શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.27

દેવ્યુવાચ ॥
વાયોસ્તુ પદમાપ્નોતિ યોગાકાશસમુદ્ભવમ્ ॥
તન્મે સર્વં સમાચક્ષ્વ પ્રસન્નસ્ત્વં યદિ પ્રભો

॥ શંકર ઉવાચ ॥
પુરા મે સર્વમાખ્યાતં યોગિનાં હિતકામ્યયા ॥
કાલં જિગાય યસ્સમ્યગ્વાયોર્લિંગં યથા ભવેત્

તેન જ્ઞાત્વા દિનં યોગી પ્રાણાયામપરઃ સ્થિતઃ ॥
સ જયત્યાગતં કાલં માસાર્દ્ધેનૈવ સુંદરિ ।

હૃત્સ્થો વાયુસ્સદા વહ્નેર્દીપકસ્સોઽનુપાવકઃ ॥
સ બાહ્યાભ્યંતરો વ્યાપી વાયુસ્સર્વગતો મહાન્

જ્ઞાનવિજ્ઞાનમુત્સાહઃ સર્વં વાયોઃ પ્રવર્તતે ॥
યેનેહ નિર્જિતો વાયુસ્તેન સર્વમિદં જગત્

ધારણાયાં સદા તિષ્ઠેજ્જરામૃત્યુજિઘાંસયા ॥
યોગી યોગરતઃ સમ્યગ્ધારણાધ્યાનતત્પરઃ

લોહકારો યથા ભસ્ત્રામાપૂર્ય્ય મુખતો મુને ॥
સાધયેદ્વાયુના કર્મ તદ્વદ્યોગી સમભ્યસેત્

દેવસ્સહસ્રકે નેત્રપાદહસ્તસહસ્રકઃ ॥
ગ્રંથીન્હિ સર્વમાવૃત્ય સોઽગ્રે તિષ્ઠેદ્દશાંગુલમ્

ગાયત્રીં શિરસા સાર્દ્ધં જપેદ્વ્યાહૃતિપૂર્વિકામ્ ॥
ત્રિવારમાયતપ્રાણાઃ પ્રાણાયામસ્સ ઉચ્યતે

ગતાગતા નિવર્તંતે ચન્દ્રસૂર્યાદયો ગ્રહાઃ ॥
અદ્યાપિ ન નિવર્તંતે યોગધ્યાનપરાયણાઃ

શતમબ્દં તપસ્તપ્ત્વા કુશાગ્રાપઃ પિબેદ્દ્વિજઃ ॥
તદાપ્નોતિ ફલં દેવિ વિપ્રાણાં ધારણૈકયા

યો દ્વિજઃ કલ્યમુત્થાય પ્રાણાયામૈકમાચરેત્ ॥
સર્વં પાપં નિહંત્યાશુ બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ

યોઽતંદ્રિતસ્સદૈકાંતે પ્રણાયામપરો ભવેત્ ॥
જરાં મૃત્યું વિનિર્જિત્ય વાયુગઃ ખેચરીતિ સઃ

સિદ્ધસ્ય ભજતે રૂપં કાંતિં મેધાં પરાક્રમમ્ ॥
શૌર્યં વાયુસમો ગત્યા સૌખ્યં શ્લાઘ્યં પરં સુખમ્

એતત્કથિતમશેષં વાયોસ્સિદ્ધિં યદાપ્નુતે યોગી ॥
યત્તેજસોઽપિ લભતે તત્તે વક્ષ્યામિ દેવેશિ

સ્થિત્વા સુખાસને સ્વે શેતે જનવચનહીને તુ ॥
શશિરવિયુતયા તેજઃ પ્રકાશયન્મધ્યમે દેશે

વહ્નિગતં ભ્રૂમધ્યે પ્રકાશતે યસ્ત્વતંદ્રિતો યોગી ॥
દીપહીનધ્વાંત પશ્યેન્ન્યૂનમસંશયં લોકે

નેત્રે કરશાખાભિઃ કિંચિત્સંપીડ્ય યત્નતો યોગી ॥
તારં પશ્યન્ધ્યાયેન્મુહૂર્તમર્દ્ધં તમેકભાવોઽપિ

તતસ્તુ તમસિ ધ્યાયન્પશ્યતે જ્યોતિરૈશ્વરમ્॥
શ્વેતં રક્તં તથા પીતં કૃષ્ણમિન્દ્રધનુષ્પ્રભમ્

