શિવસૂત્ર · અધ્યાય 3

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* વિદ્યેતિ જ્ઞાનવિસ્ફારરૂપા યા તુ પુરોદિતા ॥ સિવ્સ્વ્_2.10:1 ॥
* શુદ્ધવિદ્યાથ સંહારે ઽનુત્થાને ઽસ્યા નિમજ્જને ॥ સિવ્સ્વ્_2.10:2 ॥
* તદુત્થસ્ય ક્રમેણાઞ્ચદ્વિદ્યાસંહારજન્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.10:3 ॥
* સ્વપ્નસ્ય ભેદનિષ્ઠસ્ય વિકલ્પૌઘસ્ય દર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_2.10:4 ॥
* ઉન્મજ્જનં ભવત્ય્ અસ્ય પ્રાગ્વ્યાખ્યાતોત્તમાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.10:5 ॥
* અવધાને ઽવલિપ્તસ્ય સાધકસ્યેતિ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_2.10:6 ॥
* ઇતિ દ્વિતીય ઉન્મેષઃ શાક્તોપાયપ્રકાશકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_2.10:7 ॥]
શિવસૂત્ર, તૃતીય ઉન્મેષ
આત્મા ચિત્તમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* વિશેષભોગ્યશબ્દાદિવાસનાવેશરૂપિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:1 ॥
* તત્તદધ્યવસાયાદિવ્યાપારકરણોન્મુખમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:2 ॥
* સત્ત્વાદિવૃત્ત્યવષ્ટમ્ભિ બુદ્ધ્યહંકૃન્મનોમયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:3 ॥
* ચિત્તં તત્ પ્રોક્તચૈતન્યસ્વરૂપાનવમર્શનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:4 ॥
* તત્તત્કર્માનુસારેણ નાનાયોનીર્ અનુવ્રજત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:5 ॥
* અતતીત્ય્ અત એવાત્મા તતઃ સો ઽણુઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:6 ॥
* આત્મનશ્ ચાતનં નાસ્તિ સંવિદેકસ્વરૂપિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:7 ॥
* અતશ્ ચૈતન્યમ્ આત્મેતિ ધીક્રિયાત્મકમ્ આત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:8 ॥
* વિશ્વસ્વભાવભૂતં તત્ તાત્ત્વિકં રૂપમ્ ઈરિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:9 ॥
* ઇદાનીમ્ એતદીયેન સ્વાતન્ત્ર્યેણાવભાસિતાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:10 ॥
* સંકોચાદ્ અણુતાયોગાચ્ ચિત્તમ્ આત્મેતિ લક્ષિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:11 ॥
* ઇતિ પૂર્વાપરાદેશવૈષમ્યં નાસ્તિ કિંચન ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:12 ॥
* અસ્ય ચિત્તસ્વરૂપસ્ય દેહાદેર્ આત્મનસ્ ત્વ્ અણોઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.1:13 ॥]
જ્ઞાનં બન્ધઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* અન્તઃ સુખાદિસંવેદ્યવ્યવસાયાદિવૃત્તિમત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:1 ॥
* બહિસ્ તદ્યોગ્યનીલાદિદેહાદિવિષયોન્મુખમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:2 ॥
* ભેદાભાસાત્મકં ચાસ્ય જ્ઞાનં બન્ધો ઽણુરૂપિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:3 ॥
* તત્પાશિતત્વાદ્ એવાસાવ્ અણુઃ સંસરતિ ધ્રુવમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:4 ॥
* જ્ઞાનં પ્રકાશકં લોકે આત્મા ચૈવ પ્રકાશકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:5 ॥
* અનયોર્ અપૃથગ્ભાવાજ્ જ્ઞાની જ્ઞાને પ્રકાશતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:6 ॥
* ઇત્ય્ ઉક્તનીત્યા જ્ઞાનં ચ સ્વસ્વરૂપપ્રકાશકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:7 ॥
* આત્મવત્ તત્ કથં તસ્ય બન્ધકત્વપ્રસઙ્ગિતા ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:8 ॥
* ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ યદ્ય્ એવં પ્રસન્નાત્ પરમેશ્વરાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:9 ॥
* પ્રત્યભિજ્ઞા ભવત્ય્ એષા તદા સત્યં ત્વદીરિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:10 ॥
* તન્માયાશક્તિતો નૈષ વિમર્શો ઽસ્ય યદા તદા ॥ સિવ્સ્વ્_3.2:11 ॥]
કલાદીનાં તત્ત્વાનામ્ અવિવેકો માયા

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* અન્તરન્તઃસ્ફુરત્ કિંચિત્કર્તૃત્વાદિપ્રદાયિનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.3:1 ॥
* કલાદિક્ષિતિપર્યન્તતત્ત્વાનાં કઞ્ચુકાત્મનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.3:2 ॥
* પુર્યષ્ટકમયત્વેન સ્થૂલદેહાદિરૂપતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.3:3 ॥
* સ્થિતાનામ્ અવિવેકસ્ તેષ્વ્ આત્મત્વેનાનુસંહિતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.3:4 ॥
* સૈવ સમ્મોહિની માયા તત્ત્વાખ્યાતિમયં જગત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.3:5 ॥
* અતશ્ ચૈતજ્ જન્યમાયાપ્રશમાયાસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.3:6 ॥]
શરીરે સંહારઃ કલાનામ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* મહાભૂતાત્મકે સ્થૂલે સૂક્ષ્મે પુર્યષ્ટકાત્મનિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.4:1 ॥
* મૂલાદિસમનાન્તે ચ શરીરે યોગિનઃ પરે ॥ સિવ્સ્વ્_3.4:2 ॥
* કલાનાં તત્ર ભાગાનાં કાર્યાણાં કારણે નિજે ॥ સિવ્સ્વ્_3.4:3 ॥
* સંહારઃ સંવિદેકાગ્નિસદ્ભાવો લયચિન્તયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.4:4 ॥
* દાહાદ્યામર્શયુક્ત્યા વા ધ્યાતવ્ય ઇતિ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.4:5 ॥
* એવં ધ્યાનાભિધાનો યઃ સંહારોપાય ઈરિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.4:6 ॥
* એવમ્ એતત્ પ્રધાનાંશ્ ચ પ્રાણાયામપુરઃસરાન્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.4:7 ॥
* અન્યાન્ સમાધિપર્યન્તાન્ ઉપાયાન્ દર્શયત્ય્ અસૌ ॥ સિવ્સ્વ્_3.4:8 ॥]
નાડીસંહારભૂતજયભૂતકૈવલ્યભૂતપૃથક્ત્વાનિ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ભાવનીયાનિ યુક્તેન સાધકેનેતિ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:1 ॥
* પ્રાણાદિવાહિનાડીનાં સંહારઃ પ્રાણસંયમાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:2 ॥
* રેચકાદિક્રમોત્પાદાદ્ ઉદાનદહનાત્મનિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:3 ॥
* મધ્યનાડ્યાં વિલીનત્વાપાદનં તન્મયત્વતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:4 ॥
* ભૂતાનાં ભૂજલાદીનાં જયો યઃ સ ઉદીર્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:5 ॥
* વાયવી ધારણાઙ્ગુષ્ઠે આગ્નેયી નાભિમધ્યતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:6 ॥
* માહેયી કણ્ઠદેશે તુ વારુણી ઘણ્ટિકાશ્રિતા ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:7 ॥
* આકાશધારણા મૂર્ધ્નિ સર્વસિદ્ધિકરી સ્મૃતા ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:8 ॥
