શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.20

સુબ્રહ્મણ્ય ઉવાચ ॥
ક્ષૌરસ્નાનવિધિં વક્ષ્યે વામદેવ મહામુને ॥
યસ્ય સદ્યો વિધાનેન શુદ્ધિસ્સ્યાદ્યતિનઃ પરા

યોગપટ્ટપ્રકારસ્ય વિધિમ્પ્રાપ્ય મુનીશ્વર॥
સ શિષ્યસ્સ્યાદ્વ્રતી પૂર્ણઃ ક્ષૌરકર્મ્મોદ્યતો ભવેત્

ગુરું નત્વા વિશેષેણ લબ્ધાનુજ્ઞસ્તતો ગુરોઃ॥
શિરસ્સંક્ષાલ્ય ચાચમ્ય સવાસાઃ ક્ષૌરમાચરેત્

ક્ષાલયેદ્વસનં પશ્ચાન્મૃદમ્ભોભિઃ ક્ષુરાદિકમ્॥
તદ્ધસ્તૌ ચ મૃદાલિપ્ય ક્ષાલયેતિ મૃદં દદેત્

સ્થાપિતમ્પ્રોક્ષિતન્તોયૈશ્શિવં શિવમિતીરયન્ ॥
સ્વનેત્રે પિહિતે ચૈવાનામાંગુષ્ઠાભિમંત્રિતે

અસ્ત્રેણોન્મીલ્ય સંદૃશ્ય ક્ષુરા દિક્ષૌ રસાધનમ્ ॥
અભિમન્ત્ર્ય દ્વાદશાથ પ્રોક્ષયેદસ્ત્રમંત્રતઃ

ક્ષુરં ગૃહીત્વા તારેણ દક્ષભાગે નિકૃન્તયેત્ ॥
કેશાંશ્ચ કાંશ્ચિ દગ્રેષુ વપ્ત્વા સર્વં ચ વાપયેત્

પૃથિવ્યાં પર્ણમાદાય વિક્ષિપેન્ન ભુવઃ સ્થલે ॥
શ્મશ્રૂણિ હસ્તપાદસ્થનખાનિ ચ નિકૃંતયેત્

બિલ્વાશ્વત્થતુલસ્યાદિસ્થાને સંગૃહ્ય મૃતિકામ્ ॥
દ્વિષટ્વારં નિમજ્યાપ્સુ તીરં ગત્વોપવિશ્ય ચ

શુદ્ધે દેશે તુ સંસ્થાપ્ય મૃદં ત્રેધા વિભજ્ય ચ ॥
એવમ્પુનસ્ત્રિધા કૃત્વા પ્રોક્ષ્યાસ્ત્રેણાભિમન્ત્રયેત્

તત્રૈકાં મૃદમાદાય દાપયિત્વાન્યપાણિના ॥
કરૌ દ્વાદશધા લિપ્ય પ્રત્યેકં કેન ક્ષાલયેત્

પુનરેકામ્પાદયોશ્ચ મુખે ચાન્યાં કરે ક્રમાત્ ॥
સંલિપ્યાક્ષાલ્ય ચામ્ભોભિઃ પુનશ્ચ જલમાવિશેત્

અન્યાં મૃદમ્ભાગયિત્વા શિરસિ દ્વાદશ ક્રમાત્ ॥
આલિપ્ય મૃદમાસ્યાન્તનિમજ્ય ચ પુનઃ પુનઃ

તીરં ગત્વા તુ ગંડૂષાન્ષોડશાચમનં દ્વિધા ॥
પ્રાણાનાયમ્ય ચ પુનઃ પ્રણવં દ્વ્યષ્ટસંખ્યયા

।
મૃદમન્યાં પુનસ્ત્રેધા વિભજ્ય ચ તદેકયા ॥
કટિશૌચં પાદશૌચં વિધાયાચમ્ય ચ દ્વિધા

પ્રણવેનાથ ષોડશ પ્રાણાનાયમ્ય વાગ્યતઃ ॥
પુનરન્યાં સ્વોરુદેશે ત્રિધા વિન્યસ્ય ચોમિતિ

પ્રોક્ષ્યાભિમંત્રયેત્સપ્ત સ્વપાણ્યોસ્તલમેકધા ॥
ત્રિધાલિપ્યાથ સમ્પશ્યેત્સૂર્ય્યમૂર્તિં ચ પાવનીમ્

સ્વકક્ષયોઃ સમાલિપ્ય વ્યત્યસ્તાભ્યામથાન્યયા ॥
પાણિભ્યાઞ્ચ મૃદા શિષ્યસ્સુમતિર્દૃઢમાનસઃ

