શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.26

દેવ્યુવાચ ॥
કથિતં તુ ત્વયા દેવ કાલજ્ઞાનં યથાર્થતઃ ॥
કાલસ્ય વંચનં બ્રૂહિ યથા તત્ત્વેન યોગિનઃ

કાલસ્તુ સન્નિકૃષ્ટો હિ વર્તતે સર્વજંતુષુ ॥
યથા ચાસ્ય ન મૃત્યુશ્ચ વંચતે કાલમાગતમ્

તથા કથય મે દેવ પ્રીતિં કૃત્વા મમોપરિ ॥
યોગિનાં ચ હિતાય ત્વં બ્રૂહિ સર્વસુખપ્રદ

॥ શંકર ઉવાચ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ પૃષ્ટોહં યત્ત્વયા શિવે ॥
સમાસેન ચ સર્વેષાં માનુષાણાં હિતાર્થતઃ

પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ ॥
એતેષાં હિ સમાયોગઃ શરીરં પાંચભૌતિકમ્

આકાશસ્તુ તતો વ્યાપી સર્વેષાં સર્વગઃ સ્થિતઃ॥
આકાશે તુ વિલીયંતે સંભવંતિ પુનસ્તતઃ

વિયોગે તુ સદા કસ્ય સ્વં ધામ પ્રતિપેદિરે ॥
તસ્યા સ્થિરતા ચાસ્તિ સન્નિપાતસ્ય સુંદરિ

જ્ઞાનિનોઽપિ તથા તત્ર તપોમંત્રબલાદપિ ॥
તે સર્વે સુવિજાનંતિ સર્વમેતન્ન સંશયઃ

દેવ્યુવાચ ॥
ખં તેન યન્નશ્યતિ ઘોરરૂપઃ કાલઃ કરાલસ્ત્રિદિવૈકનાથઃ ॥
દગ્ધસ્ત્વયા ત્વં પુનરેવ તુષ્ટઃ સ્તોત્રૈ સ્તુતઃ સ્વાં પ્રકૃતિં સ લેભે

ત્વયા સ ચોક્તઃ કથયા જનાનામદૃષ્ટરૂપઃ પ્રચરિષ્યસીતિ ॥
દૃષ્ટસ્ત્વયા તત્ર મહાપ્રભાવઃ પ્રભોર્વરાત્તે પુનરુત્થિતશ્ચ

તદદ્ય ભોઃ કાલ ઇહાસ્થિ કિંચિન્નિહન્યતે યેન વદસ્વ તન્મે ॥
ત્વં યોગિવર્યઃ પ્રભુરાત્મતંત્રઃ પરોપકારાત્તતનુર્મહેશ

શંકર ઉવાચ ॥
ન હન્યતે દેવવરૈસ્તુ દૈત્યૈસ્સયક્ષરક્ષોરગમાનુષૈશ્ચ ॥
યે યોગિનો ધ્યાનપરાસ્સદેહા ભવંતિ તે ઘ્નંતિ સુખેન કાલમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
એતચ્છ્રુત્વા ત્રિભુવનગુરોઃ પ્રાહ ગૌરી વિહસ્ય સત્યં ત્વં મે વદ કથમસૌ હન્યતે યેન કાલઃ ॥
શમ્ભુસ્તામાહ સદ્યો હિ મકરવદને યોગિનો યે ક્ષિપંતિ કાલવ્યાલં સકલમનઘાસ્તચ્છૃણુષ્વૈકચિત્તા

શઙ્કર ઉવાચ ॥
પંચભૂતાત્મકો દેહસ્સદાયુક્તસ્તુ તદ્ગુણૈઃ ॥
ઉત્પાદ્યતે વરારોહે તદ્વિલીનો હિ પાર્થિવઃ

આકાશાજ્જાયતે વાયુર્વાયોસ્તેજશ્ચ જાયતે ॥
તેજસોઽમ્બુ વિનિર્દ્દિષ્ટં તસ્માદ્ધિ પૃથિવી ભવેત્

પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ ગચ્છંતિ ક્રમશઃ પરમ્ ॥
ધરા પંચગુણા પ્રોક્તા હ્યાપશ્ચૈવ ચતુર્ગુણાઃ

