શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.23

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
શૃણુ વ્યાસ મહાબુદ્ધે દેહસ્યાશુચિતાં મુને ॥
મહત્ત્વં ચ સ્વભાવસ્ય સમાસાત્કથયામ્યહમ્

શુક્રશોણિતસંયોગાદ્દેહસ્સંજાયતે યતઃ॥
નિત્યં વિણ્મૂત્રસંપૂર્ણસ્તેનાયમશુચિસ્સ્મૃતઃ

યથાંતર્વિષ્ઠયા પૂર્ણશ્શુચિમાન્ન બહિર્ઘટઃ ॥
શોધ્યમાનો હિ દેહોઽયં તેનાયમશુચિસ્તતઃ

સંપ્રાપ્યાતિપવિત્રાણિ પંચગવ્યહવીંષિ ચા।
અશુચિત્વં ક્ષણાદ્યાંતિ કિમન્યદશુચિસ્તતઃ

હૃદ્યાન્યપ્યન્નપાનાનિ યં પ્રાપ્ય સુરભીણિ ચ ॥
અશુચિત્વં પ્રયાંત્યાશુ કિમન્યદશુચિસ્તતઃ

હે જનાઃ કિન્ન પશ્યંતિ યન્નિર્યાતિ દિનેદિને ॥
સ્વદેહાત્કશ્મલં પૂતિસ્તદાધારઃ કથં શુચિઃ

દેહસ્સંશોધ્યમાનોઽપિ પંચગવ્યકુશાંબુભિઃ ॥
ઘૃષ્યમાણ ઇવાંગારો નિર્મલત્વં ન ગચ્છતિ

સ્રોતાંસિ યસ્ય સતતં પ્રભવંતિ ગિરેરિવ ॥
કફમૂત્રપુરીષાદ્યૈસ્સ દેહશ્શુધ્યતે કથમ્

સર્વાશુચિનિધાનસ્ય શરીરસ્ય ન વિદ્યતે ॥
શુચિરેકઃ પ્રદેશોઽપિ વિણ્મૂત્રસ્ય દૃતેરિવ

સૃષ્ટ્વાત્મદેહસ્રોતાંસિ મૃત્તોયૈઃ શોધ્યતે કરઃ ॥
તથાપ્યશુચિભાંડસ્ય ન વિભ્રશ્યતિ કિં કરઃ

કાયસ્સુગંધધૂપાદ્યૈર્ય ન્નેનાપિ સુસંસ્કૃતઃ ॥
ન જહાતિ સ્વભાવં સ શ્વપુચ્છમિવ નામિતમ્

યથા જાત્યૈવ કૃષ્ણોર્થઃ શુક્લસ્સ્યાન્ન હ્યુપાયતઃ॥
સંશોદ્ધ્યમાનાપિ તથા ભવેન્મૂર્તિર્ન નિર્મલા

જિઘ્રન્નપિ સ્વદુર્ગંધં પશ્યન્નપિ સ્વકં મલમ્ ॥
ન વિરજ્યેત લોકોઽયં પીડયન્નપિ નાસિકામ્

અહો મોહસ્ય માહાત્મ્યં યેનેદં છાદિતં જગત્ ॥
શીઘ્રં પશ્યન્સ્વકં દોષં કાયસ્ય ન વિરજ્યતે

સ્વદેહસ્ય વિગંધેન ન વિરજ્યેત યો નરઃ ॥
વિરાગકારણં તસ્ય કિમેતદુપદિશ્યતે

સર્વસ્યૈવ જગન્મધ્યે દેહ એવાશુચિર્ભવેત્ ॥
તન્મલાવયવસ્પર્શાચ્છુચિરપ્યશુચિર્ભવેત્

ગંધલેપાપનોદાર્થ શૌચં દેહસ્ય કીર્તિતમ્ ॥
દ્વયસ્યાપગમાચ્છુદ્ધિશ્શુદ્ધસ્પર્શાદ્વિશુધ્યતિ

