શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.21

વામદેવ ઉવાચ ॥
યે મુક્તા યતયસ્તેષાં દાહકર્મ્મ ન વિદ્યતે ॥
મૃતે શરીરે ખનનં તદ્દેહસ્ય શ્રુતં મયા

તત્કર્માચક્ષ્વ સુપ્રીત્યા કાર્તિકેય ગુરો મમ॥
ત્વત્તોન્યો ન હિ સંવક્તા ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

પૂર્ણાહં ભાવમાશ્રિત્ય યે મુક્તા દેહપંજરાત્ ॥
યે તૂપાસનમાર્ગેણ દેહમુક્તાઃ પરંગતઃ

તેષાં ગતિવિશેષઞ્ચ ભગવઞ્છંકરાત્મજ ॥
વક્તુમર્હસિ સુપ્રીત્યા માં વિચાર્ય્ય સ્વશિષ્યતઃ

॥સૂત ઉવાચ ॥
મુનિવિજ્ઞપ્તિમાકર્ણ્ય શક્તિપુત્રસ્સુરારિહા ॥
પ્રાહાત્યન્તરહસ્યં તદ્ભૃગુણા શ્રુતમીશ્વરાત્

॥ સુબ્રહ્મણ્ય ઉવાચ ॥
ઇદમેવ મુને ગુહ્યં ભૃગવે શિવયોગિને ॥
ઉક્તં ભગવતા સાક્ષાત્સર્વજ્ઞેન પિનાકિના

વક્ષ્યે તદદ્ય તે બ્રહ્મન્ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્ ॥
દેયં શિષ્યાય શાન્તાય શિવભક્તિયુતાય વૈ

સમાધિસ્થો યતિઃ કશ્ચિચ્છિવભાવેન દેહભુક્ ॥
અસ્તિ ચેત્સ મહાધીરઃ પરિપૂર્ણશ્શિવો ભવેત્

અધૈર્ય્યચિત્તો યઃ કશ્ચિત્સમાધિં ન ચ વિંદતિ ॥
તદુપાયમ્પ્રવક્ષ્યામિ સાવધાનતયા શૃણુ

ત્રિપદાર્થપરિજ્ઞાનં વેદાન્તાગમવાક્યજમ્ ॥
શ્રુત્વા ગુરોર્મુખાદ્યોગમભ્યસેત્સ યમાદિકમ્

તત્કુર્વન્સ યતિસ્સમ્યક્છિવધ્યાનપરો ભવેત્ ॥
નિયમેન મુને નિત્યં પ્રણવાસક્તમાનસઃ

દેહદૌર્બલ્યવશતો યદ્યધૈર્ય્યધરો યતિઃ ॥
અકામશ્ચ શિવં સ્મૃત્વા સ જીર્ણાં સ્વાં તનું ત્યજેત્

સદાશિવાનુગ્રહતો નંદિના પ્રેરિતા મુને॥
આતિવાહિકરૂપિણ્યો(?) દેવતાઃ પઞ્ચ વિશ્રુતાઃ

આત્મહન્તાકૃતિઃ કાચિજ્જ્યોત્તિઃપુંજવપુષ્મતી ॥
અહ્નોઽભિમાનિની કાચિચ્છુક્લપક્ષાભિમાનિની

ઉત્તરાયણરૂપા ચ પંચાનુગ્રહતત્પરા ॥
ધૂમ્રા તમસ્વિની રાત્રિઃ કૃષ્ણપક્ષાભિમાનિની

દક્ષિણાયનરૂપેતિ વિશ્રુતાઃ પઞ્ચ દેવતાઃ ॥
તાસાં વૃત્તિં શૃણુષ્વાદ્ય વામદેવ મહામુને

તાઃ પંચદેવતા જીવાન્કર્માનુષ્ઠાન તત્પરાન્ ॥
ગૃહીત્વા ત્રિદિવં યાંતિ તત્પુણ્યવશતો મુને