ત્રિગુણં ચ તથા તેજો વાયુર્દ્વિગુણ એવ ચ ॥
શબ્દૈકગુણમાકાશં પૃથિવ્યાદિષુ કીર્તિતમ્

શબ્દસ્સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પંચમઃ ॥
વિજહાતિ ગુણં સ્વં સ્વં તદા ભૂતં વિપદ્યતે

તદા ગુણં વિગૃહ્ણાતિ પ્રાદુર્ભૂતં તદુચ્યતે ॥
એવં જાનીહિ દેવેશિ પંચભૂતાનિ તત્ત્વતઃ

તસ્માદ્ધિ યોગિના નિત્યં સ્વસ્વકાલેંઽશજા ગુણાઃ ॥
ચિંતનીયાઃ પ્રયત્નેન દેવિ કાલજિગીષુણા

દેવ્યુવાચ ॥
કથં જેજીય્યતે કાલો યોગિભિર્યોગવિત્પ્રભો ॥
ધ્યાનેન ચાથ મન્ત્રેણ તત્સર્વં કથયસ્વ મે

।
શઙ્કર ઉવાચ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ યોગિનાં હિતકામ્યયા ॥
પરજ્ઞાનપ્રકથનં ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્

શ્રદ્દધાનાય દાતવ્યં ભક્તિયુક્તાય ધીમતે ॥
અનાસ્તિકાય શુદ્ધાય ધર્મનિત્યાય ભામિનિ

સુશ્વાસેન સુશય્યાયાં યોગં યુંજીત યોગવિત્ ॥
દીપં વિનાંધકારે તુ પ્રજાઃ સુપ્તેષુ ધારયેત્

તર્જન્યા પિહિતૌ કર્ણૌ પીડયિત્વા મુહૂર્ત્તકમ્॥
તસ્માત્સંશ્રૂયતે શબ્દસ્તુદન્વહ્નિસમુદ્ભવઃ

સન્ધ્યાતો ભુક્તમેવં હિ ચાવસન્નં ક્ષણાદપિ ॥
સર્વરોગાન્નિહત્યાશુ જ્વરોપદ્રવકાન્બહૂન્

યશ્ચોપલક્ષયેન્નિત્યૈરાકારં ઘટિકાદ્વયમ્॥
જિત્વા મૃત્યું તથા કામં સ્વેચ્છયા પર્ય્યટેદિહ

સર્વજ્ઞસ્સર્વદર્શી ચ સર્વસિદ્ધિમવાપ્નુયાત્॥
યથા નદતિ ખેઽબ્દો હિ પ્રાવૃડદ્ભિસ્સુસંયતઃ

તં શ્રુત્વા મુચ્યતે યોગી સદ્યઃ સંસારબન્ધનાત્॥
તતસ્સ યોગિભિર્ન્નિત્યં સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરો ભવેત્

એષ તે કથિતો દેવિ શબ્દબ્રહ્મવિધિક્રમઃ ॥
પલાલમિવ ધાન્યાર્થી ત્યજેદ્બન્ધમશેષતઃ

શબ્દબ્રહ્મત્વિદં પ્રાપ્ય યે કેચિદન્યકાંક્ષિણઃ ॥
ઘ્નંતિ તે મુષ્ટિનાકાશં કામયંતે ક્ષુધાં તૃષામ્

જ્ઞાત્વા પરમિદં બ્રહ્મ સુખદં મુક્તિકારણમ્॥
અવાહ્યમક્ષરં ચૈવ સર્વોપાધિવિવર્જિતમ્

મોહિતાઃ કાલપાશેન મૃત્યુપાશવશંગતાઃ ॥
શબ્દબ્રહ્મ ન જાનંતિ પાપિનસ્તે કુબુદ્ધયઃ

તાવદ્ભવંતિ સંસારે યાવદ્ધામ ન વિંદતે ॥
વિદિતે તુ પરે તત્ત્વે મુચ્યતે જન્મબન્ધનાત્

નિદ્રાલસ્યં મહા વિઘ્નં જિત્વા શત્રું પ્રયત્નતઃ॥
સુખાસને સ્થિતો નિત્યં શબ્દબ્રહ્માભ્યસન્નિતિ