ગંગાતોયેન સર્વેણ મૃદ્ભારૈઃ પર્વતોપમૈઃ ॥
આમૃત્યોરાચરેચ્છૌચં ભાવદુષ્ટો ન શુધ્યતિ

તીર્થસ્નાનૈસ્તપોભિર્વા દુષ્ટાત્મા નૈવ શુધ્યતિ ॥
શ્વદૃતિઃ ક્ષાલિતા તીર્થે કિં શુદ્ધિમધિગચ્છતિ

અંતર્ભાવપ્રદુષ્ટસ્ય વિશતોઽપિ હુતાશનમ્ ॥
ન સ્વર્ગો નાપવર્ગશ્ચ દેહનિર્દહનં પરમ્

સર્વેણ ગાંગેન જલેન સમ્યઙ્ મૃત્પર્વતેનાપ્યથ ભાવદુષ્ટઃ ॥
આજન્મનઃ સ્નાનપરો મનુષ્યો ન શુધ્યતીત્યેવ વયં વદામઃ

પ્રજ્વાલ્ય વહ્નિં ઘૃતતૈલસિક્તં પ્રદક્ષિણાવર્તશિખં મહાંતમ્ ॥
પ્રવિશ્ય દગ્ધસ્ત્વપિ ભાવદુષ્ટો ન ધર્મમાપ્નોતિ ફલં ન ચાન્યત

ગંગાદિતીર્થેષુ વસંતિ મત્સ્યા દેવાલયે પક્ષિગણાશ્ચ નિત્યમ્ ॥
ભાવોજ્ઝિતાસ્તે ન ફલં લભંતે તીર્થાવગાહાચ્ચ તથૈવ દાનાત્

ભાવશુદ્ધિઃ પરં શૌચં પ્રમાણે સર્વકર્મસુ ॥
અન્યથાઽઽલિંગ્યતે કાંતા ભાવેન દુહિતાન્યથા

મનસો ભિદ્યતે વૃત્તિરભિન્નેષ્વપિ વસ્તુષુ ॥
અન્યથૈવ સુતં નારી ચિન્તયત્યન્યથા પતિમ્

પશ્યધ્વમસ્ય ભાવસ્ય મહાભાગ્યમશેષતઃ ॥
પરિષ્વક્તોપિ યન્નાર્ય્યા ભાવહીનં ન કામયેત્

નાદ્યાદ્વિવિધમન્નાદ્યં ભક્ષ્યાણિ સુરભીણિ ચ ॥
યદિ ચિંતાં સમાધત્તે ચિત્તે કામાદિષુ ત્રિષુ

ગૃહ્યતે તેન ભાવેન નરો ભાવાદ્વિમુચ્યતે ॥
ભાવતશ્શુચિ શુદ્ધાત્મા સ્વર્ગં મોક્ષં ચ વિંદતિ

ભાવેનૈકાત્મશુદ્ધાત્મા દહઞ્જુહ્વન્સ્તુવન્મૃતઃ ॥
જ્ઞાનાવાપ્તેરવાપ્યાશુ લોકાન્સુબહુયાજિનામ્

જ્ઞાનામલાંભસા પુંસાં સદ્વૈરાગ્યમૃદા પુનઃ ॥
અવિદ્યારાગવિણ્મૂત્રલેપગંધવિશોધનમ્

એવમેતચ્છરીરં હિ નિસર્ગાદશુચિ સ્મૃતમ્ ॥
ત્વઙ્માત્રસારં નિઃસારં કદલીસારસન્નિભમ્

જ્ઞાત્વૈવં દોષવદ્દેહં યઃ પ્રાજ્ઞશ્શિથિલો ભવેત્ ॥
દેહ ભોગોદ્ભવાદ્ભાવાચ્છમચિત્તઃ પ્રસન્નધીઃ

