જીવ ઇતિ સિદ્ધમ્

દ્વિતીયો વિભાગઃ ।
તત્પદાર્થનિર્ણયઃ ।
એવં તાવત્ ત્રિભિઃ શ્લોકૈઃ વાદિવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણપૂર્વકં ત્વમ્પદાર્થો નિર્ધારિતઃ । સમ્પ્રતિ તત્પદાર્થસ્ તથૈવ નિર્ધારણીયઃ । તત્ર નિરાકરણીયા વાદિવિપ્રતિપત્તયઃ પ્રદર્શ્યન્તે । નનુ, ન બ્રહ્મ સહ જીવસ્યૈક્યમ્ ઉપપદ્યતે । તથા હિ સચ્છબ્દવાચ્યં જગત્કારણં બ્રહ્મ "સદ્ એવ સોમ્ય ઇદમ્ અગ્ર આસીત્" (છુ વિ.2.1) ઇત્યાદિવાક્યેન પ્રતિપાદિતમ્ । જગત્કારણં ચ પ્રધાનમ્ અચેતનમ્ ઇતિ સાઙ્ખ્યાઃ । પશુપતિર્ એવ જગત્કારણમ્, સ ચ ચેતનો ઽપિ જીવાદ્ ભિન્નઃ સ ઉપાસ્ય એવેતિ પાશુપતાઃ । ભગવાન્ વાસુદેવ ઈશ્વરો જગત્કારણમ્, તસ્માદ્ ઉત્પદ્યતે સઙ્કર્ષણાખ્યો જીવઃ, તસ્માન્ મનઃ પ્રદ્યુમ્નઃ, તતો ઽહઙ્કારો ઽનિરુદ્ધઃ, તેન કાર્યત્વાજ્ જીવસ્ય તેન સહ ન બ્રહ્મણો વાસુદેવસ્યાત્યન્તાભેદ ઇતિ પઞ્ચરાત્રિકાઃ । પરિણામી નિત્યઃ સર્વજ્ઞો ભિન્નાભિન્ન ઇતિ જૈનાસ્ ત્રિદણ્ડિનશ્ ચ । નાસ્તિ સર્વજ્ઞત્વાદ્યુપેતં બ્રહ્મ, આમ્નાયસ્ય ક્રિયાપરત્વેન તત્ર તાત્પર્યાભાવાત્, કિન્ તુ વાગ્ધેન્વાદિવત્ સર્વજ્ઞત્વાદિગુણવિશિષ્ટતયા જગત્કારણં પરમાણ્વાદિ વા જીવો વા ઉપાસ્ય ઇતિ મીમાંસકાઃ । અસ્તિ નિત્યજ્ઞાનાદિમાન્ ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ પૃથિવ્યાદિકાર્યલિઙ્ગાનુમિતઃ, સ ચ જીવાદ્ ભિન્ન એવેતિ તાર્કિકાઃ । ક્ષણિકઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ સૌગતાઃ । ક્લેશકર્મવિપાકાશયૈર્ અપરામૃષ્ટો નિત્યજ્ઞાનરૂપઃ પ્રધાનાંશસત્ત્વગુણપ્રતિફલિતતયા સર્વજ્ઞઃ સંસારિપુરુષવિલક્ષણ એવેતિ પાતઞ્જલાઃ । અદ્વિતીયપરમાનન્દ એવ બ્રહ્મ, તચ્ ચ જીવસ્ય વાસ્તવં સ્વરૂપં માયયા ચ સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટં જગદુપાદાનં નિમિત્તં ચેતિ ઔપનિષદાઃ ।
એવં વાદિવિપ્રતિપત્તિભિઃ સન્દિગ્ધો તત્પદાર્થે ઔપનિષદપક્ષસ્ય પરિશેષેણ તન્નિર્ણયાયાહ ભગવાન્ --
ન સાઙ્ખ્યં ન શૈવં ન તત્ પાઞ્ચરાત્રં ન નૈનં ન મીમાંસકાદેર્ મતં વા ।
વિશિષ્ટાનુભૂત્યા વિશુદ્ધાત્મકત્વાત્ તદ્ એકો ઽવશિષ્ટઃ શિવઃ કેવલો ઽહમ્

આદિશબ્દેનાનુક્તાનાં સઙ્ગ્રહઃ । ન તાવદ્ અચેતનં જગદુપાદાનમ્, "તદ્ ઐક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" (છુ વિ.2.3.) ઇતિ ઈક્ષણપૂર્વકસૃષ્ટિશ્રવણાત્, "અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" (છુ વિ.3.2.) ઇતિ જીવાત્મત્વવ્યપદેશાત્, "યસ્મિન્ વિજ્ઞાતે સર્વમ્ ઇદં વિજ્ઞાતં ભવતિ" (મુ ઇ.1.3.) ઇતિ ચૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનાત્, પ્રધાનજ્ઞાનેન ચ તદપ્રકૃતિકાનાં પુરુષાણાં જ્ઞાતુમ્ અશક્યત્વાત્, "ઐતદાત્મ્યમ્ ઇદં સર્વં તત્ સત્યં સ આત્મા તત્ ત્વમ્ અસિ" (છુ વિ.8.7) ઇતિ ચ તદભેદસ્ય નવકૃત્વોપદેશાત્, "તસ્માદ્ વા એતસ્માદ્ આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ" (તુ ઇઇ.1.) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાદ્ અચેતનસ્ય જગત્કારણત્વે વિચિત્રરચનાનુપપત્તેઃ, પ્રધાનમહદાદેર્ અપ્રામાણિકત્વાચ્ ચ ન સાઙ્ખ્યમતં સાધુ । એવં પાશુપતં પાઞ્ચરાત્રિકં જૈનં ચ મતં શ્રુતિયુક્તિબાધિતત્વાદ્ અયુક્તમ્ । ન ચ વિધિશેષત્વાચ્ છ્રુતિર્ ન બ્રહ્મ પ્રતિપાદયતીતિ મીમાંસકમતં યુક્તમ્ અસિદ્ધત્વાદ્ વિધિશેષત્વસ્ય । ન ચાર્થવાદાધિકરણન્યાયાદ્ વિધિશેષત્વમ્, વૈષમ્યાત્ । સ્વતઃપ્રયોજનવદર્થાપ્રતિપાદકાનાં "વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા" (ત્સ્ ઇઇ.1.1.1.) ઇત્યેવમાદીનાં સ્વાધ્યાયવિધિગ્રહણાન્યથાનુપપત્ત્યા પ્રયોજનવદર્થપરત્વે કલ્પનીયે શબ્દભાવનેતિકર્તવ્યતાંશસાકાંક્ષસ્ય વિધેઃ સમ્પ્રદાનભૂતદેવતાદિસ્તુતિદ્વારેણ તદંશપૂરકત્વાન્ નષ્ટાશ્વદગ્ધરથન્યાયેન તદુભયૈકવાક્યતા ઇત્ય્ અર્થવાદાધિકરણે નિર્ણીતમ્ । વેદાન્તવાક્યજન્યજ્ઞાનાચ્ ચ સાક્ષાદ્ એવ પરમાનન્દપ્રાપ્તિર્ નિઃશેષદુઃખનિવૃત્તિશ્ ચ પુરુષાર્થો લભ્યત ઇતિ નિરાકાંક્ષત્વાન્ નાન્યશેષત્વસમ્ભાવના, પ્રત્યુત વિધય એવાન્તઃકરણશુદ્ધિદ્વારા તચ્છેષતાં સ્વત એવ પ્રામાણ્યાદ્ અસ્ત્ય્ એવ બ્રહ્મેતિ ન મીમાંસકમતસિદ્ધિઃ । તાર્કિકાદીનાં ચ મતં "તત્ ત્વમ્ અસિ" (છુ વિ.8.7.), "અહં બ્રહ્માસ્મિ" (બૌ ઇ.4.10.), "અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ" (બૌ ઇઇ.5.19.), "સત્યં જ્ઞાનં અનન્તં બ્રહ્મ" (તુ ઇઇ.1.) ઇત્યાદિશ્રુતિબાધિતમ્, "એકમ્ એવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ" (છુ વિ.2.1.), "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન" (બૌ ઇવ્.4.19.) ઇત્યાદિશ્રુતિબાધિતં ચ । ભિન્નાભિન્નત્વં ક્ષણિકત્વં ચ "આકાશવત્ સર્વગતશ્ ચ નિત્યઃ" ઇત્યાદિશ્રુતિબાધિતમ્ । અત્ર ચ સર્વષાં મતસ્યાસત્ત્વે પ્રતિજ્ઞાતે વિશુદ્ધાત્મકત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । નિર્વિકલ્પકાદ્વિતીયચૈતન્યરૂપત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર હેતુઃ વિશિષ્ટાનુભૂત્યેતિ । વિશિષ્ટા સવિકલ્પકાનુભૂતિભ્યો વ્યાવૃત્તા યા તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યાખણ્ડાનુભૂતિસ્ તયેત્ય્ અર્થઃ । તેન સર્વવ્યાપકમ્ અદ્વિતીયં પરમાનન્દબોધરૂપં ચ બ્રહ્મેતિ સિદ્ધમ્