* ઇતિ સ્વચ્છન્દશાસ્ત્રોક્તધારણાભિર્ વશીકૃતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:9 ॥
* ભૂતેભ્યઃ કિલ કૈવલ્યં ચિત્તપ્રત્યાહૃતિસ્ તતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:10 ॥
* પૃથક્ત્વં તદનાલિપ્તસ્વચ્છસ્વાત્મૈકરૂપતા ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:11 ॥
* ભૂતસંધાન ઇત્યાદિસૂત્રોક્તં યત્ ફલં પુરા ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:12 ॥
* અપ્રયત્નેન સાધ્યં તચ્છામ્ભવોપાયશાલિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:13 ॥
* આણવોપાયસાધ્યં તુ યત્નેનેતિ વિશિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:14 ॥
* ઇત્ય્ એવં દેહશુદ્ધ્યાદ્યૈઃ સમાધ્યન્તૈશ્ ચ યા ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:15 ॥
* સિદ્ધિઃ સા મોહવરણાન્ નાત્મજ્ઞાનાદ્ ઇતીર્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.5:16 ॥]
મોહાવરણાત્ સિદ્ધિઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* મોહો વિમોહિની માયા તત્કૃતાવરણાત્ કિલ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:1 ॥
* પૂર્વોક્તધારણાદ્યુક્ત્યા સિદ્ધિઃ પરિમિતા ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:2 ॥
* તત્તત્તત્ત્વોપભોગાત્મા ન ત્વ્ અસ્ય પરચિત્પ્રથા ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:3 ॥
* વિનષ્ટમોહાવેશસ્ય સમાધૌ ચાગ્રતઃ પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:4 ॥
* મધ્યમં પ્રાણમ્ આશ્રિત્ય પ્રાણાપાનપથાન્તરમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:5 ॥
* આલમ્બ્ય જ્ઞાનશક્તિં ચ તત્સ્થં ચૈવાસનં લભેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:6 ॥
* પ્રાણાદિસ્થૂલભાવં તુ ત્યક્ત્વા સૂક્ષ્મમ્ અથાન્તરમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:7 ॥
* સૂક્ષ્માતીતં તુ પરમં સ્પન્દનં લભ્યતે યતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:8 ॥
* પ્રાણાયામઃ સ ઉદ્દિષ્ટો યસ્માન્ ન ચ્યવતે પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:9 ॥
* શબ્દાદિગુણવૃત્તિર્ યા ચેતસા હ્ય્ અનુભૂયતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:10 ॥
* ત્યક્ત્વા તાં પરમં ધામ પ્રવિશેત્ તત્સ્વચેતસા ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:11 ॥
* પ્રત્યાહાર ઇતિ પ્રોક્તો ભવપાશનિકૃન્તનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:12 ॥
* ધીગુણાન્ સમતિક્રમ્ય નિર્ધ્યેયં ચાવ્યયં વિભુમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:13 ॥
* ધ્યાત્વા ધ્યેયં સ્વસંવેદ્યં ધ્યાનં તચ્ ચ વિદુર્ બુધાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:14 ॥
* ધારણા પરમાત્મત્વં ધાર્યતે યેન સર્વદા ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:15 ॥
* ધારણા સા વિનિર્દિષ્ટા ભવબન્ધવિનાશિની ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:16 ॥
* સ્વપરસ્થેષુ ભૂતેષુ જગત્ય્ અસ્મિન્ સમાનધીઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:17 ॥
* શિવો ઽહમ્ અદ્વિતીયો ઽહં સમાધિઃ સ પરઃ સ્મૃતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:18 ॥
* ઇત્ય્ એવં મૃત્યુજિત્તન્ત્રભટ્ટારકનિરૂપિતૈઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:19 ॥
* પ્રાણસંયમનારમ્ભૈઃ સમાધ્યન્તૈઃ ક્રમૈર્ અપિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:20 ॥
* પરતત્ત્વસમાવેશો ભવત્ય્ એવેતિ કથ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.6:21 ॥]
મોહજયાદ્ અનન્તાભોગાત્ સહજવિદ્યાજયઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* મોહો માયા નિજાખ્યાતિસ્ તજ્જયાત્ તત્પરાભવાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.7:1 ॥
* ઉદ્યમાર્કોત્થિતો ઽનન્તઃ સંસ્કારપ્રશમાવધિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.7:2 ॥
* આભોગો યસ્ય વિસ્તાર ઈદૃશાદ્ દર્શિતાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.7:3 ॥
* ભવેત્ સહજવિદ્યાયા જયો લાભો યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.7:4 ॥
* એવં મોહજયોપાત્તશુદ્ધવિદ્યામહોદયઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.7:5 ॥]
જાગ્રદ્ દ્વિતીયકરઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ભક્ત્વૈવં સહજાં વિદ્યાં તદેકત્વાવલમ્બને ॥ સિવ્સ્વ્_3.8:1 ॥
* જાગરૂકઃ સદા યોગી જાગ્રદ્ ઇત્ય્ અયમ્ ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.8:2 ॥
* સંપૂર્ણાહંવિમર્શાત્મસ્વાહંતાપેક્ષયા જગત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.8:3 ॥
* દ્વિતીયમ્ ઇદમ્ આકારં કરો યસ્ય સ્વદીધિતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.8:4 ॥
* તથાભૂતો ભવત્ય્ એષ સ્વકરીભૂતવિષ્ટપઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.8:5 ॥
* ઈદૃશો ઽયં સદા સ્વાત્મવિમર્શાવેશિતાશયઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.8:6 ॥]
નર્તક આત્મા

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* નૃત્યત્ય્ અન્તઃપરિચ્છન્નસ્વસ્વરૂપાવલમ્બનાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.9:1 ॥
* સ્વેચ્છયા સ્વાત્મચિદ્ભિત્તૌ સ્વપરિસ્પન્દલીલયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.9:2 ॥
* જાગરાસ્વપ્નસૌષુપ્તરૂપાસ્ તાસ્ તાઃ સ્વભૂમિકાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.9:3 ॥
* આભાસયતિ યત્ તસ્માદ્ આત્મા નર્તક ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.9:4 ॥
* એવંવિધજગન્નાટ્યનર્તકસ્યાસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.9:5 ॥
* ભૂમિકાગ્રહણસ્થાનં રઙ્ગમ્ આહ જગદ્ગુરુઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.9:6 ॥]
રઙ્ગો ઽન્તરાત્મા

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* રજ્યતે ઽસ્મિન્ જગન્નાટ્યક્રીડાકૌતુકિનાત્મના ॥ સિવ્સ્વ્_3.10:1 ॥
* ઇતિ રઙ્ગો ઽન્તરાત્મેતિ જીવઃ પુર્યષ્ટકાત્મકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.10:2 ॥
* યોગી કૃતપદસ્ તત્ર સ્વેન્દ્રિયસ્પન્દલીલયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.10:3 ॥
* સદાશિવાદિક્ષિત્યન્તજગન્નાટ્યં પ્રકાશયેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.10:4 ॥
* દેહાન્તરઙ્ગે રઙ્ગે ઽસ્મિન્ નૃત્યતઃ સ્વાન્તરાત્મનિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.10:5 ॥]
પ્રેક્ષકાણીન્દ્રિયાણિ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* પ્રેક્ષકાણીતિ સંસારનાટ્યપ્રાકટ્યકૃદ્ વપુઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.11:1 ॥
* ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણ્ય્ અન્તશ્ ચમત્કુર્વન્તિ યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.11:2 ॥
* ઇત્ય્ એવં પ્રેક્ષકીભૂતસ્વાક્ષચક્રસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.11:3 ॥]
ધીવશાત્ સત્ત્વસિદ્ધિઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ધીસ્ તાત્ત્વિકસ્વચિદ્રૂપવિમર્શકુશલા મતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.12:1 ॥
* તદ્વશાદ્ એવ સત્ત્વસ્ય સ્પન્દસ્યાન્તર્વિવર્તિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.12:2 ॥
* સ્ફુરત્તારૂપિણઃ સિદ્ધિર્ અભિવ્યક્તિઃ સ્ફુટં ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.12:3 ॥
* એવં નિજસ્ફુરત્તાત્મસત્ત્વાસાદનવૈભવાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.12:4 ॥]
સિદ્ધઃ સ્વતન્ત્રભાવઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* સિદ્ધઃ સમ્પન્ન એવાસ્ય ભવેત્ પરમયોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.13:1 ॥
* સ્વતન્ત્રભાવઃ સહજજ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.13:2 ॥
* સ્વાતન્ત્ર્યં વશિનો વિશ્વસ્વવશીકરણક્ષમમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.13:3 ॥
* સ્વતન્ત્રભાવ એવાસ્ય સ્વાનન્દભરિતાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.13:4 ॥]
યથા તત્ર તથાન્યત્ર

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* યત્ર સ્વાભાવિકે દેહે સ્ફુટીભૂતા સ્વતન્ત્રતા ॥ સિવ્સ્વ્_3.14:1 ॥
* યથા તત્ર તથાન્યત્ર દેહે ભવતિ યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.14:2 ॥
* સ્ફુટીભવતિ યુક્તસ્ય પૂર્ણાહંતાસ્વરૂપિણી ॥ સિવ્સ્વ્_3.14:3 ॥
* ન ચૈવમ્ અપ્ય્ ઉદાસીનેન ભાવ્યં યોગિનાપિ તુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.14:4 ॥]
બીજાવધાનમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* સ્ફુરત્તાત્મા પરા શક્તિર્ બીજં વિશ્વસ્ય કારણમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.15:1 ॥
* તત્રાવધાનં ચિત્તસ્ય ભૂયોભૂયો નિવેશનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.15:2 ॥
* યોગિના સાવધાનેન કર્તવ્યમ્ ઇતિ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.15:3 ॥
* એવંવિધો મહાયોગી પરશક્ત્યવધાનવાન્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.15:4 ॥]
આસનસ્થઃ સુખં હ્રદે નિમજ્જતિ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* આસ્યતે સ્થીયતે યસ્મિન્ન્ ઐકાત્મ્યેનેતિ ચાસનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:1 ॥
* શાક્તં બલં યત્ તત્રસ્થસ્ તદેવાન્તઃ પરામૃશન્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:2 ॥
* યોગી પરિહૃતધ્યાનધારણાદિપરિશ્રમઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:3 ॥
* ખેચર્યાદિમહાસ્રોતોવાહપ્રસરકારણે ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:4 ॥
* સ્વચ્છત્વાદિગુણૈર્ યુક્તે સ્વાનન્દભરિતે હ્રદે ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:5 ॥
* સંપ્લુતેદંપદદ્વીપે સમ્પૂર્ણે સંવિદર્ણવે ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:6 ॥
* નિરસ્તસકલોપાયો નિમજ્જતિ યથાસુખમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:7 ॥
* દેહાદિબ્રોડનેનૈવ તન્મયીભવતિ સ્ફુટમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:8 ॥
* ઇત્ય્ એવમ્ આણવોપાયાસાદિતાન્ મોહનિર્જયાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:9 ॥
* ઉન્મજ્જચ્છુદ્ધવિદ્યાત્મશાક્તાવેશપ્રકર્ષતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:10 ॥
* આત્મીકૃતપરાનન્દહ્રદગાઢાવગાહનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:11 ॥
* પ્રસ્ફુરચ્છામ્ભવાવશવૈભવઃ સાધકોત્તમઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.16:12 ॥]
સ્વમાત્રાનિર્માણમ્ આપાદયતિ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* સ્વસ્ય સમ્બન્ધિની માત્રા ચૈતન્યસ્યોક્તરૂપિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.17:1 ॥
* આશ્યાનતા મિતાત્માંશો ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.17:2 ॥
* નિર્માણાપાદનં તસ્યા નિર્મિતત્વેન દર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.17:3 ॥
* સમ્પાદયતિ યોગીન્દ્રો યથેષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ઇચ્છયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.17:4 ॥
* એવમ્ ઈદૃશશક્ત્યુત્થવિશ્વરૂપસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.17:5 ॥
* પુનર્જન્માદિસમ્બન્ધો ન કશ્ચિદ્ ઇતિ કથ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.17:6 ॥]
વિદ્યાવિનાશે જન્મવિનાશઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* વિદ્યેતિ સહજા તસ્યા અવિનાશઃ સદોદયઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.18:1 ॥
* તેનૈવાજ્ઞાનસહકૃત્તત્તત્કર્માનુષઙ્ગિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.18:2 ॥
* દેહપ્રાણમનીષાદિસમુદાયસ્ય જન્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.18:3 ॥
* વિનાશો મૂલવિધ્વંસો ભવત્ય્ અસ્યેતિ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.18:4 ॥
* યદા તુ શુદ્ધવિદ્યાયાઃ સ્વરૂપં તસ્ય મજ્જતિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.18:5 ॥
* તદા તન્મોહનાયૈવ સમુત્તિષ્ઠન્તિ શક્તયઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.18:6 ॥]
કવર્ગાદિષુ માહેશ્વર્યાદ્યાઃ પશુમાતરઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* કવર્ગાદિષુ તિષ્ઠન્ત્યસ્ તદધિષ્ઠાતૃતાં ગતાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:1 ॥
* માહેશ્વર્યાદિકાઃ પ્રોક્તકરન્ધ્રચિતિમધ્યગાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:2 ॥
* પશૂન્ પ્રમાત્ ॥
આવિશ્ય તત્તત્પ્રત્યયભૂમિષુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:3 ॥
* તત્તચ્છબ્દાનુવેધેન મોહનાત્ પશુમાતરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:4 ॥
* આવૃણ્વાના નિજં રૂપં ચિદાનન્દઘનાત્મકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:5 ॥
* અતિમાનં વિવૃણ્વાનાઃ શરીરાદૌ જડે ઽપિ ચ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:6 ॥
* પશુવત્સાધકમ્ અપિ પ્રમત્તં મોહયન્ત્ય્ અમૂઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:7 ॥
* તસ્માદ્ ભાવ્યં સદાનેન સાવધાનેન યોગિના ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:8 ॥
