શિવસૂત્ર · અધ્યાય 2

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* પરા ભટ્ટારિકા સંવિદિચ્છાશક્તિપુરઃસરમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:1 ॥
* સ્થૂલપ્રમેયપર્યન્તં વમન્તી વિશ્વમ્ આન્તરમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:2 ॥
* પ્રમાત્રન્તર્બહીરૂપહૃષીકવિષયાત્મનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:3 ॥
* ખેચર્યાદિપ્રવાહાણાં બાહ્યાભ્યન્તરરૂપિણામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:4 ॥
* પ્રવર્તકત્વાત્ સ્વચ્છત્વગમ્ભીરત્વાદિધર્મતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:5 ॥
* મહાહ્રદો જગદ્વ્યાપી દેશકાલાદ્યગોચરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:6 ॥
* અન્તસ્ તસ્યાનુસંધાનાત્ તાદાત્મ્યસ્યાવમર્શનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:7 ॥
* અકારાદિક્ષકારાન્તશબ્દરાશિપ્રથાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:8 ॥
* ક્ષિત્યાદિશિવપર્યન્તતત્ત્વાન્તઃક્ષોભકારિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:9 ॥
* મન્ત્રવીર્યસ્ય સર્વેષાં મન્ત્રાણાં પ્રાણરૂપિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:10 ॥
* પરાહંતાપરામર્શમયસ્યાનુભવઃ સ્ફુટમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:11 ॥
* અખિલં વાચકં વાચ્યમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અવમર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:12 ॥
* યોગિનઃ સાવધાનસ્ય ભવતીત્ય્ એવ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:13 ॥
* સ્ફુટીકરોમિ સંક્ષેપાત્ તત્ પ્રમેયં પુરોદિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:14 ॥
* મહાહ્રદ ઇતિ પ્રોક્તા શક્તિર્ ભગવતી પરા ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:15 ॥
* અનુસંધાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્તાદાત્મ્યવિમર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:16 ॥
* મન્ત્રવીર્યમ્ ઇતિ પ્રોક્તં પૂર્ણાહંતાવિમર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:17 ॥
* તદીયો ઽનુભવસ્ તસ્ય સ્ફુરણં સ્વાત્મનઃ સ્ફુટમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:18 ॥
* ઇતિ શ્રીશામ્ભવોપાયપ્રકાશનપરાયણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:19 ॥
* ઉન્મેષઃ પ્રથમઃ સમ્યક્સ્વરૂપોન્મેષલક્ષણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.20:20 ॥]
શિવસૂત્ર, દ્વિતીય ઉન્મેષ
ચિત્તં મન્ત્રઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ચેત્યતે ઽનેન પરમં સ્વાત્મતત્ત્વં વિમૃશ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.1:1 ॥
* ઇતિ ચિત્તં સ્ફુરત્તાત્મપ્રાસાદાદિવિમર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.1:2 ॥
* તદ્ એવ મન્ત્ર્યતે ગુપ્તમ્ અભેદેન વિમૃશ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.1:3 ॥
* સ્વસ્વરૂપમ્ અનેનેતિ મન્ત્રસ્ તેનાસ્ય દૈશિકૈઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.1:4 ॥
* પૂર્ણાહંતાનુસંધ્યાત્મસ્ફૂર્જન્મનનધર્મતા ॥ સિવ્સ્વ્_2.1:5 ॥
* સંસારક્ષયકૃત્ત્રાણધર્મતા ચ નિરુચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.1:6 ॥
* તન્મન્ત્રદેવતામર્શપ્રાપ્તતત્સામરસ્યકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.1:7 ॥
* આરાધકસ્ય ચિત્તં ચ મન્ત્રસ્ તદ્ધર્મયોગતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.1:8 ॥
* અસ્ય ચોક્તસ્ય મન્ત્રસ્ય મનનત્રાણધર્મિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.1:9 ॥]
પ્રયત્નઃ સાધકઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ઉક્તમન્ત્રાનુસંધાનાવષ્ટમ્ભોદ્યન્તૃતાત્મકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.2:1 ॥
* પ્રયત્નો ઽન્તઃસ્વસંરમ્ભઃ સ એવ ખલુ સાધકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.2:2 ॥