નનુ, "સ ય એષો ઽણિમા" (છુ વિ.8.15.), "અણોર્ અણીયાન્" (ત x.12.1, કુ ઇ.2.20, સ્વુ ઇઇઇ.20.) ઇતિ બ્રહ્મણો ઽણુત્વશ્રુતેઃ, "અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષઃ" (કુ ઇઇ.4.12.), "આરાગ્રમાત્રો હ્ય્ અવરો ઽપિ દૃષ્ટઃ" (સ્વુ વ્.8.) ઇત્યાદિશ્રુતિપ્રતિપાદિતાણુજીવાભિન્નત્વાચ્ ચ ન બ્રહ્મણઃ સર્વવ્યાપકત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય "બ્રહ્મૈવેદમ્ અમૃતં પુરસ્તાત્ બ્રહ્મ પશ્ચાત્ બ્રહ્મ દક્ષિણતશ્ ચોત્તરેણ । અધશ્ ચોર્ધ્વં ચ પ્રસૃતં બ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમ્ ઇદં વરિષ્ઠમ્" (મુ ઇઇ.2.11.), "તદ્ એતદ્ બ્રહ્માપૂર્વમ્ અનપરમ્ અનન્તરમ્ અબાહ્યમ્" (બૌ ઇઇ.5.11.) ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો નિર્વિશેષમ્ એવ બ્રહ્મ પ્રતિપાદયન્તીતિ પૂરોવોક્તમ્ એવ દ્રઢયન્ન્ આહ --
ન ચોર્ધ્વં ન ચાધો ન ચાન્તર્ ન બાહ્યં ન મધ્યં ન તિર્યઙ્ ન પૂર્વાપરા દિક્ ।
વિયદ્વ્યાપકત્વાદ્ અખણ્ડૈકરૂપસ્ તદ્ એકો ઽવશિષ્ટઃ શિવઃ કેવલો ઽહમ્

શ્લોકાર્થઃ । વિયદ્વ્યાપકત્વાત્ વિયદ્વદ્ વ્યાપકત્વાત્ "આકાશવત્ સર્વગતશ્ ચ નિત્ય" ઇતિ શ્રુતેઃ, વિયતો વ્યાપકત્વાદ્ ઇતિ વા "જ્યાયાન્ આકાશાત્" (સત્બ્ર્ x.6.3.2), "મહતો મયીયાન્" (કુ ઇઇ.20) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । જીવસ્યાપિ સકલદેહવ્યાપિચૈતન્યોપલબ્ધ્યા મહત્ત્વે ઽપિ, ઉપાધિધર્માધ્યાસેનારાગ્રમાત્રત્વાભિધાનાત્, "બુદ્ધેર્ ગુણેનાત્મગુણેન ચૈવ હ્ય્ આરાગ્રમાત્રો હ્ય્ અવરો ઽપિ દૃષ્ટઃ" (સ્વુ વ્.8.) ઇતિ શ્રુતેર્ બ્રહ્મણશ્ ચ સૂક્ષ્મત્વાભિપ્રાયેણાણુત્વવ્યપદેશાત્ । શેષમ્ અતિરોહિતાર્થમ્

નનુ, બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વાદ્ ઉપાદાનોપાદેયયોશ્ ચાભેદાદ્ વિચિત્રજગદભિન્નત્વેન બ્રહ્મણઃ દુઃખરૂપત્વાત્ ન તદભિન્નત્વેન જીવસ્ય પરમપુરુષાર્થપ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય બ્રહ્મણઃ સ્વપ્રકાશપરમાનન્દરૂપત્વાન્ નિખિલજગદ્ભ્રમાધિષ્ઠાનત્વેન કારણત્વવ્યપદેશાદ્ અધ્યસ્તેન ચ સમં સમ્બન્ધાભાવાન્ ન તત્રાનર્થલેશો ઽપ્ય્ અસ્તીત્ય્ આહ --
ન શુક્લં ન કૃષ્ણં ન રક્તં ન પીતં ન કુબ્જં ન પીનં ન હ્રસ્વં ન દીર્ઘમ્ ।
અરૂપં તથા જ્યોતિર્ આકારકત્વાત્ તદેકો ઽવશિષ્ટઃ શિવઃ કેવલો ઽહમ્

કુબુજમ્ અણુ । પીનં મહત્ । તેનાણુ મહત્ હ્રસ્વં દીર્ઘં ચેતિ ચતુર્વિધપરિમાણનિષેધાત્ દ્રવ્યત્વપ્રતિષેધઃ । રૂપ્યત ઇતિ રૂપં પ્રમેયમ્ । ન પ્રમેયં અરૂપમ્ । તેન સર્વેષામ્ એવ દ્રવ્યગુણકર્માદિપદાર્થાનાં તત્તદ્વાદ્યભ્યુપગતાનાં નિષેધઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ "અસ્થૂલમ્ અનણ્વ્ અહ્રસ્વમ્ અદીર્ઘમ્ અલોહિતમ્" (બૌ ઇઇઇ.8.8.) ઇત્યાદ્યાઃ "અશબ્દમ્ અસ્પર્શમ્ અરૂપમ્ અવ્યયં તથારસં નિત્યમ્ અગન્ધવચ્ ચ યત્" (કથુ ઇ.3.15.) ઇત્યાદ્યાશ્ ચ સર્વાનર્થશૂન્યં પરમાત્મસ્વરૂપં પ્રતિપાદયન્તિ । શ્રૌતસ્યાપ્ય્ અર્થસ્ય ન્યાયેન નિર્ણયાય હેતુમ્ આહ -- જ્યોતિર્ આકારકત્વાદ્ ઇતિ । સ્વપ્રકાશજ્ઞાનરૂપત્વેનાપ્રમેયત્વાત્, પ્રમેયત્વે ઘટાદિવજ્જડત્વાપત્તેઃ, "એતદ્ અપ્રમેયં ધ્રુવમ્" (બૌ ઇવ્.4.20.) ઇત્યાદિશ્રુતેશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ

તૃતીયો વિભાગઃ
તત્ત્વમસિવાક્યાર્થનિર્ણયઃ ।
નનુ, કસ્ય બ્રહ્મભાવ ઉપદિશ્યતે, બ્રહ્મણો ઽબ્રહ્મણો વા । નાન્ત્યઃ, તસ્ય જડત્વાદ્ અસત્ત્વાચ્ ચ, ન પ્રથમઃ ઉપદેશાનર્થક્યાત્, બ્રહ્મભાવસ્ય સ્વતઃસિદ્ધત્વાત્ । જીવસ્ય સ્વતો બ્રહ્મભાવે ઽપ્ય્ અવિદ્યાવ્યવધાનં જ્ઞાનેન નિવર્ત્યત ઇતિ ચેત્, ન, અવિદ્યાનિવૃત્તેર્ આત્મભિન્નત્વે દ્વૈતાપત્તેર્ બ્રહ્મણો ઽસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । તદ્ ઉક્તં વાર્તિકે (બૌભ્વ્ ઇઇ.4.14.)
"અવ્યાવૃત્તાનનુગતં વસ્તુ બ્રહ્મેતિ ભણ્યતે ।
બ્રહ્માર્થો દુર્લભો ઽત્ર સ્યાદ્ દ્વિતીયે સતિ વસ્તુનિ" ॥ ઇતિ ॥
અભિન્નત્વે ચોપદેશાનર્થક્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અત્ર કિં પરમાર્થતઃ ફલાભાવમ્ અભિપ્રૈષિ કિં વા પ્રતીતિતો ઽપિ । તત્રાદ્યમ્ ઇષ્ટાપત્ત્યા પરિહરતિ --
ન શાસ્તા ન શાસ્ત્રં ન શિષ્યો ન શિક્ષા ન ચ ત્વં ન ચાહં ન ચાયં પ્રપઞ્ચઃ ।
સ્વરૂપાવબોધો વિકલ્પાસહિષ્ણુસ્ તદ્ એકો ઽવશિષ્ટઃ શિવઃ કેવલો ઽહમ્

શાસ્તા ઉપદેશકર્તા ગુરુઃ । શાસ્ત્રમ્ ઉપદેશકરણમ્ । શિષ્ય ઉપદેશકર્મ । શિક્ષા ઉપદેશક્રિયા । ત્વં શ્રોતા । અહં વક્તા । અયં સર્વપ્રમાણસન્નિધાપિતઃ પ્રપઞ્ચો, દેહેન્દ્રિયાદિર્ અનર્થઃ, પરમાર્થતો નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । દ્વિતીયં નિરાકરોતિ -- સ્વરૂપેતિ । અયમ્ અર્થઃ -- યદ્ય્ અપ્ય્ અવિદ્યાનિવૃત્તિર્ આત્માનાત્મા વેતિ વિકલ્પને કિમ્ અપિ ફલં નિરૂપયિતું ન શક્યતે તથાપિ સ્વરૂપાવબોધો વિજ્ઞાનફલમ્ અનુભૂયતે । ન ચૈતત્ કથમ્ ઇતિ વિકલ્પનીયં સર્વદ્વૈતોપમર્દેન વિકલ્પાસહિષ્ણુત્વાત્ । ન હિ દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામ । તથા ચ શ્રુતિઃ (ગૌક્ ઇઇ.32.)
"ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।
ન મુમુક્ષુર્ ન વૈ મુક્ત ઇત્ય્ એષા પરમાર્થતા" ॥
"બ્રહ્મ વા ઇદમ્ અગ્ર આસીત્, તદ્ આત્માનમ્ એવાવેદાહં બ્રહ્માસ્મીતિ, તસ્માત્ તત્સર્વમ્ અભવત્" (બૌ ઇ.4.7.) ઇત્યાદ્યા પૂર્વમ્ અપિ બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યૈવ સતો જીવસ્ય જ્ઞાનાદ્ બ્રહ્મભાવં દર્શયતિ સર્વં ચ દ્વૈતં વારયતિ

