શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.21

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥
બ્રાહ્મણત્વં હિ દુષ્પ્રાપ્યં નિસર્ગાદ્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥
ઈશ્વરસ્ય મુખાત્ક્ષત્રં બાહુભ્યામૂરુતો વિશઃ

પદ્ભ્યાં શૂદ્રસ્સમુત્પન્ન ઇતિ તસ્ય મુખાચ્છ્રુતિઃ ॥
કિમુ સ્થિતિમધઃસ્થાનાદાપ્નુવન્તિ હ્યતો વદ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
દુષ્કૃતેન તુ કાલેય સ્થાનાદ્ભ્રશ્યન્તિ માનવાઃ ॥
શ્રેષ્ઠં સ્થાનં સમાસાદ્ય તસ્માદ્રક્ષેત પણ્ડિતઃ

યસ્તુ વિપ્રત્વમુત્સૃજ્ય ક્ષત્રયોન્યાં પ્રસૂયતે ॥
બ્રાહ્મણ્યાત્સ પરિભ્રષ્ટઃ ક્ષત્રિયત્વં નિષેવતે

અધર્મસેવનાન્મૂઢસ્તથૈવ પરિવર્તતે ॥
જન્માન્તરસહસ્રાણિ તમસ્યાવિશતે યતઃ

તસ્માત્પ્રાપ્ય પરં સ્થાનં પ્રમાદ્યન્ન તુ નાશયેત્ ॥
સ્વસ્થાનં સર્વદા રક્ષેત્પ્રાપ્યાપિ વિપદો નરઃ

બ્રાહ્મણત્વં શુભં પ્રાપ્ય બ્રાહ્મણ્યં યોઽવમન્યતે ॥
ભોજ્યાભોજ્યં ન જાનાતિ સ પુમાન્ક્ષત્રિયો ભવેત્

કર્મણા યેન મેધાવી શૂદ્રો વૈશ્યો હિ જાયતે ॥
તત્તે વક્ષ્યામિ નિખિલં યેન વર્ણોત્તમો ભવેત્

શૂદ્રકર્મ યથોદ્દિષ્ટં શૂદ્રો ભૂત્વા સમાચરેત્ ॥
યથાવત્પરિચર્ય્યાં તુ ત્રિષુ વર્ણેષુ નિત્યદા

કુરુતે કામયાનસ્તુ શૂદ્રોઽપિ વૈશ્યતાં વ્રજેત્ ॥
યો યોજયેદ્ધનૈર્વૈશ્યો જુહ્વાનશ્ચ યથાવિધિ

અગ્નિહોત્રમુપાદાય શેષાન્ન કૃતભોજનઃ ॥
સ વૈશ્યઃ ક્ષત્રિયકુલે જાયતે નાત્ર સંશયઃ

।
ક્ષત્ત્રિયો જાયતે યજ્ઞૈસંસ્કૃતૈરાત્તદક્ષિણૈઃ ॥
અધીતે સ્વર્ગમન્વિચ્છંસ્ત્રેતાગ્નિશરણં સદા

આર્દ્રહસ્તપદો નિત્યં ક્ષિતિં ધર્મેણ પાલયેત્ ॥
ઋતુકાલાભિગામી ચ સ્વભાર્ય્યાધર્મતત્પરઃ

સર્વાતિથ્યં ત્રિવર્ગસ્ય ભૂતેભ્યો દીયતામિતિ ॥
ગોબ્રાહ્મણાત્મનોઽર્થં હિ સંગ્રામાભિહતો ભવેત્

તેનાગ્નિમન્ત્રપૂતાત્મા ક્ષત્ત્રિયો બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥
વિધિતો બ્રાહ્મણો ભૂત્વા યાજકસ્તુ પ્રજાયતે ॥ ૧૫ ।
સ્વકર્મનિરતો નિત્યં સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ॥
પ્રાપ્યતે વિપુલસ્સ્વર્ગો દેવાનામપિ વલ્લભઃ

બ્રહ્મણત્વં હિ દુષ્પ્રાપ્યં કૃચ્છ્રેણ સાધ્યતે નરૈઃ ॥
બ્રાહ્મણ્યાત્સકલં પ્રાપ્ય મોક્ષશ્ચાપિ મુનીશ્વર

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન બ્રાહ્મણો ધર્મતત્પરઃ ॥
સાધનં સર્વવર્ગસ્ય રક્ષેદ્બ્રાહ્મણ્યમુત્તમમ્

