શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.19

સુબ્રહ્મણ્ય ઉવાચ ॥
અથ મહાવાક્યાનિ
(૧) પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ
( ૨) અહં બ્રહ્માસ્મિ
(૩) તત્ત્વમસિ
( ૪) અયાત્મા બ્રહ્મ
(૫) ઈશાવાસ્યમિદં સર્વમ્
(૬) પ્રાણોઽસ્મિ
(૭) પ્રજ્ઞાનાત્મા
(૮) યદેવેહ તદમુત્ર યદમુત્ર તદન્વિહ
( ૯) અન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદપિ
( ૧૦) એષ ન આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
(૧૧) સ યશ્ચાયમ્પુરુષો યશ્ચાસાવા દિત્યે સ એકઃ
(૧૨) અહમસ્મિ પરં બ્રહ્મ પરં પરપરાત્પરમ્
(૧૩) વેદશાસ્ત્રગુરુત્વાત્તુ સ્વયમાનંદલક્ષણમ્ (૧૪)
સર્વભૂતસ્થિતં બ્રહ્મ તદેવાહં ન સંશયઃ
(૧૫) તત્ત્વતસ્ય પ્રાણોહમસ્મિ પૃથિવ્યાઃ પ્રાણોહમસ્મિ (૧૬)
અપાં ચ પ્રાણોહમસ્મિ તેજસશ્ચ પ્રાણોહમસ્મિ (૧૭)
વાયોશ્ચ પ્રાણોહમસ્મિ આકાશસ્ય પ્રાણોહમસ્મિ ( ૧૮)
ત્રિગુણસ્ય પ્રાણોહમસ્મિ (૧૯)
સર્વોઽહં સર્વાત્મકોઽહં સંસારી યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં યદ્વર્તમાનં સર્વાત્મકત્વાદદ્વિતીયોહમ્ (૨૦)
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ ( ૨૧)
સર્વોઽહં વિમુક્તોઽહમ્ ( ૨૨)
યોઽસૌ સોહં હંસસ્સોહમસ્મિ ॥
ઇત્યેવં સર્વત્ર સદા ધ્યાયેદિતિ
॥
અથ મહાવાક્યાનામર્થમાહ ॥
પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મવાક્યાર્થઃ પૂર્વમેવ પ્રબોધિતઃ ॥
અહંપદસ્યાર્થભૂતઃ શક્ત્યાત્મા પરમેશ્વરઃ

અકારઃ સર્વવર્ણાગ્ર્યઃ પ્રકાશઃ પરમઃ શિવઃ ॥
હકારો વ્યોમરૂપઃ સ્યાચ્છક્ત્યાત્મા સંપ્રકીર્તિતઃ

શિવશક્ત્યોસ્તુ સંયોગાદાનન્દઃ સતતોદિતઃ ॥
બ્રહ્મેતિ શિવશક્ત્યોસ્તુ સર્વાત્મત્વમિતિ સ્ફુટમ્

પૂર્વમેવોપદિષ્ટં તત્સોહમસ્મીતિ ભાવયેત્ ॥
તત્ત્વમિત્યત્ર તદિતિ સશબ્દાર્થઃ પ્રબોધિતઃ

અન્યથા સોઽહમિત્યત્ર વિપરીતાર્થભાવના ॥
અહંશબ્દસ્તુ પુરુષસ્તદિતિ સ્યાન્નપુંસકમ્॥
એવમન્યોન્યવૈરુધ્યાદન્વયો નભવેત્તયોઃ

સ્ત્રીપુંરૂપસ્ય જગતઃ કારણં ચાન્યથા ભવેત્ ॥
સ તત્ત્વમસિ ઇત્યેવમુપદેશાર્થભાવના

અયમાત્મેતિ વાક્યે ચ પુંરૂપં પદયુગ્મકમ્ ॥
ઈશેન રક્ષણીયત્વાદીશાવસ્યમિદં જગત્

પ્રજ્ઞાનાત્મા યદેવેહ તદમુત્રેતિ ચિન્તયેત્ ॥
યઃ સ એવેતિ વિદ્વદ્ભિસ્સિદ્ધાન્તિભિરિહોચ્યતે