ભુક્ત્વા ભોગાન્યથોક્તાંશ્ચ તે તત્પુણ્યક્ષયે પુનઃ ॥
માનુષં લોકમાસાદ્ય ભજતે જન્મપૂર્વવત્

તાઃ પુનઃ પંચધા માર્ગં વિભજ્યારભ્ય ભૂતલમ્ ॥
અગ્ન્યાદિક્રમતાં ગૃહ્યં સદાશિવપદં યતિઃ

નિનીય વન્દ્યચરણૌ દેવદેવસ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥
તિષ્ઠંત્યનુગ્રહાકારાઃ કર્મ્મણ્યેવ પ્રયોજિતાઃ

સમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય દેવદેવસ્સદા શિવઃ ॥
વિરક્તશ્ચેન્મહામંત્રતાત્પર્યમુપદિશ્ય ચ

સ્વસામ્યં ચ વપુર્દત્તે ગાણપત્યેભિષિચ્ય ચ ॥
અનુગૃહ્ણાતિ સર્વેશશ્શંકરઃ સર્વનાયકઃ

મૃગટંકત્રિશૂલાગ્ર્યવરદાનવિભૂષિતમ્ ॥
ત્રિનેત્રં ચન્દ્રશકલં ગંગોલ્લાસિજટાધરમ્

અધિષ્ઠિતવિમાનાગ્ર્યં સર્વદં સર્વકામદમ્ ॥
ઇતિ શાખાવિરક્તશ્ચેદ્રુદ્રકન્યાસમાવૃતમ્

નૃત્યગીતમૃદંગાદિવાદ્યઘોષમનોહરમ્ ॥
દિવ્યામ્બરસ્રગાલેપ ભૂષણૈરપિ ભૂષિતમ્

દિવ્યામૃતઘટૈઃ પૂર્ણં દિવ્યાંભઃપરિપૂરિતમ્ ॥
સૂર્યકોટિપ્રતીકાશં ચંદ્રકોટિસુશીતલમ્

મનોવેગં સર્વગં ચ વિમાનમનુગૃહ્ય ચ ॥
ભુક્તભોગસ્ય તસ્યાપિ ભોગકૌતૂહલક્ષયે

નિપાત્ય શક્તિં તીવ્રતરાં પ્રકૃત્યા હ્યતિ દુર્ગમામ્ ॥
કાન્તારં દગ્ધુકામાન્તાન્મલયાનલસુપ્રભામ્

અનુગૃહ્ય મહામંત્રતાત્પર્યમ્પરમેશ્વરઃ ॥
પૂર્ણોહં ભાવનારૂપઃ શંભુર સ્મીતિ નિશ્ચલમ્

અનુગૃહ્ય સમાધિશ્ચ સ્વદાસ્યસ્પન્દરૂપિણીઃ ॥
રવ્યાદિકર્મ્મસામર્થ્યરૂપાઃ સિદ્ધીરનર્ગલાઃ

આયુઃ ક્ષયે પદ્મયોનેઃ પુનરાવૃત્તિવર્જિતામ્ ॥
મુક્તિં ચ પરમાં તસ્મૈ પ્રયચ્છતિ જગદ્ગુરુઃ

એતદેવ પદં તસ્માત્સર્વૈશ્વર્ય્યં સમષ્ટિમત્॥
મુક્તિઘંટાપથં ચેતિ વેદાંતાનાં વિનિશ્ચયઃ

મુમૂર્ષોસ્તસ્ય મન્દસ્ય યતેસ્સત્સમ્પ્રદાયિનઃ ॥
યતયઃ સાનુકૂલત્વાત્તિષ્ઠેયુઃ પરિત સ્તદા

તતસ્સર્વે ચ તે તત્ર પ્રણવાદીન્યનુક્રમાત્ ॥
ઉપદિશ્ય ચ વાક્યાનિ તાત્પર્યં ચ સમાહિતાઃ