શતવૃદ્ધઃ પુમાંલ્લબ્ધ્વા યાવદાયુસ્સમભ્યસેત્ ॥
મૃત્યુઞ્જયવપુસ્તમ્ભ આરોગ્યં વાયુવર્દ્ધનમ્

પ્રત્યયો દૃશ્યતે વૃદ્ધે કિં પુનસ્તરુણે જને॥
ન ચોંકારો ન મન્ત્રોપિ નૈવ બીજં ન ચાક્ષરમ્

અનાહતમનુચ્ચાર્ય્યં શબ્દબ્રહ્મ શિવં પરમ્ ॥
ધ્યાયન્તે દેવિ સતતં સુધિયા યત્નતઃ પ્રિયે

તસ્માચ્છબ્દા નવ પ્રોક્તાઃ પ્રાણવિદ્ભિસ્તુ લક્ષિતાઃ ॥
તાન્પ્રવક્ષ્યામિ યત્નેન નાદસિદ્ધિમનુક્રમાત્

ઘોષં ૧ કાંસ્યં ૨ તથા શૃંગં ૩ ઘણ્ટાં ૪ વીણા ૫ દિવંશજાન્ ૬ ॥
દુન્દુભિં ૭ શંખશબ્દં ૮ તુ નવમં મેઘગર્જિતમ્ ૯

નવ શબ્દાન્પરિત્યજ્ય તુંકારં તુ સમભ્યસેત્ ॥
ધ્યાયન્નેવં સદા યોગી પુણ્યૈઃ પાપૈર્ન લિપ્યતે ॥ ૪૧ ।
ન શૃણોતિ યદા શૃણ્વન્યોગાભ્યાસેન દેવિકે ॥
મ્રિયતેભ્યસમાનસ્તુ યોગી તિષ્ઠેદ્દિવાનિશમ્

તસ્માદુત્પદ્યતે શબ્દો મૃ ત્સપ્તભિર્દિનૈઃ ॥
સ વૈ નવવિધો દેવિ તં બ્રવીમિ યથાર્થતઃ ॥ ॥
પ્રથમં નદતે ઘોષમાત્મશુદ્ધિકરં પરમ્ ॥
સર્વવ્યાધિહરં નાદં વશ્યાકર્ષણમુત્તમમ્

દ્વિતીયં નાદતે કાંસ્યસ્તમ્ભયેત્પ્રાણિનાં ગતિમ્ ॥
વિષભૂતગ્રહાન્સર્વાન્બધ્નીયાન્નાત્ર સંશયઃ

તૃતીયં નાદતે શૃંગમભિચારિ નિયોજયેત્ ॥
વિદ્વિડુચ્ચાટને શત્રોર્મારણે ચ પ્રયોજયેત્

ઘંટાનાદં ચતુર્થ તુ વદતે પરમેશ્વરઃ ॥
આકર્ષસ્સર્વદેવાનાં કિં પુનર્માનુષા ભુવિ

યક્ષગન્ધર્વકન્યાશ્ચ તસ્યાકૃષ્ટા દદંતિ હિ ॥
યથેપ્સિતાં મહાસિદ્ધિં યોગિને કામતોઽપિ વા

વીણા તુ પંચમો નાદઃ શ્રૂયતે યોગિભિસ્સદા॥
તસ્માદુત્પદ્યતે દેવિ દૂરાદર્શનમેવ હિ

ધ્યાયતો વંશનાદં તુ સર્વતત્ત્વં પ્રજાયતે ॥
દુન્દુભિં ધ્યાયમાનસ્તુ જરામૃત્યુવિવર્જિતઃ

શંખશબ્દેન દેવેશિ કામરૂપં પ્રપદ્યતે ॥
યોગિનો મેઘનાદેન ન વિપત્સંગમો ભવેત્

યશ્ચૈકમનસા નિત્યં તુંકારં બ્રહ્મરૂપિણમ્ ॥
કિમસાધ્યં ન તસ્યાપિ યથામતિ વરાનને

સર્વજ્ઞસ્સર્વદર્શી ચ કામરૂપી વ્રજત્યસૌ ॥
ન વિકારૈઃ પ્રયુજ્યેત શિવ એવ ન સંશયઃ

એતત્તે પરમેશાનિ શબ્દબ્રહ્મસ્વરૂપકમ્ ॥
નવધા સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં કાલવંચનવર્ણનં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