ઉપરિસ્થિતવાક્યે ચ યોઽમુત્ર સ ઇહ સ્થિતઃ ॥
ઇતિ પૂર્વવદેવાર્થઃ પુરુષો વિદુષાં મતઃ

અન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો ॥ અવિદિતાદપિ ॥
અસ્મિન્વાક્યે ફલસ્યાપિ વૈપરીત્યવિભાવના

યથાસ્યાત્તદ્વદેવાત્ર વક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં મુને ॥
અયથાવિદિતાછબ્દો પૂર્વવદ્વિદિતાદિતિ

પ્રવૃત્તિસ્સ્યાત્તદ્વિદિતાત્તથૈવાવિદિતાત્પરમ્ ॥
અન્યદેવ હિ સંસિદ્ધ્યૈ ન ભવેદિતિ નિશ્ચિતમ્

એષ ત આત્માંતર્યામી યોઽમૃતશ્ચ શિવસ્સ્વયમ્ ॥
યશ્ચાયમ્પુરુષે શંભુર્યશ્ચાદિત્યે વ્યવસ્થિતઃ

સ ચાઽસૌ સેતિ પાર્થક્યં નૈકં સર્વં સ ઈરિતઃ ॥
સોપાધિદ્વયમસ્યાર્થ ઉપચારાત્તથોચ્યતે

તં શમ્ભુનાથં શ્રુતયો વદન્તિ હિ હિરણ્મયમ્ ॥
હિરણ્ય બાહવ ઇતિ સર્વાંગસ્યો પલક્ષલમ્

અન્યથા તત્પતિત્વં તુ ન ભવેદિતિ યત્નતઃ ॥
ય એષોન્તરિતિ શંભુશ્છાન્દોગ્યે શ્રૂયતે શિવઃ

હિરણ્યશ્મશ્રુવાંસ્તદ્વદ્ધિરણ્યમયકેશવાન્ ॥
નખમારભ્ય કેશાગ્રા સર્વત્રાપિ હિરણ્મયઃ

અહમસ્મિ પરં બ્રહ્મ પરાપરપરાત્પરમ્ ॥
ઇતિ વાક્યસ્ય તાત્પર્યં વદામિ શ્રૂયતામિદમ્

અહંપદસ્યાર્થભૂતઃ શક્ત્યાત્મા શિવઈરિતઃ ॥
સ એવાસ્મીતિ વાક્યાર્થ યોજના ભવતિ ધ્રુવમ્

સર્વોત્કૃષ્ટશ્ચ સર્વાત્મા પરબ્રહ્મ સ ઈરિતઃ ॥
પરશ્ચાથાપરશ્ચેતિ પરાત્પરમિતિ ત્રિધા

રુદ્રો બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ પ્રોક્તાઃ શ્રુત્યૈવ નાન્યથા ॥
તેભ્યશ્ચ પરમો દેવઃ પરશબ્દેન બોધિતઃ

વેદશાસ્ત્ર ગુરૂણાં ચ વાક્યાભ્યા સવશાચ્છિશોઃ ॥
પૂર્ણાનન્દમયશ્શંભુઃ પ્રાદુર્ભૂતો ભવેદ્ધૃદિ

સર્વભૂતસ્થિતશ્શમ્ભુસ્સ એવાહં ન સંશયઃ ॥
તત્ત્વજાતસ્ય સર્વસ્ય પ્રાણોસ્મ્યહમહં શિવઃ

ઇત્યુક્ત્વા પુનરપ્યાહ શિવસ્તત્ત્વત્રયસ્ય ચ ॥
પ્રાણોસ્મીત્યત્ર પૃથ્વ્યાદિગુણાન્તગ્રહણાન્મુને