વર્ણયેયુઃ સ્ફુટં પ્રીત્યા શિવં સંસ્મારયન્સદા ॥
નિર્ગુણં પરમજ્યોતિઃ પ્રણમ્ય વિલયાવધિ

એતેષાં સમમેવાત્ર સંસ્કારક્રમ ઉચ્યતે ॥
અસંસ્કૃતશરીરાણાં દૌર્ગત્યં નૈવ જાયતે

સંન્યસ્ય સર્વકર્મ્માણિ શિવાશ્રયપરા યતઃ ॥
દેહં દૂષયતસ્તેષાં રાજ્ઞો રાષ્ટ્રં ચ નશ્યતિ

તદ્ગ્રામવાસિનસ્તેઽપિ ભવેયુર્ભૃશદુઃખિનઃ ॥
તદ્દોષપરિહારાય વિધાનં ચૈવમુચ્યતે

સ તુ નમ હરિણ્યાય ચેત્યારભ્ય વિનમ્રધીઃ ॥
નમ આમીવત્કેભ્યાન્તં તત્કાલે પ્રજપેન્મનુમ્

ૐમિત્યન્તે જપન્દેવયજનમ્પૂરયેત્તતઃ ॥
તતશ્શાન્તિર્ભવેત્તસ્ય દોષસ્ય હિ મુનીશ્વર

પુત્રાદયો યથા ન્યાયં કુર્ય્યુસ્સંસ્કારમુત્તમમ્ ॥
વચ્મિ તત્કૃપયા વિપ્ર સાવધાનતયા શૃણુ

અભ્યર્ચ્ય સ્નાપ્ય શુદ્ધોદૈરભ્યર્ચ્ય કુસુમાદિભિઃ ॥
શ્રીરુદ્રચમકાભ્યાં ચ રુદ્રસૂક્તેન ચ ક્રમાત્

શંખં ચ પુરતઃ સ્થાપ્ય તજ્જલેનાભિષિચ્ય ચ ॥
પુષ્પં નિધાય શિરસિ પ્રણવેન પ્રમાર્જયેત્

કૌપીનાદીનિ સંત્યજ્ય પુનરન્યાનિ ધારયેત્ ॥
ભસ્મનોદ્ધૂલયેત્તસ્ય સર્વાંગં વિધિના તતઃ

ત્રિપુણ્ડ્રં ચ વિધાનેન તિલકં ચન્દનેન ચ ॥
વિરચ્ય પુષ્પૈર્માલાભિરલંકુર્ય્યાત્કલેવરમ્

ઉરઃ કણ્ડશિરોબાહુપ્રકોષ્ઠશ્રુતિષુ ક્રમાત્ ॥
રુદ્રાક્ષમાલાભરણૈરલંકુર્ય્યાચ્ચ મંત્રતઃ

સુધૂપિતં સમુત્થાપ્ય શિક્યોપરિ નિધાય ચ ॥
પંચબ્રહ્મમયે રમ્યે રથે સંસ્થાપયેત્તનુમ્

ૐમાદ્યૈઃ પંચભિર્બ્રહ્મમંત્રૈસ્સદ્યાદિભિઃ ક્ર્માત્ ॥
સુગંધકુસુમૈર્માલ્યૈરલંકુર્ય્યાદ્રથં ચ તમ્

નૃત્યવાદ્યૈર્બ્રાહ્મણાનાં વેદઘોષૈશ્ચ સર્વતઃ ॥
ગ્રામમ્પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગચ્છે ત્પ્રેતં તમુદ્વહન્

તતસ્તે યતિનઃ સર્વે તથા પ્રાચ્યામથાપિ વા ॥
ઉદીચ્યમ્પુણ્યદેશે તુ પુણ્યવૃક્ષસમીપતઃ

ખનિત્વા દેવયજનં દણ્ડમાત્રપ્રમાણતઃ ॥
પ્રણવવ્યાહૃતિભ્યાં ચ પ્રોક્ષ્ય ચાસ્તીર્ય્ય ચ ક્રમાત્