* ઉક્તં સામાન્યતો જ્ઞાનાધિષ્ઠાનં માતૃકેત્ય્ અતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:9 ॥
* ઇદં તુ પ્રાપ્તતત્ત્વો ઽપિ પ્રમાદ્યન્ સાધકઃ પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:10 ॥
* પશ્વધિષ્ઠાનભૂતાભિર્ મોહ્યતે માતૃભિસ્ ત્વ્ ઇતિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:11 ॥
* યત એવમ્ અતઃ શુદ્ધવિદ્યા પ્રાપ્તાપિ યુક્તિભિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:12 ॥
* બહ્વીભિઃ સા પુનર્ મૌઢ્યાદ્ય્ અથાસ્ય ન વિનશ્યતિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:13 ॥
* તથા સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ યુક્તો ભૂયાદ્ ઇતીર્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.19:14 ॥]
ત્રિષુ ચતુર્થં તૈલવદ્ આસેચ્યમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ત્રિષ્વ્ ઇતિ પ્રોક્તરૂપેષુ જાગરાદિષુ તૈલવત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:1 ॥
* ચતુર્થમ્ ઇતિ પૂર્વોક્તં શુદ્ધવિદ્યાપ્રથાત્મકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:2 ॥
* તુર્યં ધામ સદાસેચ્યં યથા સ્યાત્ તન્મયં ત્રયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:3 ॥
* યથા તૈલં ક્રમાત્ સ્વીયમ્ આશ્રયં વ્યાપ્નુયાત્ તથા ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:4 ॥
* આદ્યન્તકોટ્યોઃ સ્ફુરતા જાગરાદેઃ પરિસ્ફુટમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:5 ॥
* તુર્યાનન્દરસેનાર્દ્રીકુર્યાન્ મધ્યદશામ્ અપિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:6 ॥
* જાગ્રદ્ ઇત્યાદિસૂત્રેણ પૂર્વમ્ ઉદ્યમવત્તયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:7 ॥
* શક્તિચક્રાનુસંધાનશાલિનઃ પરયોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:8 ॥
* સ્વરસપ્રસરજ્જાગ્રત્સ્વપ્નસૌષુપ્તભૂમિષુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:9 ॥
* ઉદીરિતઃ સ્વતોનિર્યત્તુર્યપ્રસરસમ્ભવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:10 ॥
* ત્રિતયેત્યાદિસૂત્રેણ શામ્ભવોપાયસાધિતાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:11 ॥
* હઠપાકક્રમાજ્ જાગ્રત્સ્વપ્નસૌષુપ્તસંહૃતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:12 ॥
* દર્શિતાનેન સૂત્રેણ ત્વ્ આણવોપાયયુક્તિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:13 ॥
* દલકલ્પતયાસ્થાયિ જાગ્રદાદિપદત્રયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:14 ॥
* સિઞ્ચેત્ તુર્યરસેનેતિ વિશેષઃ સમુદીરિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:15 ॥
* અત્રોપાયં પુનશ્ ચાહ તુર્યામૃતનિષેચને ॥ સિવ્સ્વ્_3.20:16 ॥]
મગ્નઃ સ્વચિત્તેન પ્રવિશેત્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* પ્રાણાયામાદિકં ત્યક્ત્વા સ્થૂલોપાયં વિકલ્પકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.21:1 ॥
* અવિકલ્પકરૂપેણ સ્વચિત્તેન સ્વસંવિદા ॥ સિવ્સ્વ્_3.21:2 ॥
* અન્તર્મુખપરામર્શચમત્કારરસાત્મના ॥ સિવ્સ્વ્_3.21:3 ॥
* મગ્નસ્ તુર્યરસેનાત્ર સ્વદેહાદિપ્રમાતૃતામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.21:4 ॥
* મજ્જનેન પ્રશમયન્ પ્રવિશેત્ તત્ સમાવિશેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.21:5 ॥
* ઇત્થં પરપદાવિષ્ટબુદ્ધેર્ વસ્તુસ્વભાવતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.21:6 ॥
* યદા ભૂયઃ પ્રસરણં યોગિનો જાયતે તદા ॥ સિવ્સ્વ્_3.21:7 ॥]
પ્રાણસમાચારે સમદર્શનમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* પ્રાણસ્ય પ્રસ્ફુરચ્છાક્તસૌરભાવેશસંસ્કૃતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.22:1 ॥
* સમ્યગ્વિકસિતાશેષગ્રન્થ્યવષ્ટમ્ભધીબલાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.22:2 ॥
* ઈષદ્ બહિર્ મન્દમન્દં ચારે પ્રસરણે સતિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.22:3 ॥
* સમં ચિન્મુદ્ઘનાત્મત્વાત્ સર્વદાભેદદર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.22:4 ॥
* સંવેદનં ભવત્ય્ અર્થાત્ સર્વાવસ્થાસુ યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.22:5 ॥
* તુર્યાવષ્ટમ્ભતો લભ્યં તુર્યાતીતમ્ અનામૃશન્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.22:6 ॥
* પૂર્વાપરાત્મનોઃ કોટ્યોઃ સંવેદ્યે તુર્યમાત્રકે ॥ સિવ્સ્વ્_3.22:7 ॥
* આસ્તે યોગી તદામુષ્ય તાવન્ માત્રેણ તુષ્યતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.22:8 ॥]
મધ્યે ઽવરપ્રસવઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* પૂર્વસ્યામ્ અપરસ્યાં ચ કોટૌ તુર્યનિષેવિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.23:1 ॥
* અવધાને ઽવલિપ્તસ્ય કદાચિત્ તસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.23:2 ॥
* મધ્યાયામ્ અવરો ઽશ્રેષ્ઠઃ કુત્સિતઃ સર્ગ આપતેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.23:3 ॥
* વ્યુત્થાનાત્મા તતો યોગી સાવધાનઃ સદા ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.23:4 ॥
* અવરપ્રસવે વૃત્તે હ્ય્ એવં મધ્યપદે પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.23:5 ॥
* તુર્યાવષ્ટમ્ભરસતસ્ તુર્યાતીતં પરામૃશેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.23:6 ॥]
માત્રાસ્વ્ અપ્રત્યયસંધાને નષ્ટસ્ય પુનર્ ઉત્થાનમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* માત્રાઃ પદાર્થાઃ રૂપાદ્યાસ્ તાસ્વ્ એભિશ્ ચક્ષુરાદિભિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.24:1 ॥
* અક્ષૈઃ સ્વપ્રત્યયો નામ તત્તત્સ્વગ્રાહ્યવેદનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.24:2 ॥
* સંધાનં તુ સમસ્તં તદ્ અહમ્ ઇત્ય્ અનુસંહિતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.24:3 ॥
* અમુષ્મિન્ સતિ નષ્ટાય હારિતસ્યોક્તવર્ગતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.24:4 ॥
* તુર્યસ્ય પુનર્ ઉત્થાનં ભૂય ઉન્મજ્જનં ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.24:5 ॥
* તદૈક્યસમ્પત્પૂર્ણત્વં યોગીન્દ્રસ્યેતિ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.24:6 ॥
* એવમ્ ઉદ્યત્સમાવેશપ્રકર્ષઃ સાધકર્ષભઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.24:7 ॥]
શિવતુલ્યો જાયતે

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* તુર્યાભ્યાસપ્રકર્ષેણ તુર્યાતીતાત્મકં પદમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:1 ॥
* સમ્પ્રાપ્તઃ સાધકઃ સાક્ષાત્ સર્વલોકાન્તરાત્મના ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:2 ॥