નન્વ્ આત્મનઃ સ્વપ્રકાશરૂપત્વે સર્વદા સમાને જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાદિવ્યવસ્થા કથમ્ । ન ચ ભ્રાન્ત્યૈવ વ્યસ્થેતિ વાચ્યમ્, તથા સતિ સર્વસ્યૈવ સ્વપ્નત્વાપત્તેર્ ઇતિ ચેત્, ન, લક્ષણતસ્ ત્રયાણામ્ અપિ સ્વપ્નત્વે ઽપિ પ્રતિભાસતે ઽવિદ્યાત્મકવિશેષસમ્ભવાદ્ અસદ્વિલક્ષણત્વેન તુ સવિશેષત્વાદ્ વ્યવસ્થોપપત્તેઃ । પરમાર્થતસ્ તુ કાપિ વ્યવસ્થેત્ય્ આહ --
ન જાગ્રન્ ન મે સ્વપ્નકો વા સુષુપ્તિર્ ન વિશ્વો ન વા તૈજસઃ પ્રાજ્ઞકો વા ।
અવિદ્યાત્મકત્વાત્ ત્રયાણાં તુરીયસ્ તદ્ એકો ઽવશિષ્ટઃ શિવઃ કેવલો ઽહમ્

અત્ર લયક્રમેણ પૌર્વાપર્યયનિર્દેશઃ । તથા હિ -- અસ્મન્મતે પદાર્થો દ્વિવિધઃ, દૃક્ દૃશ્યશ્ ચ, અન્યવાદિપરિકલ્પિતાનાં પદાર્થાનામ્ અત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ । તત્ર દૃક્પદાર્થ આત્મા પારમાર્થિક એકઃ સર્વદૈકરુપો ઽપ્ય્ ઔપાધિકભેદેન ત્રિવિધઃ, ઈશ્વરો જીવઃ સાક્ષી ચેતિ । તત્ર કારણીભૂતાજ્ઞાનોપાધિર્ ઈશ્વરઃ, અન્તઃકરણતત્સંસ્કારાવચ્છિન્નાજ્ઞાનોપહિતો જીવઃ । પ્રપઞ્ચિતં ચૈતદ્ અધસ્તાત્ । અવિદ્યાપ્રતિબિમ્બેશ્વરપક્ષે બિમ્બચૈતન્યં, બિમ્બેશ્વરપક્ષે ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બમુખાનુગતમુખસ્વરૂપવજ્ જીવેશ્વરાનુગતં સર્વાનુસન્ધાતૃ ચૈતન્યં, સાક્ષીત્ય્ ઉચ્યતે । વાર્તિકકારમતે ત્વ્ ઈશ્વર એવ સાક્ષીતિ દ્વૈવિધ્યમ્ એવ જીવેશ્વરભેદેન દ્ષ્શઃ । તત્રેશ્વરો ઽપિ ત્રિવિધઃ । સ્વોપાધિભૂતાવિદ્યાગુણત્રયભેદેન વિષ્ણુકારણીભૂતરજૌપહિતો બ્રહ્મ સ્રષ્ટા । હિરણ્યગર્ભસ્ તુ મહાભૂતકારણત્વાભાવાન્ ન બ્રહ્મા તથાપિ સ્થૂલભૂતસ્રષ્ટૃત્વાત્ ક્વચિદ્ બ્રહ્મેત્ય્ ઉચ્યતે । કારણીભૂતતમૌપહિતો રુદ્રઃ સંહર્તા । એવં ચૈકસ્યૈવ ચતુર્ભુજચતુર્મુખપઞ્ચમુખાદ્યાઃ પુમાકારાઃ શ્રીભારતીભ્વાન્યાદ્યાશ્ ચ સ્ત્ર્યાકારાઃ । અન્યે ચ મત્સ્યકૂર્માદયો ઽનન્તાવતારાઃ લીલયૈવાવિર્ભવન્તિ ભક્તાનુગ્રહાર્થમ્ અવધેયમ્,
"ચિન્મયસ્યાદ્વિતીયસ્ય નિષ્કલસ્યાશરીરિણઃ ।
ઉપાસકાનાં કાર્યાર્થં બ્રહ્મણો રૂપકલ્પના ॥" ઇતિ શ્રુતેઃ ॥
જીવોઽ પિ ત્રિવિધઃ, સ્વોપાધ્યવાન્તરભેદેન વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞભેદાત્ । તત્રાવિદ્યાન્તઃકરણસ્થૂલશરીરાવચ્છિન્નો જાગ્રદવસ્થાભિમાની વિશ્વઃ । સ એવ સ્થૂલશરીરાભિમાનરહિત ઉપાધિદ્વયોપહિતઃ સ્વપ્નાભિમાની તૈજસઃ । શરીરાન્તઃકરણોપાધિદ્વયરહિતો ઽન્તઃકરણસંસ્કારાવચ્છિન્નાવિદ્યામાત્રોપહિતઃ સુષુપ્ત્યભિમાની પ્રાજ્ઞઃ । એતેષાં ચ સ્વતન્ત્રોપાધિભેદાભાવેન સ્વતન્ત્રભેદાભાવે ઽપ્ય્ અવાન્તરોપાધિભેદાદ્ એકત્વે ઽપ્ય્ અવાન્તરભેદો વ્યહહ્રિયતે । સાક્ષી તુ સર્વાનુસન્ધાતા સર્વાનુગતસ્ તુરીયાખ્ય એકવિધ એવ । તત્રોપાધિભેદેનાપિ ન ક્વચિદ્ ભેદસ્ તદુપાધેર્ એકરૂપત્વાત્ । અવિદ્યાતદ્વ્યાપ્યતત્કાર્યાત્મકઃ પ્રપઞ્ચો દૃષ્યપદાર્થઃ । તસ્ય ચાપારમાર્થિકત્વે ઽપિ વ્યાવહારિકસત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ન સ્વાપ્નિકપદાર્થવન્ નિરૂપણં વ્યર્થમ્, ઉપાસનાદાવ્ ઉપયોગાદ્ ઇતિ । સો ઽપિ ત્રિવિધઃ અવ્યાકૃતામૂર્તમૂર્તભેદાત્ । તત્ર સાભાસાવિદ્યા મૂર્તામૂર્તપ્રપઞ્ચબીજશક્તિરૂપા તદજન્યત્વે ઽપિ તન્નિવૃત્તૌ નિર્વર્તમાનત્વેન તદ્વ્યાપ્યૈશ્ ચૈતન્યતત્સમ્બન્ધજીવેશ્વરવિભાગચિદાભાસૈઃ સહાનાદિત્વાદ્ અવ્યાકૃતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સા ચ સ્વયં જડાપ્ય્ અજડેન ચિદાભાસેનોજ્જ્વલિતપૂર્વપૂર્વસંસ્કારજીવકર્મપ્રયુક્તા સતી શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાત્મકાન્ય્ આકાશવાયુતેજોજલપૃથિવ્યાખ્યાનિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ જનયતિ । તત્ર પૂર્વપૂર્વભૂતભાવાપન્નાયા અવિદ્યાયા ઉત્તરોત્તરં પ્રતિ કારણત્વાત્ પૂર્વપૂર્વભૂતગુણાનામ્ ઉત્તરોત્તરભુતેષ્વ્ અનુપ્રેવેશઃ । એવમ્ અવિદ્યાત એવાન્ધકારો ઽપિ ભાવરૂપ એવાવણાત્મા ચાક્ષુષજ્ઞાનવિરોધી આલોકનાશ્યશ્ ચ ઝટિતિ મહાવિદ્યુદાદિવદ્ આવિર્ભવતિ તિરોભવતિ ચેતિ સિદ્ધાન્તઃ । સંસારહેતુદેહોપાદનત્વાભાવાચ્ ચ શ્રુતિષુ સૃષ્ટિપ્રક્રિયાયામ્ આમ્નાયત ઇત્ય્ અવિરોધઃ । દિક્કાલૌ ત્વ્ અપ્રામાણિકત્વાન્ નોક્તૌ, આકાશસ્યૈવ દિગ્વ્યવહારજનકત્વવ્યવસ્થાસમ્ભવાત્ "દિશઃ શ્રોત્રમ્" (બૌ ઇઇઇ.2.13.) ઇતિ શ્રુતેશ્ ચ । કાલસ્ ત્વ્ અવિદ્યૈવ તસ્યા એવ સર્વાધારત્વાદ્ ઇતિ । અયં ચાવ્યાકૃતપદાર્થ ઈશ્વરોપાધિઃ ।
