શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.22

વ્યાસ ઉવાચ ॥
વિધિં તાત વદેદાનીં જીવ જન્મવિધાનતઃ ॥
ગર્ભે સ્થિતિં ચ તસ્યાપિ વૈરાગ્યાર્થં મુનીશ્વર

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
શૃણુ વ્યાસ સમાસેન શાસ્ત્રસારમશેષતઃ ॥
વદિષ્યામિ સુવૈરાગ્યં મુમુક્ષોર્ભવબંધકૃત્

પાકપાત્રસ્ય મધ્યે તુ પૃથગન્નં પૃથગ્જલમ્॥
અગ્નેરૂર્ધ્વં જલં સ્થાપ્યં તદન્નં ચ જલોપરિ

જલસ્યાધસ્સ ચાગ્નિર્હિ સ્થિતોઽગ્નિં ધમતે શનૈઃ ॥
વાયુનાધમ્યમાનોઽગ્નિરત્યુષ્ણં કુરુતે જલમ્

તદન્નમુષ્ણતોયેન સમન્તાત્પચ્યતે પુનઃ॥
દ્વિધા ભવતિ તત્પક્વં પૃથક્કિટ્ટં પૃથગ્રસઃ

મલૈર્દ્વાદશભિઃ કિટ્ટં ભિન્નં દેહાદ્બહિર્ભવેત્॥
રસસ્તુ દેહે સરતિ સ પુષ્ટસ્તેન જાયતે

કર્ણાક્ષિનાસિકા જિહ્વા દન્તાઃ શિશ્નો ગુદં નખાઃ ॥
મલાશ્રયઃ કફઃ સ્વેદો વિણ્મૂત્રં દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

હૃત્પદ્મે પ્રતિબદ્ધાશ્ચ સર્વનાડ્યસ્સમંતતઃ ॥
જ્ઞેયા રસપ્રવાહિન્યસ્તત્પ્રકારં બ્રુવે મુને

તાસાં મુખેષુ તં સૂક્ષ્મં પ્રાણસ્સ્થાપયેત્ રસમ્ ॥
રસેન તેન નાડીસ્તાઃ પ્રાણં પૂરયતે પુનઃ

પુનઃ પ્રયાંતિ સંપૂર્ણાસ્તાશ્ચ દેહં સમંતતઃ ॥
તતસ્સ નાડીમધ્યસ્થશ્શરીરેણાત્મના રસઃ

પચ્યતે પચ્યમાનાચ્ચ ભવેત્પાકદ્વયં પુનઃ ॥
ત્વક્ તયા વેષ્ટ્યતે પૂર્વં રુધિરં ચ પ્રજાયતે

રક્તાલ્લોમાનિ માંસં ચ કેશાઃ સ્નાયુશ્ચ માંસતઃ॥
સ્નાયુતશ્ચ તથાસ્થીનિ નખા મજ્જાસ્થિસંભવાઃ

મજ્જાકારણવૈકલ્યં શુક્રં હિ પ્રસવાત્મકમ્॥
ઇતિ દ્વાદશધાન્નસ્ય પરિણામઃ પ્રકીર્તિતાઃ

શુક્રોઽન્નાજ્જાયતે શુક્રાદ્દિવ્યદેહસ્ય સંભવઃ॥
ઋતુકાલે યદા શુક્રં નિર્દોષં યોનિસંસ્થિતમ્

તદ્વા તદ્વાયુસંસ્પૃષ્ટં સ્ત્રીરક્તેનૈકતાં વ્રજેત્ ॥
વિસર્ગકાલે શુક્રસ્ય જીવઃ કારણસંયુતઃ

સંવૃતઃ પ્રવિશેદ્યોનિં કર્મભિસ્સ્વૈર્નિયોજિતઃ ॥
તચ્છુક્રરક્તમેકસ્થમેકાહાત્કલિલં ભવેત્ ॥૩૧।
પંચરાત્રેણ કલિલં બુદ્બુદાકારતાં વ્રજેત્ ॥
બુદ્બુદસ્સપ્તરાત્રેણ માંસપેશી ભવેત્પુનઃ