આત્મતત્ત્વાનિ સર્વાણિ ગૃહીતાનીતિ ભાવય ॥
પુનશ્ચ સર્વગ્રહણં વિદ્યાતત્ત્વશિવાત્મનોઃ

તત્ત્વયોશ્ચાસ્મ્યહં પ્રાણાસ્સર્વસ્સ્સર્વાત્મકો હ્યહમ્ ॥
જીવસ્ય ચાન્તર્યામિત્વાજ્જીવોઽહં તસ્ય સર્વદા

યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં યદ્ભવિપ્યત્સર્વમેવ ચ ॥
મન્મયત્વાદહં સર્વઃ સર્વો વૈ રુદ્ર ઇત્યપિ

શ્રુતિરાહ મુને સા હિ સાક્ષાચ્છિવમુખોદ્ગતા ॥
સર્વાત્મા પરમૈરેભિર્ગુણૈર્નિત્યસમન્વયાત્

સ્વસ્માત્પરાત્મવિરહાદદ્વિતીયોઽહમેવ હિ ॥
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેતિ વાક્યાર્થઃ પૂર્વ્વમીરિતઃ

પૂર્ણોઽહં ભાવરૂપત્વાન્નિત્યમુક્તોઽહમેવ હિ ॥
પશવો મત્પ્રસાદેન મુક્તા મદ્ભાવમાશ્રિતાઃ

યોઽસૌ સર્વાત્મકશ્શમ્ભુસ્સોઽહં સ શિવોઽસ્મ્યહમ્ ॥
ઇતિ વૈ સર્વવાક્યાર્થો વામદેવ શિવોદિતઃ

ઇતીશશ્રુતિવાક્યાભ્યામુપદિષ્ટાર્થમાદરાત્ ॥
સાક્ષાચ્છિવૈક્યદં પુંસાં શિશોગુરુરુપાદિશેત્

આદાય શંખં સાધારમસ્ત્રમન્ત્રેણ ભસ્મના ॥
શોધ્ય તત્પુરતસ્સ્થાપ્ય ચતુરસ્રે સમર્ચિતે

ઓમિત્યભ્યર્ચ્ય ગન્ધાદ્યૈરસ્ત્રં વસ્ત્રોપશોભિતમ્ ॥
વાસિતં જલમાપૂર્ય સમ્પૂજ્યોમિતિ મન્ત્રતઃ

સપ્તધૈવાભિમંત્ર્યાથ પ્રણવેન પુનશ્ચ તમ્ ॥
યસ્ત્વન્તરં કિંચિદસ્તિ કુરુતે ત્યતિભીતિભાક્

ઇત્યાહ શ્રુતિસત્તત્ત્વં દૃઢાત્મા ગતભીર્ભવ ॥
ઇત્યાભાષ્ય સ્વયં શિષ્યં દેવં ધ્યાયન્સમર્ચયેત્

શિષ્યાસનં સમ્પ્રપૂજ્ય ષડુત્થાપનમાર્ગતઃ ॥
શિવાસનં ચ સંકલ્પ્ય શિવમૂર્તિં પ્રકલ્પયેત્

પઞ્ચ બ્રહ્માણિ વિન્યસ્ય શિરઃ પાદાવસાનકમ્ ॥
મુણ્ડવત્ક્રકલાભેદૈઃ પ્રણવસ્ય કલા અપિ

અષ્ટત્રિંશન્મંત્રરૂપા શ્શિષ્યદેહેઽથ મસ્તકે ॥
સમાવાહ્ય શિવં મુદ્રાઃ સ્થાપનીયાઃ પ્રદર્શયેત્

તતશ્ચાઙ્ગાનિ વિન્યસ્ય સર્વજ્ઞાનીત્યનુક્રમાત્॥
કલ્પયેદુપચારાંશ્ચ ષોડશાસનપૂર્વકાન્

પાયસાન્નઞ્ચ નૈવેદ્યં સમર્પ્યો મગ્નિજાયયા ॥
ગણ્ડૂષાચમનાર્ઘ્યાદિ ધૂપદીપાદિકં ક્રમાત્