* યતો મન્ત્રયિતુર્ મન્ત્રદેવતૈક્યપ્રદઃ સ્મૃતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.2:3 ॥
* ઈદૃક્સાધકસાધ્યસ્ય મન્ત્રસ્ય પ્રથમોદિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.2:4 ॥
* વીર્યં વિસ્તરતઃ સમ્યગ્ વર્ણ્યતે ઽથ સલક્ષણમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.2:5 ॥]
વિદ્યાશરીરસત્તા મન્ત્રરહસ્યમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* વિદ્યેતિ પરમાદ્વૈતસમ્પ્રવેદનરૂપિણી ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:1 ॥
* શરીરં યસ્ય ભગવાન્ શબ્દરાશિઃ સ ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:2 ॥
* તસ્ય સત્તા સમસ્તાધ્વપૂર્ણાહંતાસ્વરૂપિણી ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:3 ॥
* સ્ફુરત્તા સૈવ મન્ત્રાણાં મનનત્રાણધર્મિણામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:4 ॥
* ગુપ્તાર્થતાયા જનનં રહસ્યમ્ ઇતિ કથ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:5 ॥
* એતચ્ છ્રીક્ષેમરાજેન તન્ત્રસારાત્ સમુદ્ધૃતૈઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:6 ॥
* સંવાદૈઃ સંમતૈઃ સમ્યગ્વર્ણિતં નિજવૃત્તિગૈઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:7 ॥
* સમ્યગ્ એવંવિધં મન્ત્રવીર્યં યેષાં યથાતથમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:8 ॥
* મહાહ્રદાનુસંધાનપ્રકારાવેદિતં ત્વ્ અપિ ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:9 ॥
* ઇચ્છયૈવ મહેશસ્ય હૃદયંગમતાં દૃઢમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:10 ॥
* ન ગચ્છત્ય્ અથ તુચ્છાયાં ચિત્તં સિદ્ધૌ પ્રરોહતિ ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:11 ॥
* બિન્દુનાદાદિજાતાયાં તેષાં તુ મિતયોગિનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.3:12 ॥]
ગર્ભે ચિત્તવિકાસો ઽવિશિષ્ટવિદ્યાસ્વપ્નઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ગર્ભો ઽખ્યાતિર્ મહામાયા તન્મયે સિદ્ધિસંચયે ॥ સિવ્સ્વ્_2.4:1 ॥
* વિકાસો નામ ચિત્તસ્ય તાવન્માત્રે કૃતાર્થતા ॥ સિવ્સ્વ્_2.4:2 ॥
* સૈવાવિશિષ્ટા વિદ્યેતિ કિંચિજ્જ્ઞત્વસ્વરૂપિણી ॥ સિવ્સ્વ્_2.4:3 ॥
* અશુદ્ધવિદ્યા સા સ્વપ્નો વિકલ્પપ્રત્યયામકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.4:4 ॥
* આગતા અપિ તાઃ સિદ્ધીઃ ખલીકૃત્ય યદા પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.4:5 ॥
* અવષ્ટભ્નાત્ય્ અસૌ યોગી પરાં સિદ્ધિં તદાશ્નુતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.4:6 ॥]
વિદ્યાસમુત્થાને સ્વાભાવિકે ખેચરી શિવાવસ્થા

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* વિદ્યાયાઃ પ્રાક્સમાખ્યાતરૂપાયાઃ શંકરેચ્છયા ॥ સિવ્સ્વ્_2.5:1 ॥
* સ્વાભાવિકે સમુત્થાને સમુલ્લાસે સ્વભાવજે ॥ સિવ્સ્વ્_2.5:2 ॥
* ઉન્મજ્જને સતિ ક્ષુદ્રસિદ્ધિમજ્જનતત્પરે ॥ સિવ્સ્વ્_2.5:3 ॥
* અવસ્થા યા શિવસ્યાન્તરવસ્થાતુર્ અભેદિની ॥ સિવ્સ્વ્_2.5:4 ॥
* સ્ફુરત્તા સૈવ સમ્પૂર્ણસ્વાનન્દોચ્છલનાત્મિકામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.5:5 ॥
* મુદં રાતીત્ય્ અતો મુદ્રા ખેચરી ચ નભશ્ચરી ॥ સિવ્સ્વ્_2.5:6 ॥
* વ્યજ્યતે યોગિનો વિશ્વગ્ વિશ્વોત્તીર્ણસ્વરૂપિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.5:7 ॥
* એવંપ્રભાવયોર્ વીર્યાસાદને મન્ત્રમુદ્રયોઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.5:8 ॥]
ગુરુર્ ઉપાયઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* સમ્યગ્જ્ઞાનક્રિયાપ્રાણમન્ત્રમુદ્રાયથાસ્થિતિમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:1 ॥
* ગૃણાત્ય્ ઉપદિશત્ય્ અર્થં તદ્વીર્યં ચેત્ય્ અતો ગુરુઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:2 ॥
* સ એવ મન્ત્રમુદ્રાણાં વીર્યવ્યાપ્તિપ્રકાશનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:3 ॥
* ઉપાયઃ કથ્યતે સાક્ષાદ્ ઉપેયં પરમં પ્રતિ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:4 ॥
* યદ્ વા ગુરુઃ પરા શક્તિર્ ઈશ્વરાનુગ્રહાત્મિકા ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:5 ॥