તાનિ ચ સૂક્ષ્માણ્ય્ અપ્ય્ અપઞ્ચીકૃતાનિ પઞ્ચમહાભૂતાન્ય્ અમૂર્તાખ્યાનિ કારણૈક્યાત્ સત્ત્વરજસ્તમોગુણાત્મકાનિ સત્ત્વાંશપ્રાધાન્યેન જ્ઞાનક્રિયાશક્તિપ્રધાનાંશઃ પ્રાણઃ । સ ચ પઞ્ચધા, પ્રાણો ઽપાણો વ્યાન ઉદાનઃ સમાન ઇતિ । એવમ્ એકૈકભુતેભ્યો જ્ઞાનક્રિયાશક્તિભેદાત્ પ્રત્યેકમ્ ઇન્દ્રિયદ્વયં જાયતે । આકાશાચ્ છ્રોત્રવાચૌ, વાયોસ્ ત્વક્પાણી, તેજસશ્ ચક્ષુઃપાદૌ, અદ્ભ્યો રસનપાયૂ, પૃથિવ્યા ઘ્રાણોપસ્થૌ ચેતિ । અત્ર "તજોમયી વાક્" (છુ વિ.5.4.) ઇતિ શ્રુતેસ્ તૈજસી વાક્, પાદસ્ તુ નાભસ ઇતિ કેચિત્ । શબ્દવ્યઞ્જકેન્દ્રિયત્વેન તુ શ્રોત્રવદ્વાચો નાભસત્વમ્, પાદચિકિત્સયા ચ ચક્ષુષઃ સ્વાસ્થ્યદર્શનાચ્ ચક્ષુર્વત્ પાદસ્યાપિ તૈજસત્વમ્ ઇતિ તુ યુક્તમ્ ઉત્પશ્યામઃ । તેજોમયત્વશ્રુતિસ્ તુ મનસઃ પઞ્ચભૂતકાર્યસ્યાપિ અન્નમયત્વશ્રુતિર્ ઇવ તદુપકાર્યતયા વ્યાખ્યેયા । મનસશ્ ચ પઞ્ચભૂતગુણગ્રાહકત્વેન તદ્વત્ત્વનિશ્ચયાત્ પઞ્ચભૂતાત્મકત્વમ્ ઇત્ય્ અન્યદ્ એતત્ । એતેષામ્ અધિષ્ઠાતારો દેવા અપિ જ્ઞાનક્રિયાશક્તિપ્રધાનાઃ, દિગગ્ની, વાતેન્દ્રૌ, આદિત્યવિષ્ણૂ, વરુનમિત્રૌ, અશ્વિપ્રજાપતી । તત્ર જ્ઞાનશક્તિસમષ્ટિર્ અન્તઃકરણં, ક્રિયાશક્તિસમષ્ટિઃ પ્રાણઃ । શબ્દસ્પર્શરૂપસરગન્ધગ્રાહકાણિ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષૂરસનઘ્રાણાખ્યાનિ પઞ્ચજ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ । ત્વક્ચક્ષુષી સ્વહ્રાહ્યગુણાશ્રયદ્રવ્યમ્ અપિ ગૃહ્ણીતઃ । શ્રોત્રમ્ અપિ ચક્ષુર્વત્ ગત્ત્વા શબ્દગ્રાહકમ્ દૂરે શબ્દ ઇતિ પ્રત્યયાત્ । વચનાદનાગતિવિસર્ગાનન્દજનકાનિ વાક્યાણિપાદપાયૂપસ્થાખ્યાનિ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ । એતચ્ ચ સર્વં મિલિત્વા સપ્તદશકં લિઙ્ગં જ્ઞાનશક્તિપ્રાધાન્યેન હિરણ્યગર્ભ ઇતિ ક્રિયાશક્તિપ્રાધાન્યેન સૂત્રમ્ ઇતિ ચોચ્યતે । અયમ્ અમૂર્તપદાર્થઃ કાર્યત્વાત્ વ્યષ્ટૌ સમષ્ટૌ ચ જીવોપાધિર્ એવ ।
તાનિ ચ તથાભૂતાનિ ભૂતાનિ ભોગાયતનં શરીરં ભોગ્યં ચ વિષયમ્ અન્તરેણ ભોગં જનયિતુમ્ અશક્નુવન્તિ જીવકર્મપ્રયુક્તત્વાત્ સ્થૌલ્યાય પઞ્ચીકૃતાનિ ભવન્તિ । તત્ર ચ પ્રત્યેકં પઞ્ચભૂતાનિ દ્વિધા વિભજ્યતે । તત્ર એકૈકો ભાગશ્ ચતુર્ધા વિભજ્યતે । તદ્ભાગચતુષ્ટયં ચ સ્વભાવં વિહાય ઇતરભૂતચતુષ્ટયાર્ધભાગેષુ પ્રવિશતિ ઇતિ સ્વસ્યાર્ધભાગેનેતરેષામ્ અષ્ટ્મભાગેન ચ પઞ્ચીકરણાન્ મેલને ઽપ્ય્ આધિક્યાદ્ આકાશાદિશબ્દપ્રયોગઃ ।
અત્ર "ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમ્ એકૈકાં કરવાણિ" (છુ વિ.3.3.) ઇતિ શ્રુતેઃ "ત્રિવૃત્કુર્વત ઉપદેશાત્" (બ્સ્ ઇઇ.4.20.) ઇતિ સૂત્રાચ્ ચ ત્રયાણામ્ એવ મેલનપ્રતીતેશ્ ચ ત્રિવૃત્કરણમ્ એવ કેચિન્ મન્યન્તે તે વિયદધિકરણાન્યાયેનૈવ નિરાકૃતાઃ । તથા હિ તૈત્તિરીયકે "તસ્માદ્ વા એતસ્માદ્ આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ, આકાશાદ્ વાયુઃ" (તુ ઇઇ.1.1.) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ છાન્દોગ્યે ચ ત્રયાણાં તેજોબન્નાનાં સૃષ્ટિશ્રવણે ઽપિ દ્વયોર્ ઉપસંહારઃ, તેજસઃ પ્રાથમ્યપદાર્થધર્માપેક્ષયા આકાશવાયુપદાર્થયોર્ બલીયસ્ત્વાત્, છાન્દોગ્યે ચૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનાત્, આકાશવાય્વોર્ અચેતનયોર્ બ્રહ્મકાર્યત્વસ્યાવશ્યં વાચ્યત્વાત્ । તત્ર પઞ્ચાનામ્ એવ મેલને ઽપ્ય્ અવયુત્યાનુવાદેન ત્રિવૃત્કરણોપપત્તિઃ । ત્રિવૃતમ્ એવેતિ તુ કલ્પનાયાં વાક્યભેદપ્રસઙ્ગઃ । "ત્રિવૃત્કુર્વત ઉપદેશાત્" (બ્સ્ ઇઇ.4.20.) ઇતિ સૂત્રં ત્વ્ અનુવાદકત્વાન્ ન પઞ્ચીકરણં ન્યાયસિદ્ધં બાધિતુમ્ ઉત્સહતે । મેલનપ્રતીતિશ્ ચ શરીરાદૌ પઞ્ચાનામ્ અવિશિષ્ટૈવ, પઞ્ચીકૃતપઞ્ચમહાભૂતાનીતિ ચ ભાષ્યકારવચનમ્ । તસ્માદ્ અકમ્ અનેનાનાત્મચિન્તનેનેતિ દિક્ ।