* શિવેન ચિન્મયસ્વચ્છસ્વચ્છદાનન્દશાલિના ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:3 ॥
* તુલ્યો ઽવિગલનાદ્ દેહકલાયા ગલને શિવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:4 ॥
* અર્જિતં દીક્ષયા દગ્ધં ભવિષ્યન્તિ યમાદિભિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:5 ॥
* યેનેદં સાધિતં યત્ર તદ્ભુક્ત્યા વિનિવર્તતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:6 ॥
* અનેકભાવિકં કર્મ દગ્ધં બીજમ્ ઇવાગ્નિના ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:7 ॥
* ભવિષ્યદ્ અપિ સંરુદ્ધં યેનેદં તદ્ ધિ ભોગતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:8 ॥
* ઇત્ય્ ઉક્તનીત્યા પ્રારબ્ધપ્રાપ્તભોગોપભોગભૂઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:9 ॥
* કલેવરસ્થિતિસ્ તસ્ય કર્તવ્યેત્ય્ ઉપદિશ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.25:10 ॥]
શરીરવૃત્તિર્ વ્રતમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* એવં પૂર્વોક્તયા નીત્યા શિવતુલ્યસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.26:1 ॥
* શશ્વચ્છિવાત્મકસ્વાત્મસપર્યાતત્પરાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.26:2 ॥
* અન્તરુલ્લસદચ્છાચ્છભક્તિપીયૂષપોષિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.26:3 ॥
* ભવત્પૂજોપયોગાય શરીરમ્ ઇદમ્ અસ્તુ મે ॥ સિવ્સ્વ્_3.26:4 ॥
* ઇતિ લોકોત્તરશ્રીમદુત્પલપ્રોક્તયા દિશા ॥ સિવ્સ્વ્_3.26:5 ॥
* શિવભક્તિસુધાપૂર્ણે શરીરે વૃત્તિર્ અસ્ય યા ॥ સિવ્સ્વ્_3.26:6 ॥
* વ્રતમ્ એતદ્ અનુષ્ઠેયં ન તુચ્છં તસ્ય ધારણમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.26:7 ॥
* એવંવિધસ્ય તસ્યાસ્ય યા યા સ્વાલાપરૂપિણી ॥ સિવ્સ્વ્_3.26:8 ॥]
કથા જપઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* મહામન્ત્રમયં નૌમિ રૂપં તે સ્વચ્છશીતલમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:1 ॥
* અપૂર્વામોદસુભગં પરામૃતરસોલ્વણમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:2 ॥
* ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાકૃદ્દૈશિકપ્રોક્તયા દિશા ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:3 ॥
* અકૃત્રિમાહમામર્શમયસ્વાત્માવમર્શિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:4 ॥
* યા યા સ્વૈરાભિલાપાત્મા કથા યાથાર્થ્યવાદિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:5 ॥
* ભૂયોભૂયઃ પરે ભાવે ભાવના ભાવ્યતે હિ યા ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:6 ॥
* જપઃ સો ઽત્ર સ્વયં નાદો મન્ત્રાત્મા જપ્ય ઈદૃશઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:7 ॥
* ષટ્શતાનિ દિવારાત્રં સહસ્રાણ્ય્ એકવિંશતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:8 ॥
* જપો દેવ્યાઃ સમુદ્દિષ્ટઃ સુલભો દુર્લભો જડૈઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:9 ॥
* ઇત્ય્ ઉક્તનીત્યા સા સર્વસ્વાત્મેશામર્શસમ્પદઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:10 ॥
* જનિપાલનધર્મત્વાજ્ જપ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:11 ॥
* અથેદૃગ્વિધયોગીન્દ્રવિષયાપિ ચ યા કથા ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:12 ॥
* જપઃ સો ઽપિ જનસ્યોક્તો જનિપાલનયોગતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:13 ॥
* અથ ચાસ્યોચ્યતે ચર્યા મર્યાદાનુવિધાયિની ॥ સિવ્સ્વ્_3.27:14 ॥]
દાનમ્ આત્મજ્ઞાનમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* પ્રોક્તચૈતન્યરૂપસ્ય સાક્ષાત્કરણમાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:1 ॥
* યત્ તજ્ જ્ઞાનં તદ્ એવાસ્ય દાનં યત્નેન દીયતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:2 ॥
* પરિપૂર્ણં સ્વરૂપં સ્વં દીયતે ખણ્ડ્યતે ભિદા ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:3 ॥
* દાયતે શોધ્યતે રૂપમ્ આત્મીયં દીયતે પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:4 ॥
* રક્ષ્યતે પ્રત્યભિજ્ઞાતઃ શિવાત્મા સ્વસ્વભાવતા ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:5 ॥
* દીયતે ચેતિ યત્નેન સ્વાત્મજ્ઞાનમ્ અનુત્તરમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:6 ॥
* કૃપયા સ્વાત્મશિષ્યેભ્યસ્ તદ્ અનેનૈવ દીયતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:7 ॥
* એવં સમ્યગ્વ્રતં પ્રોક્તં જપં ચર્યા ચ પાલયન્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:8 ॥
* શિવતુલ્યઃ સદા સ્વાત્મશિવારાધનતત્પરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:9 ॥
* અયમ્ એવ મહાયોગી મહામન્ત્રધુરંધરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:10 ॥
* અન્તેવાસિજનસ્યાન્તસ્ તત્ત્વતસ્ તત્ત્વબોધકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:11 ॥
* ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ ઈશો નિત્યાનુગ્રહકારકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.28:12 ॥]
યો ઽવિપસ્થો જ્ઞાહેતુશ્ ચ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* અવીન્ પશુજનાન્ પાતીત્ય્ અવિપં શક્તિમણ્ડલમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:1 ॥
* માહેશ્વર્યાદિકં પ્રોક્તં કવર્ગાદ્યધિદૈવતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:2 ॥
* અધિતિષ્ઠતિ યઃ સ્વૈરમ્ અવિપસ્થઃ સ ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:3 ॥
* જાનાતીત્ય્ અખિલં તત્ જ્ઞા જ્ઞાનશક્તિર્ ઉદીર્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:4 ॥
* તસ્યા હેતુસ્ તયા શિષ્યાન્ પ્રતિબોધયિતું ક્ષમઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:5 ॥
* અન્યસ્ તુ શક્તિચક્રેણ પરતન્ત્રીકૃતત્વતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:6 ॥
* સ્વાત્મન્ય્ એવાસમર્થઃ સન્ કથમ્ અન્યાન્ પ્રબોધયેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:7 ॥
* યચ્ છબ્દાપેક્ષયા સૂત્રે તચ્ છબ્દો ઽધ્યાહૃતઃ સ્વયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:8 ॥
* ચશબ્દો હ્ય્ અર્થવાચ્ય્ અત્ર યસ્માજ્ જ્ઞાનપ્રબોધને ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:9 ॥
* યોગી હેતુસ્ તતો દાનમ્ આત્મજ્ઞાનમ્ ઇતીરિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:10 ॥
* ઇત્ય્ એવમ્ અવિપસ્થસ્ય જ્ઞાહેતોર્ અસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.29:11 ॥]
સ્વશક્તિપ્રચયો વિશ્વમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* શક્તયો ઽસ્ય જગત્ કૃત્સ્નં શક્તિમાંસ્ તુ મહેશ્વરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.30:1 ॥