* અવકાશપ્રદાનેન સૈવ યાયાદ્ ઉપાયતામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:6 ॥
* સ ગુરુર્ મત્સમઃ પ્રોક્તો મન્ત્રવીર્યપ્રકાશકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:7 ॥
* આદિમાન્ત્યવિહીનાસ્ તુ મન્ત્રાઃ સ્યુઃ શરદભ્રવત્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:8 ॥
* ગુરોર્ લક્ષણમ્ એતાવદ્ આદિમાન્ત્યં ચ વેદયેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:9 ॥
* ઇતિ શ્રીમાલિનીશાસ્ત્રસિદ્ધાતન્ત્રોક્તવૈભવાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:10 ॥
* અકૃત્રિમાહમામર્શસ્વરૂપાદ્યન્તવેદકાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:11 ॥
* પરમેષ્ઠિસમાત્ તસ્માત્ પરમોપાયતો ગુરોઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.6:12 ॥]
માતૃકાચક્રસંબોધઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* મન્ત્રમુદ્રાનુસંધાનસંતતોદ્યુક્તચેતસઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:1 ॥
* ભવત્ય્ ઉક્તગુરોઃ પ્રીતાત્ સાધકસ્યેતિ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:2 ॥
* અથાદ્યાસ્ તિથયઃ સર્વે સ્વરા બિન્દ્વવસાનગાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:3 ॥
* તદન્તઃ કાલયોગેન સોમસૂર્યૌ પ્રકીર્તિતૌ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:4 ॥
* પૃથિવ્યાદીનિ તત્ત્વાનિ પુરુષાન્તાનિ પઞ્ચસુ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:5 ॥
* ક્રમાત્ કાદિષુ વર્ગેષુ મકારાન્તેષુ સુવ્રતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:6 ॥
* વાય્વગ્નિસલિલેન્દ્રાણાં ધારણાનાં ચતુષ્ટયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:7 ॥
* તદૂર્ધ્વે શાદિ વિખ્યાતં પુરસ્તાદ્ બ્રહ્મપઞ્ચકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:8 ॥
* અમૂલા તત્ક્રમાજ્ જ્ઞેયા ક્ષાન્તા સૃષ્ટિર્ ઉદાહૃતા ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:9 ॥
* સર્વેષાં ચૈવ મન્ત્રાણાં વિદ્યાનાં ચ યશસ્વિનિ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:10 ॥
* ઇયં યોનિઃ સમાખ્યાતા સર્વતન્ત્રેષુ સર્વદા ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:11 ॥
* ઇતિ શ્રીત્રીશિકાશાસ્ત્રપ્રોક્તન્યાયેન માતૃકા ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:12 ॥
* અકારાદિવિસર્ગાન્તસ્વરષોડશગર્ભિણી ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:13 ॥
* અત એવાદિબિન્દ્વન્તદશપઞ્ચતિથિક્રમા ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:14 ॥
* તદાત્મકતદુત્તીર્ણબિન્દુદ્વન્દ્વવિભૂષિતા ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:15 ॥
* અત એવ જગત્ સર્વં સૃજત્ય્ અન્તર્ અનુત્તરે ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:16 ॥
* તત્ પઞ્ચદશકસ્યાન્તરુદ્ધૃતૈઃ પઞ્ચભિઃ સ્વરૈઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:17 ॥
* અ ઇ ઉ ઋ ઌ વિન્યાસૈઃ કાદિમાન્તં ચ વાચકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:18 ॥
* ક્ષિત્યાદિપુરુષાન્તં ચ વાચ્યં તત્ત્વકદમ્બકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:19 ॥
* પઞ્ચપઞ્ચકભેદેન પઞ્ચપઞ્ચવિજૃમ્ભિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:20 ॥
* બહિશ્ ચાનુત્તરાદ્ એવ સૃજતી વિશ્વમ્ ઈદૃશમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:21 ॥
* વાય્વગ્નિસલિલેન્દ્રાણાં ક્રમાદ્ ય ર લ વાત્મનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:22 ॥
* અનુત્તરેચ્છોન્મેષાખ્યત્રિતયાન્યોન્યસંધિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:23 ॥
* કિંચાનુત્તરષણ્ઢાખ્યદ્વયસંધિવશાદ્ અપિ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:24 ॥
* ઉત્થિતાનાં કલાવિદ્યામાયારાગાભિધાયિનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:25 ॥
* સ્વરૂપગોપનાત્ સર્વકર્તૃત્વાદ્યપસારતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:26 ॥