ગ્રીવા શિરશ્ચ સ્કંધૌ ચ પૃષ્ઠવંશસ્તથોદરમ્॥
પાણિપાદન્તથા પાર્શ્વે કટિર્ગાત્રં તથૈવ ચ

દ્વિમાસાભ્યન્તરેણૈવ ક્રમશસ્સંભવેદિહ॥
ત્રિભિર્માસૈઃ પ્રજાયંતે સર્વે હ્યંકુરસંધયઃ

માસૈશ્ચતુર્ભિરંગુલ્યઃ પ્રજાયંતે યથાક્રમમ્॥
મુખં નાસા ચ કર્ણૌ માસૈઃ પંચભિરેવ ચ

દન્તપંક્તિસ્તથા ગુહ્યં જાયંતે ચ નખાઃ પુનઃ॥
કર્ણયોસ્તુ ભવેચ્છિદ્રં ષણ્માસાભ્યંતરેણ તુ

પાયુર્મેહમુપસ્થં ચ નાભિશ્ચાભ્યુપજાયતે॥
સંધયો યે ચ ગાત્રેષુ માસૈર્જાયંતિ સપ્તભિઃ

અંગપ્રત્યંગસંપૂર્ણઃ પરિપક્વસ્સ તિષ્ઠતિ ॥
ઉદરે માતુરાચ્છન્નો જરાયૌ મુનિ સત્તમ

માતુરાહારચૌર્ય્યેણ ષડ્વિધેન રસેન તુ ॥
નાભિનાલનિબદ્ધેન વર્દ્ધતે સ દિનેદિને

તતસ્મૃતિં લભેજ્જીવસ્સંપૂર્ણેઽસ્મિઞ્શરીરકે ॥
સુખં દુઃખં વિજાનાતિ નિદ્રાસ્વપ્નં પુરાકૃતમ્

મૃતશ્ચાહં પુનર્જાતો જાતશ્ચાહં પુનર્મૃતઃ ॥
નાનાયોનિસહસ્રાણિ મયા દૃષ્ટાનિ જાયતા

અધુના જાતમાત્રોઽહં પ્રાપ્તસંસ્કાર એવ ચ ॥
શ્રેયોઽમુના કરિષ્યામિ યેન ગર્ભે ન સંભવઃ

ગર્ભસ્થશ્ચિંતયત્યેવમહં ગર્ભાદ્વિનિસ્સૃતઃ ॥
અન્વેષ્યામિ શિવજ્ઞાનં સંસારવિનિવર્તકમ્

એવં સ ગર્ભદુઃખેન મહતા પરિપીડિતઃ ॥
જીવઃ કર્મવશાદાસ્તે મોક્ષોપાયં વિચિંતયન્

યથા ગિરિવરાક્રાંતઃ કશ્ચિદ્દુઃખેન તિષ્ઠતિ ॥
તથા જરાયુણા દેહી દુઃખં તિષ્ઠતિ વેષ્ટિતઃ

પતિતસ્સાગરે યદ્વદ્દુઃખમાસ્તે સમાકુલઃ ॥
ગર્ભોદકેન સિક્તાંગસ્સર્વદાકુલિતસ્તદા

લોહકુંભે યથા ન્યસ્તઃ પચ્યતે કશ્ચિદગ્નિના ॥
ગર્ભકુંભે તથા ક્ષિપ્તઃ પચ્યતે જઠરાગ્નિના

સૂચીભિરગ્નિવર્ણાભિનિર્ભિન્નસ્ય નિરંતરમ્ ॥
યદ્દુઃખં જાયતે તસ્ય તત્ર સંસ્થસ્ય ચાધિકમ્