* ઇત્ય્ આગમદિશા વિશ્વં સ્વશક્તિપ્રચયો યથા ॥ સિવ્સ્વ્_3.30:2 ॥
* શિવસ્ય તત્સમસ્યાપિ તથાસ્ય પરયોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.30:3 ॥
* સ્વસ્યાઃ સ્વાત્માવિમુક્તાયાઃ શક્તેઃ સંવેદનાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.30:4 ॥
* પ્રચયઃ સ્ફુરણારૂપો વિકાસો વિશ્વમ્ ઇષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.30:5 ॥
* ન પરં સૃષ્ટ્યવસ્થાયામ્ અમુષ્ય પરયોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.30:6 ॥
* સ્વશક્તિપ્રચયો વિશ્વં યાવત્ તત્પૃષ્ઠપાતિનૌ ॥ સિવ્સ્વ્_3.30:7 ॥]
સ્થિતિલયૌ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* સ્વશક્તિપ્રચયૌ પ્રોક્તૌ તાવ્ અપીત્ય્ અનુવર્તતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:1 ॥
* વિકાસિતસ્ય વિશ્વસ્ય ક્રિયામય્યા સ્વસંવિદા ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:2 ॥
* તત્તત્પ્રમાત્રપેક્ષાતઃ કિંચિત્ કાલમ્ ઇદંતયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:3 ॥
* યા સ્થિતિશ્ ચિન્મયાહંતાવિશ્રાન્ત્યાત્મા ચ યો લયઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:4 ॥
* તાવ્ ઉભૌ યોગિનસ્ તસ્ય સ્વશક્તિપ્રચયાત્મકૌ ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:5 ॥
* વિકસત્ સંકુચત્ સર્વં વેદ્યં યત્ સંવિદાત્મકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:6 ॥
* અન્યથા તસ્ય વેદ્યસ્ય વેદનાનુપપત્તિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:7 ॥
* નનુ સૃષ્ટિસ્થિતિધ્વંસેષ્વ્ એવમ્ અન્યોન્યભેદિષુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:8 ॥
* અન્યથાત્વં સમાયાતં સ્વસ્વરૂપસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:9 ॥
* ઇત્ય્ આશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થં સૂત્રમ્ આહ મહેશ્વરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.31:10 ॥]
તત્પ્રવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અનિરાસઃ સંવેત્તૃભાવાત્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* તેષાં સૃષ્ટ્યાદિભાવાનાં પ્રવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અનારતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:1 ॥
* ઉન્મજ્જને ઽપિ નિષ્કમ્પયોગાવષ્ટમ્ભશાલિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:2 ॥
* અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:3 ॥
* કાર્યતા ક્ષયિણી તત્ર કર્તૃત્વં પુનર્ અક્ષયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:4 ॥
* કાર્યોન્મુખઃ પ્રયત્નો યઃ કેવલં સો ઽત્ર લુપ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:5 ॥
* તસ્મિંલ્ લુપ્તે વિલુપ્તો ઽસ્મીત્ય્ અબુધઃ પ્રતિપદ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:6 ॥
* ન તુ યો ઽન્તર્મુખો ભાવઃ સર્વજ્ઞત્વગુણાસ્પદમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:7 ॥
* તસ્ય લોપઃ કદાચિત્ સ્યાદ્ અન્યસ્યાનુપલમ્ભનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:8 ॥
* ઇતિ શ્રીસ્પન્દશાસ્ત્રોક્તનીત્યા તસ્યાસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:9 ॥
* અનિરાસઃ સ્વસંવેત્તૃભાવાદ્ અપ્રચ્યુતિર્ નિજાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:10 ॥
* ઉદ્યત્તુર્યચમત્કારાદ્ ઉપલબ્ધૃસ્વભાવતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:11 ॥
* નિરાસે તસ્ય સૃષ્ટ્યાદેઃ સૃજ્યસ્યાપ્ય્ અપ્રકાશનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:12 ॥
* વિશ્વસૃષ્ટિસ્થિતિધ્વંસેષ્વ્ અપ્રકમ્પસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.32:13 ॥]
સુખાસુખયોર્ બહિર્ મનનમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ઉત્તીર્ણદેહપ્રાણાદિપ્રમાતૃત્વસ્ય ધીમતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:1 ॥
* વેદ્યસ્પર્શજયોસ્ તસ્ય મનનં સુખદુઃખયોઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:2 ॥
* ઇદંતાભાસરૂપેણ નીલપીતાદિવદ્ બહિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:3 ॥
* અહં સુખીતિ દુઃખીતિ લોકવન્ ન ત્વ્ અહંતયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:4 ॥
* સ્વશક્તિપ્રચયો વિશ્વમ્ ઇતિ સૂત્રાર્થનીતિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:5 ॥
* અહંતાચ્છાદિતત્વેન સર્વમ્ અસ્ય પ્રકાશતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:6 ॥
* યોગિનો લૌકિકસ્યેવ સુખાદ્ય્ એવ ન કેવલમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:7 ॥
* અતિક્રાન્તમહામોહાક્રાન્તદેહાદ્યહંકૃતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:8 ॥
* લોકવત્સુખદુઃખાભ્યાં કથં સ્પૃશ્યેત યોગિરાટ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:9 ॥
* ઉદઞ્ચચ્ચિત્પ્રમાતૃત્વન્યઞ્ચત્પુર્યષ્ટકસ્થિતેઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:10 ॥
* યતો ન તત્સુખાદ્યન્તસ્ તત એવૈષ સાધકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.33:11 ॥]
તદ્વિમુક્તસ્ તુ કેવલી

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* તાભ્યાં મુક્તો વિશેષેણ યોગીન્દ્રો યત્ તયોર્ યતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.34:1 ॥
* સંસ્કારેણાપ્ય્ અસંસ્પૃષ્ટઃ કેવલી ચિન્મયઃ સ્મૃતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.34:2 ॥
* તુશબ્દો ઽન્તરમ્ આખ્યાતિ વક્ષ્યમાણવ્યપેક્ષયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.34:3 ॥
* એવમ્ ઉત્તરસૂત્રસ્થો ઽપ્ય્ એતત્સૂત્રવ્યપેક્ષયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.34:4 ॥
* તદ્ એવાહ તુશબ્દોક્તમ્ અન્તરં ચન્દ્રશેખરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.34:5 ॥]
મોહપ્રતિસંહતસ્ તુ કર્માત્મા

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* મોહઃ સ્વાખ્યાતિર્ અજ્ઞાનં તેન યઃ પ્રતિસંહતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.35:1 ॥
* તદેકઘનતાં પ્રાપ્તસ્ તતો દુઃખાદ્યુપાશ્રયઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.35:2 ॥
* તત એવ સ કર્માત્મા શુભાશુભકલઙ્કિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.35:3 ॥
* તસ્યૈવમ્ ઈદૃશસ્યાપિ તત્તત્કર્માત્મનો યદા ॥ સિવ્સ્વ્_3.35:4 ॥
* અનર્ગલમહેશાનશક્તિપાતાત્ સમુન્મિષન્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.35:5 ॥
* સ્વાતન્ત્ર્યયોગઃ સહજઃ પ્રાદુરસ્તિ તદાસ્ય તુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.35:6 ॥]