ગૃહીત્વાન્યાં મૃદં શુદ્ધાં તથાસૌ ગુરુભક્તિમાન્ ॥
શિર આરભ્ય પાદાન્તં વિલિપ્યાદિત્યદૃષ્ટયા

સમુત્થાય તતોઽસૌ વૈ દણ્ડમાદાય ભૂતલે ॥
સ્વગુરું મન્ત્રદમ્ભક્ત્યા સંસ્મરેજ્જ્ઞાનનિષ્ઠયા

તતસ્સામ્બં મહેશાનં શંકરં ચન્દ્રશેખરમ્॥
સંસ્મરેદ્ભક્તિતશ્શિષ્ય સર્વેશ્વર્યપતિં શિવમ્

ત્રિવારમ્પ્રણમેત્પ્રીત્યા સાષ્ટાંગં ચ ગુરુ શિવમ્ ॥
પઞ્ચાઙ્ગેનૈકવારઞ્ચ સમુત્થાય ચ વન્દયેત્

તીર્થં પ્રવિશ્ય તન્મધ્યે નિમજ્યોન્મજ્ય તામ્મૃદમ્ ॥
સ્કન્ધે સંસ્થાપ્ય પૂર્વોક્તપ્રકારેણ વિલેપયેત્

તત્રાવશિષ્ટં સંગૃહ્ય જલમધ્યે પ્રવિશ્ય ચ ॥
વિલોડ્ય સમ્યક્ તાં તત્ર સર્વાંગેષુ વિલિપ્ય ચ ॥ ૨૪ ।
ત્રિવારમોમિતિ પ્રોચ્ય શિવપાદામ્બુજં સ્મરન્ ॥
સંસારામ્બુધિસંતારં સદા યદ્વિધિતો હિ સઃ

અભિષિચ્યોમિતિ જલં વિરજાભસ્મલોલિતમ્ ॥
અંગોપમાર્જ્જનં કૃત્વા સુસ્નાયાદ્ભસ્મના તતઃ

ત્રિપુંડ્રં ચ વિધાયાથ યથોક્તવિધિના શુભમ્ ॥
યથોક્તાંગેષુ સર્વેષુ સાવધાન તયા મુને

તતશ્શુદ્ધમના ભૂત્વા કુર્ય્યાન્મધ્યંદિનક્રિયાઃ ॥
મહેશ્વરં નમસ્કૃત્ય ગુરૂંસ્તીર્થાદિકાનિ ચ

સમ્પૂજયેન્મહેશાનં ભક્ત્યા પરમયા મુને ॥
સામ્બિકં જ્ઞાનદાતારં પાતારં ત્રિભવસ્ય વૈ

તતોસૌ દૃઢચેતસ્કો યતિઃ સ્વવૃષસંસ્થિતઃ॥
ભિક્ષાર્થમ્પ્રવ્રજેચ્છુદ્ધો વિપ્રવર્ગેષુ સાધુષુ

તતસ્તત્ર ચ શુદ્ધાત્મા પઞ્ચધા પરિકલ્પિતમ્॥
ભૈક્ષ્યં યથોચિતં કુર્ય્યાદ્દૂષિતાન્નં વિવર્જ્જયેત્

શૌચં સ્નાનં તથા ભિક્ષાં નિત્યમેકાન્તસેવનમ્ ॥
ભિક્ષૌશ્ચત્વારિ કર્મ્માણિ પઞ્ચમં નૈવ વિદ્યતે

અલાબું વેણુપાત્રં ચ દારવમ્મૃણ્મયન્તથા ॥
ભિક્ષોશ્ચત્ત્વારિ પાત્રાણિ પઞ્ચમન્નૈવ વિદ્યતે

તામ્બૂલં તૈજસમ્પાત્રં રેતસ્સેકં સિતાંબરમ્ ॥
દિવાસ્વાપો હિ નક્તાન્નં યતીનાં ષડ્વિવર્જિતાઃ

સાક્ષરા વિપરીતાશ્ચ રાક્ષસાસ્ત ઇતિ સ્મૃતાઃ॥
તસ્માદ્વૈ વિપરીતં ચ કર્મ્મ નૈવાચરેદ્યતિઃ

યતિઃ પ્રયત્નતઃ કુર્ય્યાત્ક્ષૌરસ્નાનં ચ શુદ્ધયે ॥
સંસ્મરન્મનસા શુદ્ધં પરં બ્રહ્મ સદાશિવમ્

ઇત્યૈવ મુનિશાર્દ્દૂલ તવ સ્નેહાન્મયાખિલઃ ॥
ક્ષૌરસ્નાનવિધિઃ પ્રોક્તઃ કિમ્ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં ક્ષૌરસ્નાનવિધિવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