ગર્ભાવાસાત્પરં દુઃખં કષ્ટં નૈવાસ્તિ કુત્રચિત્ ॥
દેહિનાં દુઃખબહુલં સુઘોરમતિસંકટમ્

ઇત્યેતત્સુમહદ્દુઃખં પાપિનાં પરિકીર્તિતમ્ ॥
કેવલં ધર્મબુદીનાં સપ્તમાસૈર્ભવસ્સદા

ગર્ભાત્સુદુર્લભં દુઃખં યોનિયંત્રનિપીડનાત્ ॥
ભવેત્પાપાત્મનાં વ્યાસ ન હિ ધર્મયુતાત્મનામ્ ।

ઇક્ષુવત્પીડ્યમાનસ્ય યંત્રેણૈવ સમંતતઃ ॥
શિરસા તાડ્યમાનસ્ય પાપ મુદ્ગરકેણ ચ

યંત્રેણ પીડિતા યદ્વન્નિસ્સારા સ્સ્યુસ્તિલાઃ ક્ષણાત્ ॥
તથા શરીરં નિસ્સારં યોનિયંત્રનિપીડનાત્

અસ્થિપાદતુલાસ્તંભં સ્નાયુબન્ધેન યંત્રિતમ્॥
રક્તમાંસમૃદાલિપ્તં વિણ્મૂત્રદ્રવ્યભાજનમ્

કેશરોમનખચ્છન્નં રોગાયતનમાતુરમ્ ॥
વદનૈકમહાદ્વારં ગવાક્ષાષ્ટકભૂષિતમ્

ઓષ્ઠદ્વયકપાટં ચ તથા જિહ્વાર્ગલાન્વિતમ્॥
ભોગતૃષ્ણાતુરં મૂઢં રાગદ્વેષવશાનુગમ્

સંવર્તિતાંગપ્રત્યંગં જરાયુપરિવેષ્ટિતમ્॥
સંકટેનાવિવિક્તેન યોનિમાર્ગેણ નિર્ગતમ્

વિણ્મૂત્રરક્તસિક્તાંગં વિકોશિકસમુદ્ભવમ્॥
અસ્થિપઞ્જરવિખ્યાતમસ્મિઞ્જ્ઞેયં કલેવરમ્

શતત્રયં ષષ્ટ્યધિકં પંચપેશીશતાનિ ચ॥
સાર્દ્ધાભિસ્તિસૃભિશ્છન્નં સમંતાદ્રોમકોટિભિઃ

શરીરં સ્થૂલસૂક્ષ્માભિર્દૃશ્યાઽદૃશ્યા હિ તાસ્સ્મૃતાઃ ॥
એતાવતીભિર્નાડીભિઃ કોટિભિસ્તત્સમંતતઃ

અસ્વેદમધુભિર્યાભિરંતસ્થઃ સ્રવતે બહિઃ॥
દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ પ્રોક્તા વિંશતિશ્ચ નખાઃ સ્મૃતાઃ

પિત્તસ્ય કુડવં જ્ઞેયં કફસ્યાથાઢકં સ્મૃતમ્ ॥
વસાયાશ્ચ પલં વિંશત્તદર્ધં કપિલસ્ય ચ

પંચાર્દ્ધં તુ તુલા જ્ઞેયા પલાનિ દશ મેદસઃ ॥
પલત્રયં મહારક્તં મજ્જાયાશ્ચ ચતુર્ગુણમ્

શુક્રોર્દ્ધં કુડવં જ્ઞેયં તદ્બીજં દેહિનાં બલમ્ ॥
માંસસ્ય ચૈકપિંડેન પલસાહસ્રમુચ્યતે

રક્તં પલશતં જ્ઞેયં વિણ્મૂત્રં યત્પ્રમાણત॥
અંજલયશ્ચ ચત્વારશ્ચત્વારો મુનિસત્તમ

ઇતિ દેહગૃહં હ્યેતન્નિત્યસ્યાનિત્યમાત્મનઃ ॥
અવિશુદ્ધં વિશુદ્ધસ્ય કર્મબંધાદ્વિનિર્મિતમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં દેહોત્પત્તિવર્ણનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