ભેદતિરસ્કારે સર્ગાન્તરકર્મત્વમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ભેદસ્ય દેહપ્રાણાદિમિતાહંકૃતિજન્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.36:1 ॥
* કલાદિવલિતભ્રાન્તસકલાદ્યુચિતાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.36:2 ॥
* તિરસ્કારે સ્થિતસ્યાપિ સ્વોન્મેષાદ્ અપહસ્તને ॥ સિવ્સ્વ્_3.36:3 ॥
* મન્ત્રમન્ત્રેશતાદાત્મ્યસ્વમાહાત્મ્યપ્રકાશનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.36:4 ॥
* સ્યાત્ સર્ગાન્તરકર્મત્વમ્ અમુષ્ય પરયોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.36:5 ॥
* યથાભિલાષનિર્મેયનિર્માતૃત્વં સ્ફુટં ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.36:6 ॥
* ન ચૈતદ્ અપ્ય્ અસંભાવ્યં સ્રષ્ટૃત્વં યોગિનો યતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.36:7 ॥]
કરણશક્તિઃ સ્વતો ઽનુભવાત્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* સ્વતઃ સ્વસ્માદ્ અનુભવાત્ સ્વપ્નસંકલ્પનાદિષુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.37:1 ॥
* કરણં નિજસંવેદ્યગ્રાહ્યગ્રાહકનિર્મિતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.37:2 ॥
* શક્તિસ્ તત્કર્તૃતોન્મેષઃ સ્વસંવિત્ત્યૈવ સિધ્યતિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.37:3 ॥
* સમ્ભવન્તીં તથા સૃષ્ટિં યદિ દાર્ઢ્યેન ભાવયેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.37:4 ॥
* સર્વસાધારણાશેષનિર્મિતિશ્ ચ ભવેત્ તદા ॥ સિવ્સ્વ્_3.37:5 ॥
* યતઃ કરણશક્ત્યાત્ર શક્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યરૂપિણી ॥ સિવ્સ્વ્_3.37:6 ॥
* પ્રમાતુર્ બોધરૂપસ્ય સારં તસ્માત્ સ્વમાયયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.37:7 ॥
* તિરોહિતાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યશક્તેર્ ઉત્તેજનં પ્રતિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.37:8 ॥]
ત્રિપદાદ્યનુપ્રાણનમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ત્રિપદં જાગરાસ્વપ્નસૌષુપ્તાનામ્ અનુક્રમાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:1 ॥
* પ્રત્યેકમ્ આદિમધ્યાન્તરૂપં ભઙ્ગ્યા નિરૂપિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:2 ॥
* ભાવૌન્મુખ્યતદાસક્તિતદેકીકરણાત્મકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:3 ॥
* સૃષ્ટિસ્થિતિલયાકારં તુર્યેણૈવ તદાદિના ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:4 ॥
* તત્ત્રયાન્તશ્ ચમત્કારરસાનન્દઘનાત્મના ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:5 ॥
* માયયાચ્છાદિતેનાપિ તિરોધાનસ્વરૂપયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:6 ॥
* તત્તદ્વિષયભોગેષુ વિદ્યુદ્વત્સ્ફુરતા ક્ષણમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:7 ॥
* અનુપ્રાણનમ્ આદધ્યાદ્ અવધાનેન સાધકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:8 ॥
* તેનૈવ જીવિતેનાપિ જીવિતસ્ય નિજાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:9 ॥
* સમ્યગુત્તેજનં કુર્યાદ્ યેનાસૌ તન્મયો ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:10 ॥
* તુર્યાનુપ્રાણનં પ્રોક્તં જાગરાદૌ પુરા ત્રિષુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:11 ॥
* ચતુર્થમ્ ઇતિ સૂત્રેણ ત્રિપદેત્યાદિનામુના ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:12 ॥
* જાગરાદ્યાદિમધ્યાન્તપર્વસ્વ્ ઇતિ વિશિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:13 ॥
* અન્તર્મુખસ્વરૂપાયામ્ અવસ્થાયાં ન કેવલમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:14 ॥
* ત્રિપદાદિપ્રાણનમ્ ઇત્ય્ એતદ્ ઉક્તમ્ અથાપિ તુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.38:15 ॥]
ચિત્તસ્થિતિવચ્ છરીરકરણબાહ્યેષુ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* અનુપ્રાણનમ્ ઇત્ય્ એતદ્ આદદ્યાદ્ ઇતિ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:1 ॥
* અન્તર્મુખસ્વરૂપાયાં યથા ચિત્તસ્થિતૌ તથા ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:2 ॥
* અનુપ્રાણનમુક્તેન તુર્યેણાનન્દરૂપિણા ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:3 ॥
* કુર્યાદ્ બહિર્મુખત્વે ઽપિ દેહાક્ષવિષયાત્મનિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:4 ॥
* તન્મયં ભવતીત્ય્ અર્થાત્ તદા સર્વં ચરાચરમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:5 ॥
* એવં સ્વાનન્દરૂપાસ્ય શક્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણા ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:6 ॥
* યથેષ્ટભાવનિર્માણકારિણી ભવતિ સ્ફુટમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:7 ॥
* યદા પુનર્ અસૌ યોગી પ્રોક્તાં તુર્યાત્મિકાં દશામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:8 ॥
* આન્તરીં નામૃશત્ય્ અન્તસ્ તદા દેહાદ્યહંકૃતેઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:9 ॥
* અપૂર્ણમન્યતારૂપાદ્ અસ્યાણવમલાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.39:10 ॥]
અભિલાપાદ્ બહિર્ગતિઃ સંવાહ્યસ્ય

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* તત્ત્વૈઃ શક્તિગણાક્રાન્તૈર્ ધરણ્યન્તૈઃ કલાદિભિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.40:1 ॥
* યોનેર્ યોન્યન્તરં નેયઃ સંવાહ્યઃ પશુર્ ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.40:2 ॥
* તસ્યાણવમલાકારાત્ તત્તત્કર્માનુસારિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.40:3 ॥
* અપૂર્ણમન્યતારૂપાદ્ અભિલાષાદ્ બહિર્ગતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.40:4 ॥
* વિષયોન્મુખતૈવાસ્ય નાન્તસ્ તત્ત્વાનુસંહિતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.40:5 ॥
* યદા પુનર્ મહેશાનશક્તિપાતવશોન્મિષત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.40:6 ॥
* આત્મીયમ્ એવ વિમૃશન્ નાસ્તે રૂપં તદાસ્ય તુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.40:7 ॥
* અભાવાદ્ અભિલાષસ્ય ન બહિર્ગતિર્ આપતેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.40:8 ॥
* અપિ તૂક્તચરસ્વાત્મારામતૈવેતિ કથ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.40:9 ॥]
તદારૂઢપ્રમિતેસ્ તત્ક્ષયાજ્ જીવસંક્ષયઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* તદ્ ઇત્યુક્તચરે ધામ્નિ સંવેત્તૃત્વસ્વરૂપિણિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.41:1 ॥
* આરૂઢા પ્રમિતિઃ સંવિત્ તદ્વિમર્શનતત્પરા ॥ સિવ્સ્વ્_3.41:2 ॥