તાનિ ચ પઞ્ચીકૃતાનિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ મૂર્તાખ્યાનિ મિલિત્વા એકં કાર્યમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અધિષ્ઠાનં ભોગાયતનમ્ ઉત્પાદયન્તિ । તદ્ એવ શરીરમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તત્ર સત્ત્વપ્રધાનં દેવશરીરં, રજઃપ્રધાનં મનુષ્યશરીરં, તમઃપ્રધાનં તિર્યગાદિસ્થાવરાન્તં શરીરમ્ । તસ્ય ચ શરીરસ્ય પાઞ્ચભૌતિકસ્યાપિ ચિત્રરૂપસ્યેવ ક્વચિન્ ન્યૂનાધિકભાવો ભૂતાનાં ન વિરુધ્યતે । એવં વિષયા અપિ પઞ્ચીકૃતૈકૈકભૂતજન્યાશ્ ચતુર્દશભુવનાખ્યા ઊર્ધ્વમધ્યાધોભાવેન સત્ત્વરજસ્તમોંશપ્રધાનાઃ ઘટાદયશ્ ચ । એતત્ સર્વં બ્રહ્માણ્ડાખ્યં વિરાડ્ ઇતિ મૂર્તમ્ ઇતિ ચોચ્યતે ।
અયમ્ ઔપનિષદઃ સૃષ્ટિક્રમઃ । તદ્વિપરીતો લયક્રમઃ । પઞ્ચીકૃતપઞ્ચમહાભૂતતત્કાર્યાત્મકં વિરાડાખ્યં મૂર્તં પૃથિવ્યાધ્યેકૈકભૂતલયેનામૂર્તે ઽપઞ્ચીકૃતપઞ્ચમહાભૂતાત્મકે હિરણ્યગર્ભાખ્યે સ્વકારણે લીયતે । સ એવ દૈનન્દિનઃ પ્રલયઃ । અમૂર્તં ચાવ્યાકૃતે પરમેશ્વરોપાધૌ । અવ્યાકૃતસ્ય ત્વ્ અનાદિત્વેન કારણાભાવાન્ ન લયઃ, સ્વકારણે સૂક્ષ્મરૂપેણાવસ્થાનં લય ઇતિ તલ્લક્ષણાત્ । અયમ્ એવ પ્રાકૃતઃ પ્રલયઃ । બ્રહ્મજ્ઞાનાદ્ આત્યન્તિક ઉચ્છેદસ્ તુ આત્યન્તિકઃ પ્રલયઃ । સ ચ કારણક્રમેણૈવ, કારણોચ્છેદાદ્ એવ કાર્યોચ્છેદાત્ । સર્વં ચ સૃષ્ટિપ્રલયાદિકં સ્વપ્નસૃષ્ટિપ્રલયવદ્ અપારમાર્થિકમ્ અપિ વાસનાદાર્ઢ્યાત્ વ્યવહારક્ષમમ્ ઇતિ ન માયિકત્વે ઽપિ તુચ્છત્વપ્રસઙ્ગઃ । યથા ચૈતત્ તથા વ્યક્તમ્ આકરે ।
એવં સ્થિતે જાગરણાદિવ્યવસ્થોચ્યતે । ઇન્દ્રિયવૃત્તિકાલીનાર્થોપલમ્ભો જાગરણમ્ । તત્ર ચ મૂર્તં વિરાડાખ્યં ભોગ્યં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણષટ્કેન વ્યવહ્રિયમાણત્વાત્ વ્યાવહારિકં વિશ્વાખ્યેન જીવેનોપભુજ્યતે । સ ચ દેહેન્દ્રિયાદિષુ પ્રવેશાત્ વ્યાપનાદ્ વા વિશ્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, વિશ પ્રવેશને વિષ્.લ્ વ્યાપ્તાવ્ ઇતિ ચ સ્મરણાત્ । અત્ર યદ્ય્ અપિ વિશ્વેનામૂર્તમ્ અવ્યાકૃતં ચાનુમાનાદિનાનુભૂયતે, તથાપિ વ્યાવહારિકં સર્વં વિશ્વેનૈવ જ્ઞાયત ઇતિ નિયમાત્ સ્થૂલશરીરોપાધ્યભિમાનિત્વાચ્ ચ ન તસ્ય અવસ્થાન્તરવ્યાપકત્વમ્ । શુક્તિરજતાદિજ્ઞાનાનામ્ અપ્રામાણિકત્વાત્ તદ્વિષયસ્યાવ્યાવહારિકત્વે ઽપિ ઇન્દ્રિયવ્યાપારકાલીનત્વાજ્ જાગરણોપપત્તિઃ । જ્ઞાનોત્પત્ત્યાદિપ્રક્રિયા ચાધસ્તાદ્ ઉક્તૈવ ।
એવં જાગ્રભોગજનકકર્મક્ષયે સ્વાપ્નભોગજનકકર્મોદયે ચ સતિ નિરાખ્યયા તામસ્યા વૃત્ત્યા સ્થૂલદેહાભિમાને દૂરીકૃત્તે સર્વેન્દ્રિયેષુ દેવતાનુગ્રહાભાવાન્ નિર્વ્યાપારતયા લીનેષુ વિશ્વો ઽપિ લીન ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તદા ચ સ્વપ્નાવસ્થા । તત્રાન્તઃકરણવાસનાનિમિત્ત ઇન્દ્રિયવૃત્ત્યભાવકાલીનો ઽર્થોપલમ્ભઃ સ્વપ્નઃ । તત્ર ચ મન એવ ગજતુરગાદ્યર્થાકારેણ વિવર્તતે અવિદ્યાવૃત્ત્યા ચ જ્ઞાયત ઇતિ કેચિત્ । અવિદ્યૈવ શુક્તિરજતાદિવત્ સ્વપ્નાર્થકારેણ પરિણમતે જ્ઞાયતે ચાવિદ્યાવૃત્ત્યેત્ય્ અન્યે । કઃ પક્ષઃ શ્રેયાન્? ઉત્તરઃ । અવિદ્યાયા એવ સર્વત્રાર્થાધ્યાસજ્ઞાનાધ્યાસોપાદાનત્વેન કલ્પિતત્વાન્ મનોગતવાસનાનિમિત્તત્વેન ચ ક્વચિન્ મનઃપરિણામત્વવ્યપદેશાત્ । નનુ, તદા મનસો દૃશ્યાકારપરિણામાનભ્યુપગમે દૃષ્ટૃત્વસમ્ભવેનાત્મનઃ સ્વયંજ્યોતિષ્ટ્.વાસિદ્ધિર્ ઇતિ ચેત્, ન, બહિરિન્દ્રિયજન્યવૃત્ત્યભાવેન તદાનીં મનસોઽગ્રાહકત્વાત્ તત્સહકારેણૈવ તસ્ય ગ્રાહકત્વનિયમાત્, સવૃત્તિકાન્તઃકરણાવચ્છિન્નસ્યૈવ ચૈતન્યસ્ય પ્રમાતૃત્વનિયમાત્ તદાન્તઃકરનસત્ત્વે ઽપિ પ્રમાત્રભાવઃ ।
કિમધિષ્ઠાનં સ્વપ્નાધ્યાસસ્ય મનોવચ્છિન્નં જીવચૈતન્યમ્ ઇત્ય્ એકે, મૂલાજ્ઞાનાવચ્છિન્નં બ્રહ્મચૈતન્યમ્ ઇત્ય્ અપરે । કિં શ્રેયઃ? મતભેદેનોભયમ્ અપિ । તથા હિ -- જાગ્રદ્બોધેન સ્વપ્નભ્રમનિવૃત્ત્યભ્યુપગમાદ્ અધિષ્ઠાનજ્ઞાનાદ્ એવ ચ ભ્રમનિવૃત્તેઃ, બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય ચાધિષ્ઠાનત્વે સંસારદશાયાં તજ્જ્ઞાનત્વાભાવાત્ જ્ઞાનેન ચ સર્વદ્વૈતનિવૃત્તેઃ ન જાગ્રદ્બોધાત્ સ્વપ્નનિવૃત્તિઃ સ્યાત્ । "સ હિ કર્તા" (બૌ ઇવ્.3.10.) ઇતિ ચ જીવકર્તૃત્વશ્રુતેઃ આકાશાદિપ્રપઞ્ચવત્ સર્વસાધારણ્યાપત્તેશ્ ચ ન મૂલાજ્ઞાનાવચ્છિન્નં બ્રહ્મચૈતન્યમ્ અધિષ્ઠાનમ્ ।
નનુ, જીવચૈતન્યસ્યાનાવૃત્ત્તત્વેન સર્વદાભાસમાનત્વાત્ કથમ્ અધિષ્ઠાનત્વમ્? સત્યં, તત્રાપિ સ્વપ્નાધ્યાસાનુકૂલવ્યાવહારિકસંઘાતભાનવિરોધ્યવસ્થાજ્ઞાનાભ્યુપગમાત્, સ્વપ્નદશાયાં ચાહં મનુષ્ય ઇત્યાદિપ્રતીતિકસંઘાતાન્તરભાનાભ્યુપગમાત્ શય્યાયાં સ્વપિમીતિ શય્યાન્તરવત્ । ભાનસામગ્ર્યભાવશ્ ચ તુલ્ય એવ ।
નનુ, અહં મનુષ્ય ઇત્યાદિવ્યાવહારિકસંઘાતજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણાજન્યત્વાત્ કથમ્ અજ્ઞાનનિવર્તકતા । અવસ્થાન્તરાન્યથાનુપપત્ત્યા તત્કલ્પને સુષુપ્તાવ્ અપિ સ્વપ્નબાધકજ્ઞાનમ્ આસ્થીયેત, તચ્ ચાનિષ્ટં જાગ્રત્ત્વાપત્તેર્ ઇતિ ચેત્, સાધ્વ્ અવોચઃ, સ્વપ્નાવસ્થાજ્ઞાનસ્યૈવાન્તઃકરણલયસહિતસ્ય સુષુપ્તિરૂપત્વાન્ ન તત્ર તદ્બાધઃ । જાગરણે તુ મિથ્યૈવ સ્વપ્નો ઽભાદ્ ઇત્ય્ અનુભવાદ્ અહમ્ ઇતિ જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણાજન્યત્વે ઽપિ યથાર્થત્વાત્ શરીરાદિજ્ઞાનસ્ય ચ પ્રમાણજન્યત્વાદ્ અવસ્થાજ્ઞાનવિરોધિત્વમ્ અનુભવસિદ્ધમ્ । વિશેષાજ્ઞાનં તુ ન પ્રમાણજન્યવૃત્તિમ્ અન્તરેણ નિવર્તતે । સાક્ષિણશ્ ચાવિદ્યાનિવર્તકત્વાભાવો ઽવિદ્યાસાધકત્વેનૈવ ધર્મિગ્રાહકમાનસિદ્ધ ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ અવદ્યમ્ । યાવન્તિ જ્ઞાનાનિ તાવન્ત્ય્ અજ્ઞાનાનીતિ ચાભ્યુપગમાત્ શુક્તિજ્ઞાનેનેવ વ્યાવહારિકસંઘાતજ્ઞાનેનાજ્ઞાનનિવૃત્તાવ્ અપિ પુનર્ અપિ કદાચિદ્ રજતભ્રમવન્ ન સ્વપ્નાધ્યાસાનુપપત્તિર્ ઇતિ જીવચૈતન્યમ્ એવાધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ પક્ષે ન કો ઽપિ દોષઃ ।
યદા પુનર્ બ્રહ્મજ્ઞાનાદ્ એવાજ્ઞાનનિવૃત્ત્યભ્યુપગમસ્ તદા રજ્જ્વાં દણ્ડભ્રમેણ સર્પભ્રમતિરોધાનવદ્ અધિષ્ઠાનજ્ઞાનાભાવે ઽપિ જાગ્રદ્ભ્રમેણ સ્વપ્નભ્રમતિરોભાવોપપત્તેઃ બ્રહ્મચૈતન્યમ્ એવ સ્વપ્નાધ્યાસાધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ પક્ષે ઽપિ ન કશ્ચિદ્ દોષઃ । પ્રતિજીવં સ્વપ્નાધ્યાસાસાધારણ્યં તુ મનોગતવાસનાનામ્ અસાધારણ્યાદ્ એવ ।