ભુવોર્મધ્યે લલાટસ્થં બાલાર્કસમતેજસમ્॥
તં વિદિત્વા તુ કામાંગી ક્રીડતે કામરૂપધૃક્

કારણપ્રશમાવેશં પરકાયપ્રવેશનમ્ ॥
અણિમાદિગુણાવાપ્તિર્મનસા ચાવલોકનમ્

દૂરશ્રવણ વિજ્ઞાનમદૃશ્યં બહુરૂપધૃક્ ॥
સતતાભ્યાસયોગેન ખેચરત્વં પ્રજાયતે

શ્રુતાધ્યયનસંપન્ના નાનાશાસ્ત્રવિશારદાઃ॥
જ્ઞાનિનોઽપિ વિમુહ્યંતે પૂર્વકર્મવશાનુગાઃ

પશ્યંતોઽપિ ન પશ્યંતિ શૃણ્વાના બધિરા યથા ॥
યથાંધા માનુષા લોકે મૂઢાઃ પાપવિમોહિતાઃ

વેદાહમેતં પુરુષં મહાંતમાદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ॥
તમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પંથા વિદ્યતે પ્રાયણાયઃ

એષ તે કથિતઃ સમ્યક્તેજસો વિધિરુત્તમઃ ॥
કાલં જિત્વા યથા યોગી ચામરત્વં પ્રપદ્યતે

પુનઃ પરતરં વક્ષ્યે યથા મૃત્યુર્ન જાયતે ॥
સાવધાનતયા દેવિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસા

તુરીયા દેવિ ભૂતાનાં યોગિનાં ધ્યાનિનાં તથા ॥
સુખાસને યથાસ્થાનં યોગી નિયતમાનસઃ

સમુન્નતશરીરોઽપિ સ બદ્ધ્વા કરસંપુટમ્ ॥
ચઞ્ચ્વાકારેણ વક્ત્રેણ પિબન્વાયું શનૈશ્શનૈઃ

પ્રસ્રવંતિ ક્ષણાદાપસ્તાલુસ્થા જીવદાયિકાઃ ॥
તા જિઘ્રેદ્વાયુનાદાયામૃતં તચ્છીતલં જલમ્

પિબન્નનુદિનં યોગી ન મૃત્યુવશગો ભવેત્ ॥
દિવ્યકાયો મહાતેજાઃ પિપાસા ક્ષુદ્વિવર્જિતઃ

બલેન નાગસ્તુરગો જવેન દૃષ્ટ્યા સુપર્ણસ્સુશ્રુતિસ્તુ દૂરાત્ ॥
આકુંચિતાકુંડલિકૃષ્ણકેશો ગંધર્વવિદ્યાધરતુલ્યવર્ણઃ

જીવેન્નરો વર્ષશતં સુરાણાં સુમેધસા વાક્પતિના સમત્વમ્॥
એવં ચરન્ ખેચરતાં પ્રયાતિ યથેષ્ટચારી સુખિતસ્સદૈવ

પુનરન્યત્પ્રવક્ષ્ણમિ વિધાનં યત્સુરૈરપિ ॥
ગોપિતં તુ પ્રયત્નેન તચ્છૃણુષ્વ વરાનને

સમાકુંચ્યાભ્યસેદ્યોગી રસનાં તાલુકં પ્રતિ ॥
કિંચિત્કાલાંતરેણૈવ ક્રમાત્પ્રાપ્નોતિ લંબિકામ્

તતઃ પ્રસ્રવતે સા તુ સંસ્પૃષ્ટા શીતલાં સુધામ્ ॥
પિબન્નેવ સદા યોગી સોઽમરત્વં હિ ગચ્છતિ

રેફાગ્રં લંબકાગ્રં કરતલઘટનં શુભ્રપદ્મસ્ય બિન્દોસ્તેનાકૃષ્ટા સુધેયં પતતિ પરપદે દેવતાનંદકારી ॥
સારં સંસારતારં કૃતકલુષતરં કાલતારં સતારં યેનેદં પ્લાવિતાંગં સ ભવતિ ન મૃતઃ ક્ષુત્પિપાસાવિહીનઃ

એભિર્યુક્તા ચતુર્ભિઃ ક્ષિતિધરતનયે યોગિભિર્વૈ ધરૈષા ધૈર્ય્યાન્નિત્યં કુતોઽન્તં સકલમપિ જગદ્યત્સુખપ્રાપણાય॥
સ્વપ્ને દેહી વિધત્તે સકલમપિ સદા માનયન્યચ્ચ દુઃખં સ્વર્ગે હ્યેવં ધરિત્ર્યાઃ પ્રભવતિ ચ તતો વા સ કિઞ્ચિચ્ચતુર્ણામ્

તસ્માન્મંત્રૈસ્તપોભિર્વ્રતનિયમયુતૈરૌષધૈર્યોગયુક્તા ધાત્રી રક્તા મનુષ્યૈર્નયવિનયયુતૈર્ધર્મવિદ્ભિઃ ક્રમેણ ॥
ભૂતાનામાદિ દેવો ન હિ ભવતિ ચલઃ સંયુતો વૈ ચતુર્ણાં તસ્માદેવં પ્રવક્ષ્યે વિધિમનુગદિતં છાયિકં યચ્છિવાખ્યમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં કાલવંચનશિવપ્રાપ્તિવર્ણનં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