* ખણ્ડિતસ્ય પશોઃ કિંચિત્કર્તૃત્વાદિપ્રદાયિનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:27 ॥
* માયોર્ધ્વશુદ્ધવિદ્યાદિતત્ત્વારોહનિરોધનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:28 ॥
* મૂલાદ્ અધો ઽવરોહસ્ય નિરોધાચ્ ચ ત્રિશણ્કુવત્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:29 ॥
* મધ્યે સંસ્થાપિતસ્યાસ્ય ધારણાદ્ ધારણાત્મનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:30 ॥
* યતિસ્ તુ ભાવાભાવાનાં વ્યવસ્થોદયદાયિની ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:31 ॥
* કાલો ઽપિ તાં મહામાયાં સ્વતન્ત્રામ્ અનુવર્તતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:32 ॥
* ઇત્યુક્ત્યા કાલનિયતિયુક્તત્વાત્ ષડ્વિધાત્મનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:33 ॥
* સ્ફારયન્તી વપુઃ પશ્ચાત્ તદૂર્ધ્વં શાદિપઞ્ચકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:34 ॥
* સદ્યોજાતાદિકેશાનપર્યન્તબ્રહ્મવિગ્રહમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:35 ॥
* સૂક્ષ્મરૂપમહીવારિવહ્નિવાયુનભોમયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:36 ॥
* ક્રમેણ શુદ્ધવિદ્યેશસાદશક્તિશિવાત્મકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:37 ॥
* વિસ્ફારયન્તી સ્વાન્તઃસ્થં વિસર્ગકલયા બહિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:38 ॥
* કાદિસાન્તાક્ષરાન્તસ્થઃ ક્ષકારો ઽપ્ય્ અન્તિમો યતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:39 ॥
* અતો ઽકારહકારાભ્યામ્ અહમ્ ઇત્ય્ અપૃથક્તયા ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:40 ॥
* પ્રપંચં શિવશક્તિભ્યાં ક્રોડીકૃત્ય પ્રકાશતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:41 ॥
* અસ્યાસ્ ત્વ્ એવંપ્રભાવાયાશ્ ચક્રં યત્ તદ્ ઇહોદિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:42 ॥
* અનુત્તરેચ્છોન્મેષાદિસ્પન્દશક્તિકદમ્બકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:43 ॥
* તત્સંબોધશ્ ચિદાનન્દઘનસ્વાત્માનુસંહિતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:44 ॥
* અથેદૃઙ્માતૃકાચક્રસંબોધોદ્બોધિતાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.7:45 ॥]
શરીરં હવિઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* શૂન્યં ધીઃ પ્રાણ ઇત્ય્ એતત્ સૃજ્યતે ક્ષીયતે ઽપિ ચ ॥ સિવ્સ્વ્_2.8:1 ॥
* સ્થૈર્યમ્ અસ્તિ પરં દેહાપેક્ષયા ન તુ તત્ત્વતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.8:2 ॥
* ઇત્ય્ ઉક્તનીત્યા શૂન્યાદેઃ પ્રમાતા ત્વ્ અસ્ય ભિત્તિભૂઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.8:3 ॥
* શરીરં સ્થૂલસૂક્ષ્માદિ ચિદગ્નૌ પરયોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.8:4 ॥
* હૂયમાનં હવિઃ પ્રોક્તં તન્માતૃત્વનિમજ્જનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.8:5 ॥
* પરિપૂર્ણપ્રકાશાત્મપ્રમાત્રુન્મજ્જનપ્રદાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.8:6 ॥
* એવં શરીરહવ્યેન જ્વલદ્બોધોર્ધ્વરોચિષઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.8:7 ॥]
જ્ઞાનમ્ અન્નમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* જ્ઞાનં બન્ધ ઇતિ પ્રોક્તં યત્ પ્રાક્ તત્ પરયોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.9:1 ॥
* અનાત્મન્ય્ આત્મતાજ્ઞપ્તિર્ અન્નં ગ્રસ્યત ઇત્ય્ અતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.9:2 ॥
* કિં ચ યદ્ યત્ પ્રકાશાત્મસ્વરૂપામર્શનાત્મકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.9:3 ॥
* જ્ઞાનં તત્પરમાહ્લાદકારિત્વાદ્ અન્નમ્ ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.9:4 ॥
* યદા ત્વ્ અવહિતઃ શશ્વદ્ યોગી નૈવં ભવત્ય્ અસૌ ॥ સિવ્સ્વ્_2.9:5 ॥
* તદા જ્ઞાનવતો ઽપ્ય્ અસ્ય સમાધાનાવલેપતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.9:6 ॥]
વિદ્યાસંહારે તદુત્થસ્વપ્નદર્શનમ્