સોઽતિક્રામતિ સંસારં જીવન્મુક્તઃ પ્રજાયતે ॥
સંસારં કદલીસારદૃઢગ્રાહ્યવતિષ્ઠતે ॥

એવમેતન્મહાકષ્ટં જન્મ દુઃખં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
પુંસામજ્ઞાનદોષેણ નાનાકાર્મવશેન ચ

શ્લોકાર્ધેન તુ વક્ષ્યામિ યદુક્તં ગ્રન્થકોટિભિઃ ॥
મમેતિ પરમં દુઃખં ન મમેતિ પરં સુખમ્

બહવોપીહ રાજાનઃ પરં લોક મિતો ગતાઃ ॥
નિર્મમત્વસમેતાસ્તુ બદ્ધાશ્શતસહસ્રશઃ

ગર્ભસ્થસ્ય સ્મૃતિર્યાસીત્સા ચ તસ્ય પ્રણશ્યતિ ॥
સંમૂર્છિતેન દુઃખેન યોનિયન્ત્રનિપીડનાત્

બાહ્યેન વાયુના વાસ્ય મોહસઙ્ગેન દેહિનઃ ॥
સ્પૃષ્ટમાત્રેણ ઘોરેણ જ્વરસ્સમુપજાયતે

તેન જ્વારેણ મહતા સમ્મોહશ્ચ પ્રજાયતે ॥
સમ્મૂઢસ્ય સ્મૃતિભ્રંશશ્શીઘ્રં સંજાયતે પુનઃ

સ્મૃતિભ્રંશાત્તતસ્તસ્ય સ્મૃતિર્ન્નોઽપૂર્વકર્મણઃ॥
રતિઃ સંજાયતે તૂર્ણં જન્તોસ્તત્રૈવ જન્મનિ

રક્તો મૂઢશ્ચ લોકોઽયં ન કાર્ય્યે સમ્પ્રવર્તતે ॥
ન ચાત્માનં વિજાનાતિ ન પરં ન ચ દૈવતમ્

ન શૃણોતિ પરં શ્રેયસ્સતિ કર્ણેઽપિ સન્મુને ॥
ન પશ્યતિ પરં શ્રેયસ્સતિ ચક્ષુષિ તત્ક્ષમે

સમે પથિ શનૈર્ગચ્છન્ સ્ખલતીવ પદેપદે ॥
સત્યાં બુદ્ધૌ ન જાનાતિ બોધ્યમાનો બુધૈરપિ

સંસારે ક્લિશ્યતે તેન ગર્ભલોભવશાનુગઃ ॥
ગર્ભસ્મૃતેન પાપેન સમુજ્ઝિતમતિઃ પુમાન્

ઇત્થં મહત્પરં દિવ્યં શાસ્ત્રમુક્તં શિવેન તુ ॥
તપસઃ કથનાર્થાય સ્વર્ગમોક્ષપ્રસાધનમ્

યે સત્યસ્મિચ્છિવે જ્ઞાને સર્વકામાર્થ સાધને ॥
ન કુર્વન્ત્યાત્મનઃ શ્રેયસ્તદત્ર મહદદ્ભુતમ્

અવ્યક્તેન્દ્રિયવૃત્તિત્વાદ્બાલ્યે દુઃખં મહત્પુનઃ ॥
ઇચ્છન્નપિ ન શક્નોતિ વક્તું કર્ત્તું પ્રતિક્રિયામ્

દંતોત્થાને મહદ્દુઃખમલ્પેન વ્યાધિના તથા ॥।
બાલરોગૈશ્ચ વિવિધૈ પીડા બાલગ્રહૈરપિ

ક્વચિત્ક્ષુત્તૃટ્પરીતાંગઃ ક્વચિત્તિષ્ઠતિ સંરટન્ ॥
વિણ્મૂત્રભક્ષણાદ્યં ચ મોહાદ્બાલસ્સમાચરેત્