મનોવચ્છિન્નં બ્રહ્મચૈતન્યમ્ એવાધિષ્ઠાનમ્ એતસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષે ઽવસ્થાજ્ઞાનસ્યાવરકત્વાઙ્ગીકારાન્ ન કાપ્ય્ અનુપપત્તિઃ । અત એવ શાસ્ત્રેષુ ક્વચિત્ ક્વચિત્ તથા વ્યપદેશઃ । નનુ, મનોવચ્છિન્નચૈતન્યસ્યાધિષ્ઠાનત્વે અહં ગજ ઇત્ય્ આહઙ્કારસામાનાધિકરણ્યેન ગજપ્રતીતિઃ સ્યાત્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ શુક્તિસામાનાધિકરણ્યેન રજતપ્રતીતિવત્ નત્વ્ અયં ગજ ઇતિ । બ્રહ્મચૈતન્યસ્યાધિષ્ઠાનત્વપક્ષે ઽપિ ગજ ઇત્ય્ આકારૈર્ એવ પ્રતીતિઃ સ્યાન્ ન ત્વ્ અયં ગજ ઇતિ તત્રાપીદઙ્કારાસ્પદીભૂતબાગ્યાર્થાભાવસ્ય સમાનત્વાદ્ ઇતિ ચેત્, ન, આદ્યે પક્ષે અહઙ્કારસ્ય શુક્તિવદ્ અધિષ્ઠાનાનવચ્છેદકત્વાત્ શુક્તી રજતમ્ ઇતિવદ્ અહં ગજ ઇતિ ન ભ્રમકારપ્રસઙ્ગઃ । અહમ્ ઇતિ જ્ઞાનસ્યેયં શુક્તિર્ ઇતિ જ્ઞાનસ્યેવ ભ્રમવિરોધિત્વાત્, ઇદમંશસ્ય ચ ભ્રમાવિરોધિન એવ તત્ર ભાનાભ્યુપગમાત્ । અન્ત્યે તુ ગજ ઇત્ય્ આકારવદ્ અયમ્ ઇત્ય્ આકારો ઽપિ કલ્પિત એવ । ઉભયાકારબાધે ઽપ્ય્ અધિષ્ઠાનભૂતચૈતન્યાબાધાન્ ન શૂન્યવાદપ્રસઙ્ગઃ । જાગ્રદ્દશાયામ્ અપિ શુક્તીદઙ્કારવિલક્ષણસ્ય પ્રાતીતિકસ્યૈવ રજતેદઙ્કારસ્ય ભાનાભ્યુપગમાચ્ ચ । "અધ્યસ્તમ્ એવ હિ પરિસ્ફુરતિ ભ્રમેષુ" (સ્શ્ ઇ.36.) ઇતિ ન્યાયાત્ । શુક્તીઇદમંશભાનપક્ષે ઽપિ ન ઇદમંશસત્યત્વમ્ અધ્યાસે પ્રયોજકમ્, કિન્ત્વ્ અધિષ્ઠાનસત્યત્વમ્ । અધિષ્ઠાનં ચ તત્રાજ્ઞાતશુક્તિચૈતન્યમ્ ઇવાત્રાપિ સાક્ષિચૈતન્યં વિદ્યત એવેત્ય્ ઉપપાદિતમ્ । તસ્માન્ ન પક્ષદ્વયે ઽપિ કાપ્ય્ અનુપપત્તિઃ ।
અત્ર ચ સ્વાપ્નિકપદાર્થભોક્તા તૈજસ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । પિત્તાખ્યતેજઃપ્રધાનત્વાદ્ આદિત્યાદિજ્યોતિરન્તરેણાપિ ભાસકત્વાદ્ ઇતિ વા ।
એવં જાગ્રત્સ્વપ્નભોગદ્વયેન શ્રાન્તસ્ય જીવસ્ય તદુભયકારણકર્મક્ષયે જ્ઞાનશક્ત્યવચ્છિન્નસ્ય સવાસનસ્યાન્તઃકરણસ્ય કારણાત્મનાવસ્થાને સતિ વિશ્રામસ્થાનં સુષુપ્ત્યવસ્થા । ન કિઞ્ચિદ્ અવેદિષમ્ ઇતિ કારણમાત્રોપલમ્ભઃ સુષુપ્તિઃ । તત્ર જાગ્રત્સ્વપ્નભોગ્યપદાર્થજ્ઞાનાભાવે ઽપિ સાક્ષ્યાકારં, સુખાકારં, અવસ્થાજ્ઞાનાકારં ચાવિદ્યાયાઃ વૃત્તિત્રયમ્ અભ્યુપેયતે । અહઙ્કારાભાવાચ્ ચ નૈકા વિશિષ્ટવૃત્તિઃ સુષુપ્ત્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ । અત એવ વૃત્તિરૂપસ્યોપલમ્ભસ્યાભાવાન્ ન પ્રલયે ઽતિવ્યાપ્તિઃ, તત્ર તત્કલ્પનાબીજાભાવાત્, ઇહ ચ સુખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સં ન કિઞ્ચિદ્ અવેદિષમ્ ઇતિ સુપ્તોત્થિતસ્ય પરામર્શાત્, અનનુભવે ચ પરામર્શાનુપપત્તેઃ । અન્તઃકરણોપરાગકાલીનાનુભવજન્યત્વાભાવાચ્ ચ ન તત્તોલ્લેખાભાવે ઽપિ સ્મરણત્વાનુપપત્તિઃ । સ્મરણે તત્તોલ્લેખનિયમાભાવાચ્ ચ જાગ્રદ્દશાયામ્ અસ્વાપ્સમ્ ઇત્ય્ અનુભવાનુપપત્તેઃ લિઙ્ગાભાવેન ચ આશ્રયાસિદ્ધ્યા ચાનુમાનસ્યાસંભવાત્ । અહઙ્કારસ્ તુ ઉત્થાનસમય એવાનુભૂયતે । સુષુપ્તૌ લીનત્વેન તસ્યાનનૂભૂતત્વાત્ સ્મરણાનુપપત્તેઃ । મુખપ્રતિબિમ્બાશ્રયે દર્પણે જપાકુસુમલૌહિત્યાધ્યાસે રક્તં મુખમ્ ઇતિ પ્રતીતિવદ્ અહઙ્કારાશ્રયસાક્ષિચૈતન્યસ્ય સ્મરણાશ્રયત્વાત્ અહમ્ અસ્વાપ્સમ્ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતિઃ, ન પુનર્ અહં સુખીતિ વાશ્રયતયા । સ્મૃતિસંશયવિપર્યયાણાં સાક્ષિચૈતન્યાશ્રયત્વનિયમાદ્ અહઙ્કારસ્ય ચ પ્રમાણજન્યજ્ઞાનાશ્રયત્વાત્ પ્રમાત્વેનૈવ તત્કાર્યતાવચ્છેદાત્, અપ્રમાત્વાવચ્છેદેન ચ અવિદ્યાયા એવ કારણત્વાત્ । અત એવ અનાપ્તવાક્યાદિજન્યપરોક્ષવિભ્રમો ઽપિ અવિદ્યાવૃત્તિર્ એવેત્ય્ અભ્યુપગમો વેદાન્તવિદામ્ । તત્રાન્તઃકરણવૃત્તિજનકસામગ્રીસમ્ભવે ઽપિ પ્રમાત્વાભાવાવરોધેનાન્તઃકરણસ્યાસામર્થ્યાત્ । નામાદિષુ બ્રહ્માધ્યાસસ્ તુ ઇચ્છાધીનતયા ભ્રમપ્રમાવિલક્ષણા મનોવૃત્તિર્ એવ કામાદિવત્ । તદ્ ઉક્તં "અત એવ ચોદનાજન્યત્વાન્ માનસી ક્રિયૈવ સા, ન જ્ઞાનમ્" ઇતિ । એતેન તર્કસ્યાપિ મનોવૃત્તિત્વં વ્યાખ્યાતમ્ । વ્યાપ્યારોપેણ વ્યાપકપ્રસઞ્જનાત્મકસ્ય તસ્ય ઇચ્છાધીનતયા ભ્રમપ્રમાવિલક્ષણત્વાત્ । અત એવ મનનનિદિધ્યાસનસહિતે શ્રવણાખ્યે વેદાન્તવિચારે શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇત્યાદિવિધિર્ ઉપપદ્યતે, તસ્ય ચતુર્વિધાન્વયવ્યતિરેકાદિતર્કરૂપત્વાત્ । દૃગ્દૃશ્યાન્વયવ્યતિરેકઃ, સાક્ષિસાક્ષ્યાન્વયવ્યતિરેકઃ, આગમાપાયિતદવધ્યન્વયવ્યતિરેકઃ, દુઃખિપરમપ્રેમાસ્પદાન્વયવ્યતિરેક ઇતિ । અનુવૃત્તવ્યાવૃત્તાન્વયવ્યતિરેકઃ પઞ્ચમઃ । એતચ્ ચ સર્વેષાં વેદાન્તાનુકૂલતર્કાણાં ચતુર્લક્ષણીમીમાંસાપ્રતિપાદિતાનામ્ ઉપલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અભિયુક્તાઃ । વિસ્તરસ્ તુ વેદાન્તકલ્પલતિકાયામ્ અનુસન્ધેયઃ ।
તદ્ એવં સુષુપ્ત્યવસ્થાયામ્ અસ્ત્ય્ આનન્દભોગસ્ તદ્ભોક્તા ચ સુષુપ્ત્યભિમાની પ્રાજ્ઞ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । પ્રકર્ષેણાજ્ઞત્વાત્ તદાનીં વિશેષાવચ્છેદાભાવેન પ્રકૃષ્ટજ્ઞત્વાદ્ વા । તદાનીં ચાન્તઃકરણસ્ય લયે ઽપિ તત્સંસ્કારેણાવચ્છેદાન્ ન જીવાભાવપ્રસઙ્ગઃ, ન વા સાર્વજ્ઞાપત્તિઃ । ઈશ્વરાભેદપ્રતિપાદનં ચ શર્રિરેન્દ્રિયાદ્યભિમાનરહિતત્વેનોપચારાત્ । સંસ્કારસ્ય ચ નિમિત્તકારણત્વેન સાક્ષ્યાશ્રિતકાર્યોપાદાનકોટાવ્ અપ્રવેશાન્ ન તદ્ભેદે ઽપિ સાક્ષિભેદઃ । જાગરણે ત્વ્ અન્તઃકરણસ્ય પ્રમાશ્રિતકાર્યોપાદાનકોટૌ પ્રવેશાત્ તદ્ભેદેન પ્રમાતૃભેદ એવ । સાક્ષિણ એવ ચાધિકોપાધિવિશિષ્ટસ્ય પ્રમાતૃત્વાન્ ન પ્રતિસન્ધાનાનુપપત્તિર્ ઇતિ ।
માતૃમાનપ્રભેદે ઽપિ પ્રતિદેહં ન ભિદ્યતે ।
સાક્ષી બાહ્યાર્થવદ્ યસ્માત્ સ આત્મેત્ય્ ઉચ્યતે તતઃ ॥
વ્યભિચારો મિથો યદ્વત્ પ્રમાત્રાદેઃ સ્વસાક્ષિકઃ ।
સર્વમાત્રાદ્યભાવાર્થસાક્ષિત્વાન્ ન તથાત્મનઃ ॥ (બૌભ્વ્ ઇઇઇ.4.54-55.)
ઇતિ વાર્તિકકારપાદૈર્ વ્યવહારદશાયામ્ અપિ સાક્ષિભેદનિરાકરણાત્ સુષુપ્તૌ તદ્ભેદકલ્પનં કેષાઞ્ચિદ્ વ્યામોહમાત્રમ્ ઇત્ય્ અવધેયમ્ ।
નનુ, દુઃખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સમ્ ઇતિ કસ્યચિત્ કદાચિત્ પરામર્શાત્ સુષુપ્તૌ દુઃખાનુભવો ઽપ્ય્ અસ્તુ । ન, તદાનીં દુઃખસામગ્રીવિરહેણ તદભાવાત્ । સુખસ્ય ચાત્મસ્વરૂપત્વેન નિત્યત્વાત્ શય્યાદેર્ અસમીચીનત્વે ચ દુઃખમ્ ઇત્ય્ ઉપચારાત્ દુઃખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સમ્ ઇતિ પ્રત્યયોપપત્તિઃ । અથ વા અવસ્થાત્રયસ્યાપિ ત્રૈવિધ્યાઙ્ગીકારાત્ સુષુપ્તાવ્ અપિ દુઃખમ્ ઉપપદ્યતે । તથા હિ પ્રમાજ્ઞાનં જાગ્રજ્જાગ્રત્, શુક્તિરજતાદિવિભ્રમો જાગ્રત્સ્વપ્નઃ, શ્રમાદિના સ્તબ્ધીભાવો જાગ્રત્સુષુપ્તિઃ । એવં સ્વપ્ને મન્ત્રાદિપ્રાપ્તિઃ સ્વપ્નજાગ્રત્, સ્વપ્ને ઽપિ સ્વપ્નો મયા દૃષ્ટ ઇતિ બુદ્ધિઃ સ્વપ્નસ્વપ્નઃ, જાગ્રદ્દશાયાં કથયિતું ન શક્યતે સ્વપ્નાવસ્થાયાં ચ યત્કિઞ્ચિદ્ અનુભૂયતે તત્સ્વપ્નસુષુપ્તિઃ । એવં સુષુપ્ત્યવસ્થાયામ્ અપિ સાત્વિકી યા સુખાકારા વૃત્તિઃ સા સુષુપ્તિજાગ્રત્, તદનન્તરં સુખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સમ્ ઇતિ પરામર્શઃ, તત્રૈવ યા રાજસી વૃત્તિઃ સા સુષુપ્તિસ્વપ્નઃ, તદનન્તરમ્ એવ દુઃખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સમ્ ઇતિ પરામર્શોપપત્તિઃ, તત્રૈવ યા તામસી વૃત્તિઃ સા સુષુપ્તિસુષુપ્તિઃ, તદનન્તરં ગાઢં મૂઢો ઽહમ્ આસમ્ ઇતિ પરામર્શઃ । યથા ચૈતત્ તથા વાસિષ્ઠવાર્તિકામૃતાદૌ સ્પષ્ટમ્ ।