વ્યાસ ઉવાચ ॥
સંગ્રામસ્યેહ માહાત્મ્યં ત્વયોક્તં મુનિસત્તમ ॥
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું બ્રૂહિ ત્વં વદતાં વર

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈરિષ્ટ્વા વિપુલદક્ષિણૈઃ ॥
ન તત્ફલમવાપ્નોતિ સંગ્રામે યદવાપ્નુયાત્

ઇતિ તત્ત્વવિદઃ પ્રાહુર્યજ્ઞકર્મવિદસ્સદા ॥
તસ્માત્તત્તે પ્રવક્ષ્યામિ યત્ફલં શસ્ત્રજીવિનામ્

ધર્મલાભોઽર્થલાભશ્ચ યશોલાભસ્તથૈવ ચ ॥
યશ્શૂરો વાંછતે યુદ્ધં વિમૃન્દન્પરવાહિનીમ્

તસ્ય ધર્માર્થ કામાશ્ચ યજ્ઞશ્ચૈવ સદક્ષિણઃ ॥
પરં હ્યભિમુખં દત્ત્વા તદ્યાનં યોઽધિરોહતિ

વિષ્ણુલોકે સ જાયેત યશ્ચ યુદ્ધેઽપરાજિતઃ ॥
અશ્વમેધાનવાપ્નોતિ ચતુરો ન મૃતસ્સ ચેત્

યસ્તુ શસ્ત્રમનુત્સૃજ્ય મ્રિયતે વાહિની મુખે ॥
સમ્મુખો વર્તતે શૂરસ્સ સ્વર્ગાન્ન નિવર્તતે

રાજા વા રાજપુત્રો વા સેનાપતિરથાપિ વા ॥
હતક્ષાત્રેણ યઃ શૂરસ્તસ્ય લોકોઽક્ષયો ભવેત્

યાવંતિ તસ્ય રોમાણિ ભિદ્યન્તેઽસ્ત્રૈર્મહાહવે ॥
તાવતો લભતે લોકાન્સર્વકામદુઘાઽક્ષયાન્

વીરાસનં વીરશય્યા વીરસ્થાનસ્થિતિસ્સ્થિરા ॥
સર્વદા ભવતિ વ્યાસ ઇહ લોકે પરત્ર ચ

।
ગવાર્થે બ્રાહ્મણાર્થે ચ સ્થાનસ્વામ્યર્થમેવ ચ ॥
યે મૃતાસ્તે સુખં યાંતિ યથા સુકૃતિનસ્તથા

યઃ કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણં હત્વા પશ્ચાત્પ્રાણાન્પરિત્યજેત્ ॥
તત્રાસૌ સ્વપતેર્યુદ્ધે સ સ્વર્ગાન્ન નિવર્તતે

ક્રવ્યાદૈર્દતિભિશ્ચૈવ હતસ્ય ગતિરુત્તમા ॥
દ્વિજગોસ્વામિનામર્થે ભવેદ્વિપુલદાક્ષયા

શક્નોત્વિહ સમર્થશ્ચ યષ્ટું ક્રતુશતૈરપિ॥
આત્મદેહપરિત્યાગઃ કર્તું યુધિ સુદુષ્કરઃ .

યુદ્ધં પુણ્યતમં સ્વર્ગ્યં રૂપજ્ઞં સર્વતોમુખમ્ ॥
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં ક્ષત્રિયસ્ય વિશેષતઃ

ભૃશં ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ યુદ્ધધર્મં સનાતનમ્ ॥
યાદૃશાય પ્રહર્તવ્યં યાદૃશં પરિવર્જયેત્

આતતાયિનમાયાંતમપિ વેદાંતગં દ્વિજમ્॥
જિઘાંસંતં જિઘાંસેત્તુ ન તેન બ્રહ્મહા ભવેત્

હંતવ્યોઽપિ ન હંતવ્યઃ પાનીયં યશ્ચ યાચતે॥
રણે હત્વાતુરાન્વ્યાસ સ નરો બ્રહ્મહા ભવેત્

વ્યાધિતં દુર્બલં બાલં સ્ત્ર્યનાથૌ કૃપણં ધ્રુવમ્॥
ધનુર્ભગ્નં છિન્નગુણં હત્વા વૈ બ્રહ્મહા ભવેત્

એવં વિચાર્ય્ય સદ્ધીમાન્ભવેત્પ્રીત્યાઃ રણપ્રિયઃ॥
સજન્મનઃ ફલં પ્રાપ્ય પરત્રેહ પ્રમોદતે

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં રણફલવર્ણનં નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