નામાષ્ટકેન સમ્પૂજ્ય બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ॥
જપેદ્બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ ભૃગુર્વૈ વારુણિસ્તતઃ

યો દેવાનામુપક્રમ્યઃ યઃ પરઃ સ મહેશ્વરઃ ॥
ઇત્યંતં તસ્ય પુરતઃ કહ્લારાદિવિર્નિતામ્

આદાય માલામુત્થાય શ્રીવિરૂપાક્ષ નિર્મિતે ॥
શાસ્ત્રે પંચાશિકે રૂપે સિદ્ધિસ્કન્ધં જપેચ્છનૈઃ

ખ્યાતિઃ પૂર્ણોહમિત્યંતં સાનુકૂલેન ચેતસા ॥
દેશિકસ્તસ્ય શિષ્યસ્ય કણ્ઠદેશે સમર્પયેત્

તિલકં વન્દનેનાથ સર્વાઙ્ગાલેપનં પુનઃ ॥
સ્વસમ્પ્રદાયાનુગુણં કારયેચ્ચ યથાવિધિ

તતશ્ચ દેશિકઃ પ્રીત્યા નામશ્રીપાદસંજ્ઞિતમ્ ॥
છત્રઞ્ચ પાદુકાં દદ્યાદ્દૂર્વાકલ્પવિકલ્પનમ્ ॥ ૪।
વ્યાખ્યાતત્વઞ્ચ કર્મ્માદિગુર્વાસનપરિગ્રહમ્ ॥
અનુગૃહ્ય ગુરુસ્તસ્મૈ શિષ્યાય શિવરૂપિણે

શિવોહમસ્મીતિ સદા સમાધિસ્થો ભવેતિ તમ્ ॥
સમ્પ્રોચ્યાથ સ્વયં તસ્મૈ નમસ્કારં સમાચરેત્

સમ્પ્રદાયાનુગુણ્યેન નમસ્કુર્યુસ્તથાપરે ॥
શિષ્યસ્તદા સમુત્થાય નમસ્કુર્યાદ્ગુરુન્તથા ॥
ગુરોરપિ ગુરું તસ્ય શિષ્યાંશ્ચ સ્વગુરોરપિ

એવં કૃતનમસ્કારં શિષ્યન્દદ્યાદ્ગુરુઃ સ્વયમ્ ॥
સુશીલં યતવાચં તં વિનયાવનતં સ્થિતમ્

અદ્યપ્રભૃતિ લોકાનામનુગ્રહપરો ભવ ॥
પરીક્ષ્ય વત્સરં શિષ્યમંગીકુરુ વિધાનતઃ

રાગાદિદોષાન્સંત્યજ્ય શિવધ્યાનપરો ભવ ॥
સત્સમ્પ્રદાયસંસિદ્ધૈસ્સંગં કુરુ ન ચેતરૈઃ

અનભ્યર્ચ્ય શિવં જાતુમા ભુંક્ષ્વાપ્રાણ સંક્ષયમ્ ॥
ગુરુભક્તિં સમાસ્થાય સુખી ભવ સુખી ભવ

ઇતિ ક્રમાદ્ગુરુવરો દયાલુર્જ્ઞાનસાગરઃ ॥
સાનુકૂલેન ચિત્તેન સમં શિષ્યં સમાચરેત્

તવ સ્નેહાન્મયાયં વૈ વામદેવ મુનીશ્વર॥
યોગપટ્ટપ્રકારસ્તે પ્રોક્તો ગુહ્યતરોઽપિ હિ

ઇત્યુક્ત્વા ષણ્મુખસ્તસ્મૈ ક્ષૌરસ્નાનવિધિક્રમમ્॥
વક્તુમારભત પ્રીત્યા યતીનાં કૃપયા શુભમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં યોગપટ્ટવિધિવર્ણનંનામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