એવમ્ અધ્યાત્મં વિશ્વઃ, અધિભૂતં વિરાટ્, અધિદૈવં વિષ્ણુઃ, અધ્યાત્મં જાગ્રત્, અધિદૈવં પાલનં, અધિભૂતં સત્ત્વગુણઃ । એવમ્ અધ્યાત્મં તૈજસઃ, અધિભૂતં હિરણ્યગર્ભઃ, અધિદૈવં બ્રહ્માઃ, અધ્યાત્મં સ્વપ્નઃ, અધિદૈવં સૃષ્ટિઃ, અધિભૂતં રજોગુણઃ । એવં અધ્યાત્મં પ્રાજ્ઞઃ, અધિભૂતમ્ અવ્યાકૃતં, અધિદૈવં રુદ્રઃ, અધ્યાત્મં સુષુપ્તિઃ, અધિદૈવં પ્રલયઃ, અધિભૂતં તમોગુણઃ । એવમ્ અધ્યાત્માધિભૂતાધિદેવાનામ્ એકત્વાત્ પ્રણવાવયવત્રયસહિતાનામ્ એતેષામ્ ઉપહિતાનામ્ ઐક્યોપાસનયા હિરણ્યગર્ભલોકપ્રાપ્તિઃ, અન્તઃકરણશુદ્ધિદ્વારા ક્રમમુક્તિશ્ ચ । એતત્ સર્વોપાધિનિરાકારણેન સાક્ષિચૈતન્યમાત્રજ્ઞાનેન તુ સાક્ષાદ્ એવ મોક્ષ ઇતિ । તદ્ એવં ત્રયાણામ્ અપ્ય્ અવસ્થાત્રયસહિતાનાં વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞાનામ્ અવિદ્યાત્મકત્વાત્ દૃ.શ્યત્વેન ચ મિથ્યાત્વાદ્ અનુપહિતઃ કેવલઃ સાક્ષી તુરીયાખ્યો ઽહમ્ અસ્મીત્ય્ અર્થઃ । એવં વ્યવહારતઃ સર્વવ્યવસ્થોપપત્તેઃ પરમાર્થતઃ કસ્યા અપ્ય્ અવસ્થાયા અભાવાન્ ન કાપ્ય્ અનુપપત્તિઃ । વિસ્તરેણ ચૈતત્ પ્રપઞ્ચિતમ્ અસ્માભિર્ વેદાન્તકલ્પલતિકાયામ્ ઇત્ય્ ઉપરમ્યતે