શમીપત્રશ્ચ કુસુમૈરુત્તરાગ્રં તદૂર્ધ્વતઃ॥
આસ્તીર્ય દર્ભાંસ્તત્પીઠં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્

પ્રણવેન બ્રહ્મભિશ્ચ પઞ્ચગવ્યેન તાં તનુમ્ ॥
પ્રોક્ષ્યાભિષિચ્ય રૌદ્રેણ સૂક્તેન પ્રણવેન ચ

શંખતોયેનાભિષિચ્ય મૂર્ધ્નિ પુષ્પં વિનિઃક્ષિપેત્ ॥
તદ્ગતસ્યાનુકૂલોઽસૌ શિવસ્મરણતત્પરઃ

ૐમિત્યથ સમુદ્ધૃત્ય સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્ ॥
ગર્તે યોગાસને સ્થાપ્ય પ્રાઙ્મુખં સ્યાદ્યથા તથા

ગંધપુષ્પૈરલંકૃત્વા ધૂપગુગ્ગુલુના તતઃ॥
વિષ્ણો હવ્યમિતિ પ્રોચ્ય રક્ષસ્વેતિ વદન્દદેત્

દણ્ડં દક્ષિણહસ્તે તુ વામે દદ્યાત્કમણ્ડલુમ્ ॥
પ્રજાપતે ન ત્વદેતાન્યન્યો મંત્રેણ સોદકમ્

બ્રહ્મજજ્ઞાનમ્પ્રથમમિતિમંત્રેણ મસ્તકે ॥
સ્પૃશઞ્જપ્ત્વા રુદ્રસૂક્તં ભુવોર્મધ્યે સ્પૃશઞ્જપેત્

માનો મહાન્તમિત્યાદિચતુર્ભિર્મસ્તકન્તતઃ ॥
નાલિકેરેણ નિર્ભિદ્યાદવટં પૂરયેત્તતઃ

પંચભિર્બ્રહ્મભિસ્સ્પૃષ્ટ્વા જપેત્સ્થલમનન્યધીઃ ॥
યો દેવાનામુપક્રમ્ય યઃ પરઃ સ મહેશ્વરઃ

ઇતિ જપ્ત્વા મહાદેવં સાંબં સંસારભેષજમ્ ॥
સર્વજ્ઞમપરાધીનં સર્વાનુગ્રહકારકમ્

એકારત્નિસમુત્સેધમરત્નિદ્વયવિસ્તૃતમ્ ॥
મૃદા પીઠં પ્રકલ્પ્યાથ ગોપયે નોપલેપયેત્

ચતુરસ્રં ચ તન્મધ્યે ગંધાક્ષતસમન્વિતેઃ ॥
સુગંધકુસુમૈર્બિલ્વૈસ્તુલસ્યા ચ સમર્ચયેત્

પ્રણવેન તતો દયાદ્ધૂપદીપૌ પયોહવિઃ ॥
દત્ત્વા પ્રદક્ષિણીકૃત્ય નમસ્કુર્ય્યાચ્ચ પંચધા

પ્રણવં દ્વાદશાવૃત્ત્વા સંજપ્ય પ્રણમેત્તતઃ ॥
દિગ્વિદિક્ક્રમતો દદ્યાદ્બ્રહ્માદ્યમ્પ્રણવેન ચ

એવં દશાહપર્ય્યંતં વિધિસ્તે સમુદાહૃતઃ ॥
યતીનાં મુનિવર્ય્યાથૈકાદશાહવિધિં શૃણુ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં યતીનાન્મરણાનન્તરદશાહપર્ય્યંતકૃત્યવર્ણનન્નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