* યસ્ય તસ્યાસ્ય તદ્ ઇતિ પ્રોક્તાણવમલાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.41:3 ॥
* અભિલાપસ્ય રૂઢસ્ય ક્ષયાજ્ જીવસ્ય સંક્ષયઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.41:4 ॥
* પુર્યષ્ટકસ્વભાવસ્ય પ્રશમસ્ તત્ત્વતો ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.41:5 ॥
* પ્રાપ્નોતિ દેહપાતો ઽસ્ય નન્વ્ એવં જીવસંક્ષયે ॥ સિવ્સ્વ્_3.41:6 ॥
* નાસૌ કદાપિ કસ્યાપિ દૃશ્યતે ઽત્રાપિ યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.41:7 ॥
* તસ્માત્ કથં તદારૂઢપ્રમિતિઃ સાધકો ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.41:8 ॥
* ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોત્તરં વક્તિ ભગવાન્ વિશ્વદૈશિકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.41:9 ॥]
ભૂતકઞ્ચુકી તદા વિમુક્તો ભૂયઃ પતિસમઃ પરઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* તદેત્ય્ ઉક્તાભિલાષસ્ય પ્રશમાજ્ જીવસંક્ષયે ॥ સિવ્સ્વ્_3.42:1 ॥
* પુર્યષ્ટકપ્રમાતૃત્વાભિમાનગલને ઽપ્ય્ અસૌ ॥ સિવ્સ્વ્_3.42:2 ॥
* દેહારમ્ભકરૈર્ ભૂતૈર્ અસ્પૃશદ્ભિર્ અહંપદમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.42:3 ॥
* કઞ્ચુકીવ વિશેષેણ મુક્તો નિર્વાણભાગ્યતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.42:4 ॥
* ભૂયો બાહુલ્યતઃ પત્યા સમો ઽયં પરમેશિના ॥ સિવ્સ્વ્_3.42:5 ॥
* તત્સ્વરૂપસમાવિષ્ટચિદાનન્દઘનાત્મકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.42:6 ॥
* તત એવ પરઃ પૂર્ણઃ સમ્યક્ તન્મયતાં ગતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.42:7 ॥
* ભૂતકઞ્ચુકિતાપ્ય્ અસ્ય તદૈવ ન નિવર્તતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.42:8 ॥
* કસ્માદ્ ઇત્ય્ અપિ શઙ્કાયામ્ ઉત્તરં વક્તિ શંકરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.42:9 ॥]
નૈસર્ગિકઃ પ્રાણસમ્બન્ધઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* પ્રાણે પરિણતા સંવિત્ પ્રાગ્ ઇતિ પ્રોક્તયા દિશા ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:1 ॥
* નિસર્ગાત્ સહજાત્ સ્વસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ અનિવારિતાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:2 ॥
* ચઞ્ચત્પ્રપઞ્ચવૈચિત્ર્યપ્રકર્ષકરણેચ્છયા ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:3 ॥
* સંકોચં પરિગૃહ્ણાના સંવિદ્ ભગવતી સ્વયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:4 ॥
* પ્રાપ્નોતિ સંકુચત્તત્તત્પ્રાણગ્રાહકભૂમિકાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:5 ॥
* ઉક્તમ્ અર્થં દૃઢીકર્તું સંવાદઃ સો ઽયમ્ અત્ર તુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:6 ॥
* યા સા શક્તિઃ પરા સૂક્ષ્મા વ્યાપિની નિર્મલા શિવા ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:7 ॥
* શક્તિચક્રસ્ય જનની પરાનન્દામૃતાત્મિકા ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:8 ॥
* મહાઘોરેશ્વરી ચણ્ડા સૃષ્ટિસંહારકારિકા ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:9 ॥
* ત્રિવહં ત્રિવિધં ત્રિષ્ઠં બલાત્ કાલં પ્રકર્ષતિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:10 ॥
* ઇતિ વાજસનેયાયામ્ ઇયમ્ એવ ચિતિઃ પરા ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:11 ॥
* સ્વાતન્ત્ર્યેણાવરુહ્ય પ્રાક્ પ્રાણરૂપે પ્રમાતરિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:12 ॥
* ચન્દ્રભાસ્કરવહ્ન્યાત્મનાડીત્રિતયવાહિનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:13 ॥
* અન્તર્બહિર્વિશન્નિર્યન્નિશ્વાસોચ્છ્વાસલક્ષણમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:14 ॥
* અતીતવર્તમાનાદિત્રિવિધં કાલમ્ આત્મનિ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:15 ॥
* કર્ષન્ત્ય્ અન્તર્ બહિશ્ ચેતિ કથ્યતે કાલકર્ષિણી ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:16 ॥
* તતો નૈસર્ગિકસ્ તસ્યાઃ પ્રાણસમ્બન્ધ આગતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:17 ॥
* સ્થિતે ઽપિ પ્રાણસમ્બન્ધે યસ્ તદારૂઢ આન્તરીમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:18 ॥
* સંવિદં વિમૃશન્ન્ આસ્તે સ લોકોત્તરતાં વ્રજેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:19 ॥
* ઇત્ય્ ઉપાયોપસંહારમુખેનાહ મહેશ્વરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.43:20 ॥]
નાસિકાન્તર્મધ્યસંયમાત્ કિમ્ અત્ર સવ્યાપસવ્યસૌષુમ્નેષુ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* નેત્રાદિરોમરન્ધ્રાન્તનાડીનાં નિવિડાત્મનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:1 ॥
* સર્વાસાં મુખ્યભૂતેષુ સર્વાવષ્ટમ્ભદાયિષુ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:2 ॥
* સવ્યાપસવ્યસૌષુમ્નનાડીમાર્ગેષુ સર્વદા ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:3 ॥
* નાડીનાં નાસિકા પ્રાણશક્તિઃ કુટિલવાહિની ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:4 ॥
* અન્તર્ ઇત્ય્ આન્તરી સંવિત્ તત્સ્વરૂપસ્ય યત્ પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:5 ॥
* મધ્યં સર્વાન્તરત્વેન પ્રધાનં વિશ્વભિત્તિકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:6 ॥
* પરામર્શમયં રૂપમ્ ઉત્તીર્ણં તસ્ય સંયમાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:7 ॥
* નિભાલનપ્રકર્ષોત્થાત્ સ્વાત્મબુદ્ધિવિમર્શનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:8 ॥
* કિમ્ અત્ર સંયમે વાચ્યમ્ ઇયમ્ એવ સમાહિતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:9 ॥
* દેદીપ્યમાના સર્વાસુ દશાસ્વ્ અન્તર્નિરન્તરમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:10 ॥
* નિર્વ્યુત્થાનાવધાનેન યોગિનૈવાનુભૂયતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:11 ॥
* મય્ય્ આવેશ્ય મનો યે માં નિત્યયુક્તા ઉપાસતે ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:12 ॥
* શ્રદ્ધયા પરયોપેતાસ્ તે મે યુક્તતમા મતાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:13 ॥
* ઇતિ શ્રીભગવદ્ગીતાપ્રોક્તનીત્યનુસારતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:14 ॥
* વિશ્વોત્તીર્ણનિજાહંતાસમાવેશિતચેતસઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:15 ॥
* પર્યન્તે યોગિનો યોગફલં સમ્યક્ પ્રદર્શયન્ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:16 ॥
* ઉપસંહરતિ શ્રીમાન્ ઉક્તં પ્રકરણં શિવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_3.44:17 ॥]
ભૂયઃ સ્યાત્ પ્રતિમીલનમ્