નનુ, જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યવસ્થાસહિતાનાં ત્રયાણામ્ અપિ તદભિમાનિનાં મિથ્યાત્વાત્, તત્સાક્ષિણો ઽપિ મિથ્યાત્વં સ્યાત્, અવિશષાત્, ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય વિશેષાભિધાનેન સાક્ષિણઃ સત્યત્વમ્ આહ --
અપિ વ્યાપકત્વાદ્ ધિતત્વપ્રયોગાત્ સ્વતઃ સિદ્ધભાવાદ્ અનન્યાશ્રયત્વાત્ ।
જગત્તુચ્છમ્ એતત્ સમસ્તં તદ્ અન્યત્ તદ્ એકો ઽવશિષ્ટઃ શિવઃ કેવલો ઽહમ્

"ન દૃષ્ટેર્ દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ" (બૌ ઇઇઇ.4.2.) ઇતિ સાક્ષિણં પ્રકૃત્ય "અતો ઽન્યદ્ આર્તમ્" (બૌ ઇઇઇ.4.2.) ઇતિ શ્રુતેઃ સાક્ષિણો ઽન્યત્ સાક્ષ્યં સર્વં જગત્તુચ્છં, ન તુ સાક્ષી । બાધાવધિત્વાત્ ભ્રમાધિષ્ઠાનતયા જ્ઞાતત્વાચ્ ચ, તદ્બાધગ્રાહકાભાવાચ્ ચેત્યાદ્યનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ અપિશબ્દઃ । "અથ યદ્ અલ્પં તત્ મર્ત્યમ્" (છુ વિઇ.24.1.) ઇતિ શ્રુતેઃ પરિચ્છિન્નત્વતુચ્છત્વયોઃ સમવ્યાપ્તત્વાત્ પરિચ્છિન્નત્વનિવૃત્ત્યા તુચ્છત્વનિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- વ્યાપકત્વાદ્ ઇતિ । "સર્વં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ" (છુ ઇઇઇ.14.1.) ઇતિ સર્વાત્મત્વોપદેશેન દેશકાલાપરિચ્છિન્નત્વાત્, આકાશાદીનાં ચ દેશકાલપરિછિન્નત્વે ઽપ્ય્ આપેક્ષિકમહત્ત્વેન વ્યાપકત્વોપચારાત્ । નનુ, સર્વવ્યાપકત્વેન નિત્યત્વાદ્ ભાવરૂપત્વાચ્ ચાત્મા ન દુઃખનિવૃત્તિરૂપઃ, નાપિ સુખરૂપઃ, સુખસ્યાનિત્યત્વેન નિત્યાત્મરૂપત્વાનુપપત્તેઃ, તથા ચાત્મસ્વરૂપો મોક્ષો ઽપુરુષાર્થ એવેત્ય્ આશઙ્ક્ય, ન, ઇત્યાહ -- હિતત્વપ્રયોગાદ્ ઇતિ । હિતત્વં, પુરુષાર્થત્વમ્ । "તદ્ એતત્ પ્રેયઃ પુત્રાત્ પ્રેયો વિત્તાત્ પ્રેયો ઽન્યસ્માત્ સર્વસ્માદ્ અન્તરતરં યદ્ અયમ્ આત્મેતિ" (બૌ ઇ.4.8.) "યો વૈ ભૂમા તત્ સુખં" (છુ વિઇ.23.1.) "એષ એવ પરમ આનન્દઃ" (બૌ ઇવ્.3.33.) "વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ" (બૌ ઇઇઇ.9.28.) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યસ્ તસ્ય પરમાનન્દરૂપત્વોપદેશાત્ । તસ્ય ચ નિત્યત્વે ઽપિ લોકે ધર્મજન્યતત્તદન્તઃકરણવૃત્તિવ્યઙ્ગ્યતયા તદુત્પત્તિવિનાશોપચારઃ । અજ્ઞાનવ્યવહિતસ્ય ચ તસ્યાપ્રાપ્તસ્યેવ જ્ઞાનમાત્રાદ્ અવિદ્યાનિવૃત્ત્યા પ્રાપ્તિર્ ઇવ ભવતીતિ તદુદ્દેશેન મુમુક્ષુપ્રવૃત્ત્યુપપત્તિઃ । અધ્યસ્તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય દુઃખસ્વરૂપસ્યાધિષ્ઠાનત્વાત્ સ એવાભાવ ઇતિ દુઃખાભાવરૂપત્વેનાપિ તસ્ય પુરુષાર્થતા ।
નનુ, મોક્ષે સુખં સંવેદ્યતે ન વા । નાદ્યઃ, તદાનીં દેહેન્દ્રિયાદ્યભાવેન તદ્વ્યઞ્જકાભાવાત્, વ્યઞ્જકાભાવે ઽપિ તત્સંવેદનાભ્યુપગમે સંસારદશાયામ્ અપિ તથા પ્રસઙ્ગાત્ । ન દ્વિતીયઃ, અપુરુષાર્થત્વાપત્તેઃ, જ્ઞાયમાનસ્યૈવ તસ્ય પુરુષાર્થત્વાત્ । અત એવ શર્કરાતદ્ભોજિનોર્ ઇવેતિ વૈષ્ણવં મન્યમાનાનામ્ ઉદ્ગાર ઇતિ ચેત્, ન, ઇત્યાહ -- સ્વતઃ સિદ્ધભાવાદ્ ઇતિ । સ્વપ્રકાશજ્ઞાનરૂપત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ય્ અપિ સંસારદશાયામ્ અવિદ્યાવૃતરૂપત્વાદ્ આત્મા પરમાનન્દરૂપતયા ન પ્રથતે તથાપિ તત્ત્વવિદ્યયાવિદ્યાનિવૃત્તૌ સ્વપ્રકાશતયા સ્વયમ્ એવ પરમાનન્દરૂપેણ પ્રકાશત ઇતિ ન વ્યઞ્જકાપેક્ષા । નનુ, સુખસ્ય સ્વપ્રકાશજ્ઞાનરૂપત્વે ઽપિ નાત્મરૂપતા, જ્ઞાનસ્ય ધાત્વર્થરૂપતયા ક્રિયાત્વેન સાશ્રયત્વાત્ જાનામીતિ પ્રતીતેઃ, જ્ઞાનમ્ અહમ્ અસ્મીત્ય્ અપ્રતીતેશ્ ચ । તથા ચ કથમ્ અદ્વૈતવાદ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય, ન, ઇત્ય્ આહ -- અનન્યાશ્રયત્વાદ્ ઇતિ । "યત્સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ ય આત્મા સાર્વાન્તરઃ" (બૌ ઇઇઇ.4.1.) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ સ્વપ્રકાશજ્ઞાનાનન્દરૂપ એવાત્મા, અન્તઃકરણતાદાત્મ્યાધ્યાસેન ચ તદ્વૃત્તૌ જ્ઞાનાધ્યાસાજ્ જાનામીતિ તદાશ્રયત્વપ્રતીતિઃ । ધાત્વર્થત્વમ્ ઉત્પત્તિવિનાશવત્ત્વં ચાન્તઃકરણવૃત્તેર્ ઇતિ જ્ઞપ્તિરૂપમુખજ્ઞાનસ્ય સર્વાધિષ્ઠાનત્વેનાન્યાશ્રયત્વાભાવાન્ ન દ્વૈતાપત્તિઃ । તેન જ્ઞાનસુખાત્મક આત્મા સત્યસ્ તદ્ભિન્નં ચ સર્વં જગદ્ અસત્યમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્

નનુ, સર્વસ્ય જગતસ્ તુચ્છત્વે તન્નિષેધેનાત્મતત્ત્વપ્રતિપત્તિર્ ન સ્યાત્ । ન હિ શશવિષાણં નિષિધ્યતે, ક્વચિત્ પ્રમિતં ક્વચિન્ નિષિધ્યત ઇતિ ન્યાયાત્ । તથા ચ નિષેધાનુપપત્ત્યૈવ ન જગતસ્ તુચ્છત્વમ્ ઇતિ, ન, ઇત્ય્ આહ --
ન ચૈકં તદન્યદ્ દ્વિતીયં કુતઃ સ્યાત્ ન વા કેવલત્વં ન ચાકેવલત્વમ્ ।
ન શૂન્યં ન ચાશૂન્યમ્ અદ્વૈતકત્વાત્ કથં સર્વવેદાન્તસિદ્ધં બ્રવીમિ

એકત્વસઙ્ખ્યાયોગિ એકમ્ । તદ્ અપેક્ષાબુદ્ધિજન્યદ્વિત્વસઙ્ખ્યાયોગિ દ્વિતીયમ્ । તત એકાભાવે દ્વિતીયં કુતઃ સ્યાત્ । દ્વિતીયં ચ તૃતીયાદીનામ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ । નનુ, "એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્" (છુ વિ.2.1.) ઇતિ શ્રુત્યા એકત્વં પ્રતિપાદ્યતે । ન, ઇત્ય્ આહ -- ન વા કેવલત્વમ્ ઇતિ । કેવલમ્ એકત્વં, તસ્યાવિદ્યકત્વાત્ । યદ્ય્ આત્મન એકત્વં શ્રુત્યા ન પ્રતિપાદ્યતે, તર્હિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવશાદ્ અનેકત્વં સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્, ન, ઇત્ય્ આહ -- ન ચાકેવલત્વમ્ ઇતિ । અકેવલત્વમ્ અનેકત્વં, "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન" (બૌ ઇવ્.4.19.), "એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્" (છુ વિ.2.1.), "અથાત આદેશો નેતિ નેતિ" (બૌ ઇઇ.3.6.) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ । તર્હિ સર્વપ્રતિષેધાચ્ છૂન્યમ્ એવ સ્યાદ્ ઇતિ, ન, ઇત્ય્ આહ -- ન શૂન્યમ્ ઇતિ, "અસન્ન્ એવ સ ભવતિ અસદ્ બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્, અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્ વેદ સન્તમ્ એનં તતો વિદુર્ ઇતિ" (તુ ઇઇ.6.), "સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ" (તુ ઇઇ.1.) "સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્" (છુ વિ.2.1.) ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય "ઐતદાત્મ્યમ્ ઇદં સર્વં તત્ સત્યં સ આત્મા તત્ ત્વમ્ અસિ" (છુ વિ.8.7.) ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ સત્યત્વજ્ઞાનત્વાદિધર્મવદ્ અપિ સ્યાત્, ન, ઇત્ય્ આહ -- ન ચાશૂન્યમ્ ઇતિ । એકમ્ અદ્વિતીયમ્ ઇતિ પદદ્વયેન સર્વભેદપ્રતિષેધે ઽપ્ય્ એવકારેણ ધર્મધર્મિભાવાદિભેદાભેદપ્રતિષેધાત્ । સર્વત્ર હેતુમ્ આહ -- અદ્વૈતકત્વાદ્ ઇતિ । દ્વિધા ઇતં દ્વીતં તસ્ય ભાવો દ્વૈતમ્ । તદ્ ઉક્તં વાર્તિકે "દ્વિધેતં દ્વીતમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તદ્ભાવો દ્વૈતમ્ ઉચ્યતે" (બૌભ્વ્ ઇવ્.3.1807.) ઇતિ । ન વિદ્યતે દ્વૈતં દ્વિધાભાવો યત્ર તદ્ અદ્વૈતમ્ ઇત્ય્ અક્ષરાર્થઃ । "સલિલ એકો દૃષ્ટાદ્વૈતઃ" (બૌ ઇવ્.3.32.) ઇતિશ્રુતેઃ । પ્રતિયોગિજ્ઞાનસ્યૈવ લાઘવેનાભાવબુદ્ધૌ કારણત્વાત્ દ્વૈતસ્યાનિર્વચનીયત્વાઙ્ગીકારેણ પ્રત્યક્ષાદિવેદ્યત્વાન્ નિષેધોપપત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તર્હ્ય્ એતાદૃશ આત્મા અઙુલિનિર્દેશેન પ્રતિપાદ્યતામ્ ઇતિ, ન, ઇત્ય્ આહ -- કથં બ્રવીમીતિ । કિમ્ આક્ષેપે? અદ્વૈતકત્વેન વાગવિષયત્વાત્, "અવચનેનૈવ પ્રોવાચ" (નુઉ વિઇ.), "યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય માનસા સહ" (તુ ઇઇ.4.), "ન વિજ્ઞાનેર્ વિજ્ઞાતારં વિજાનીયાઃ" (બૌ ઇઇઇ.4.2.) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ । વાગવિષયત્વે કથં વેદાન્તાનાં તત્ર પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ ચેત્, ન, અવિષયે ઽપ્ય્ આત્મનિ તદાકારવૃત્તિમાત્રેણ તદવિદ્યાનિવર્તકત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- સર્વવેદાન્તસિદ્ધમ્ ઇતિ । તથા ચ શ્રુતિઃ "યસ્યામતં તસ્ય મતં મતં યસ્ય ન વેદ સઃ । અવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતમ્ અવિજાનતામ્" (કુ ઇઇ.3.), "યન્ મનસા ન મનુતે યેનાહુર્ મનો મતં, તદ્ એવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદ્ ઇદમ્ ઉપાસતે" (કુ ઇ.5.) ઇત્યાદિર્ અવિષયત્વમ્ આત્મનો દર્શયતિ । તદ્ એવં વેદાન્તવાક્યજન્યાખણ્દાકારવૃત્ત્યા અવિદ્યાનિવૃત્તૌ તત્કલ્પિતસકલાનર્થનિવૃત્તૌ પરમાનન્દરૂપઃ સન્ કૃતકૃત્યો ભવતીતિ સિદ્ધમ્