કૌમારે કર્ણપીડાયાં માતાપિત્રોશ્ચ સાધનઃ ॥
અક્ષરાધ્યયનાદ્યૈશ્ચ નાનાદુઃખં પ્રવર્તતે

બાલ્યે દુઃખમતીત્યૈવ પશ્યન્નપિ વિમૂઢધીઃ॥
ન કુર્વીતાત્મનઃ શ્રેયસ્તદત્ર મહદદ્ભુતમ્

પ્રવૃત્તેન્દ્રિયવૃત્તિત્વાત્કામરોગપ્રપીડનાત્॥
તદપ્રાપ્તે તુ સતતં કુતસ્સૌખ્યં તુ યૌવને

ઈર્ષ્યયા ચ મહદ્દુઃખં મોહાદ્રક્તસ્ય તસ્ય ચ ॥
નેત્રસ્ય કુપિતસ્યેવ ત્યાગી દુઃખાય કેવલમ્

ન રાત્રૌ વિંદતે નિદ્રાં કામાગ્નિપરિવેદિતઃ ॥
દિવાપિ ચ કુતસ્સૌખ્યમર્થોપાર્જનચિંતયા

સ્ત્રીષ્વધ્યાસિતચિત્તસ્ય યે પુંસઃ શુક્રબિન્દવઃ ॥
તે સુખાય ન મન્યન્તે સ્વેદજા ઇવ તે તથા

કૃમિભિસ્તુદ્યમાનસ્ય કુષ્ઠિનો વાનરસ્ય ચ ॥
કંડૂયનાભિતાપેન યદ્ભવેત્સ્ત્રિષુ તદ્વિદઃ

યાદૃશં મન્યતે સૌખ્યં ગંડે પૂતિવિનિર્ગમાત્ ॥
તાદૃશં સ્ત્રીષુ મન્તવ્યં નાધિકં તાસુ વિદ્યતે

વિણ્મૂત્રસ્ય સમુત્સર્ગાત્સુખં ભવતિ યાદૃશમ્॥
તાદૃશં સ્ત્રીષુ વિજ્ઞેયં મૂઢૈઃ કલ્પિતમન્યથા

નારીષ્વવસ્તુભૂતાસુ સર્વદોષાશ્રયાસુ વા।
નાણુમાત્રં સુખં તાસુ કથિતં પંચચૂડયા

સમ્માનનાવમાનાભ્યાં વિયોગેનેષ્ટસંગમાત્ ॥
યૌવનં જરયા ગ્રસ્તં ક્વ સૌખ્યમનુપદ્રવમ્

વલીપલિતખાલિત્યૈશ્શિથિલિકૃતવિગ્રહમ્॥
સર્વક્રિયાસ્વશક્તિં ચ જરયા જર્જરીકૃતમ્

સ્ત્રીપુંસયૌવનં હૃદ્યમન્યોઽન્યસ્ય પ્રિયં પુરા॥
તદેવ જરયાગ્રસ્તમનયોરપિ ન પ્રિયમ્

અપૂર્વવત્સ્વમાત્માનં જરયા પરિવર્તિતમ્॥
યઃ પશ્યન્નપિ રજ્યેત કોઽન્યસ્તસ્માદચેતનઃ

જરાભિભૂતઃ પુરુષઃ પુત્રીપુત્રાદિબાંધવૈઃ॥
આસક્તત્વાદ્દુરાધર્ષૈર્ભૃત્યૈશ્ચ પરિભૂયતે

ધર્મમર્થં ચ કામં વા મોક્ષં વાતિજરાતુરઃ॥
અશક્તસ્સાધિતું તસ્માદ્યુવા ધર્મં સમાચરેત્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં સંસારચિકિત્સાયાં દેહા શુચિત્વબાલ્યાદ્યવસ્થાદુઃખવર્ણનં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