શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.16

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
તેષાં મૂર્દ્ધોપરિષ્ટાદ્વૈ નરકાંસ્તાઞ્છૃણુષ્વ ચ॥
મત્તો મુનિવરશ્રેષ્ઠ પચ્યંતે યત્ર પાપિનઃ

રૌરવશ્શૂકરો રોધસ્તાલો વિવસનસ્તથા ॥
મહાજ્વાલસ્તપ્તકુંભો લવણોપિ વિલોહિતઃ

વૈતરણી પૂયવહા કૃમિણઃ કૃમિભોજનઃ ॥
અસિપત્રવનં ઘોરં લાલાભક્ષશ્ચ દારુણઃ

તથા પૂયવહઃ પ્રાયો બહિર્જ્વાલો હ્યધશ્શિરાઃ ॥
સંદંશઃ કાલસૂત્રશ્ચ તમશ્ચાવીચિરો ધનઃ

શ્વભોજનોઽથ રુષ્ટશ્ચ મહારૌરવશાલ્મલી ॥
ઇત્યાદ્યા બહવસ્તત્ર નરકા દુઃખદાયકાઃ

પચ્યંતે તેષુ પુરુષાઃ પાપકર્મરતાસ્તુ યે ॥
ક્રમાદ્વક્ષ્યે તુ તાન્ વ્યાસ સાવધાનતયા શૃણુ

કૂટસાક્ષ્યં તુ યો વક્તિ વિના વિપ્રાન્ સુરાંશ્ચ ગાઃ ॥
સદાઽનૃતં વદેદ્યસ્તુ સ નરો યાતિ રૌરવમ્

ભ્રૂણહા સ્વર્ણહર્તા ચ ગોરોધી વિશ્વઘાતકઃ ॥
સુરાપો બ્રહ્મહંતા ચ પરદ્રવ્યાપહારકઃ

યસ્તત્સંગી સ વૈ યાતિ મૃતો વ્યાસ ગુરોર્વધાત્ ॥
તતઃ કુંભે સ્વસુર્માતુર્ગોશ્ચૈવ દુહિતુસ્તથા

સાધ્વ્યા વિક્રયકૃચ્ચાથ વાર્દ્ધકી કેશવિક્રયી ॥
તપ્તલોહેષુ પચ્યંતે યશ્ચ ભક્તં પરિત્યજેત્

અવમંતા ગુરૂણાં યઃ પશ્ચાદ્ભોક્તા નરાધમઃ ॥
દેવદૂષયિતા ચૈવ દેવવિક્રયિકશ્ચ યઃ

અગમ્યગામી યશ્ચાંતે યાતિ સપ્તબલં દ્વિજ ॥
ચૌરો ગોઘ્નો હિ પતિતો મર્યાદાદૂષકસ્તથા

।
દેવદ્વિજપિતૃદ્વેષ્ટા રત્નદૂષયિતા ચ યઃ ॥
સ યાતિ કૃમિભક્ષં વૈ કૃમીનત્તિ દુરિષ્ટકૃત્

પિતૃદેવસુરાન્ યસ્તુ પર્યશ્નાતિ નરાધમઃ॥
લાલાભક્ષં સ યાત્યજ્ઞો યશ્શસ્ત્રકૂટકૃન્નરઃ

યશ્ચાંત્યજેન સંસેવ્યો હ્યસદ્ગ્રાહી તુ યો દ્વિજઃ ॥
અયાજ્યયાજકશ્ચૈવ તથૈવાભક્ષ્ય ભક્ષકઃ

રુધિરૌઘે પતંત્યેતે સોમવિક્રયિણશ્ચ યે॥
મધુહા ગ્રામહા યાતિ ક્રૂરાં વૈતરણીં નદીમ્

નવયૌવનમત્તાશ્ચ મર્યાદાભેદિનશ્ચ યે ॥
તે કૃત્યં યાંત્યશૌચાશ્ચ કુલકાજીવિનશ્ચ યે

અસિપત્રવનં યાતિ વૃક્ષચ્છેદી વૃથૈવ યઃ॥
ક્ષુરભ્રકા મૃગવ્યાધા વહ્નિજ્વાલે પતંતિ તે

ભ્રષ્ટાચારો હિ યો વિપ્રઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્ય એવ ચ ॥
યાત્યંતે દ્વિજ તત્રૈવ યઃ શ્વપાકેષુ વહ્નિદઃ

વ્રતસ્ય લોપકા યે ચ સ્વાશ્રમાદ્વિચ્યુતાશ્ચ યે॥
સંદંશયાતનામધ્યે પતંતિ ભૃશદારુણે

વીર્યં સ્વપ્નેષુ સ્કંદેયુર્યે નરા બ્રહ્મચારિણઃ॥
પુત્રા નાધ્યાપિતા યૈશ્ચ તે પતંતિ શ્વભોજને

એતે ચાન્યે ચ નરકાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
યેષુ દુષ્કૃતકર્માણઃ પચ્યતે યાતનાગતાઃ

તથૈવ પાપાન્યેતાનિ તથાન્યાનિ સહસ્રશઃ ॥
ભુજ્યંતે યાનિ પુરુષૈર્નરકાંતરગોચરૈઃ

વર્ણાશ્રમવિરુદ્ધં ચ કર્મ કુર્વંતિ યે નરાઃ॥
કર્મણા મનસા વાચા નિરયે તુ પતંતિ તે

અધશ્શિરોભિર્દૃશ્યંતે નારકા દિવિ દૈવતૈઃ॥
દેવાનધોમુખાન્સર્વાનધઃ પશ્યંતિ નારકાઃ

સ્થાવરાઃ કૃમિપાકાશ્ચ પક્ષિણઃ પશવો મૃગાઃ ॥
ધાર્મિકાસ્ત્રિદશાસ્તદ્વન્મોક્ષિણશ્ચ યથાક્રમમ્

યાવંતો જંતવસ્સ્વર્ગે તાવંતો નરકૌકસઃ ॥
પાપકૃદ્યાતિ નરકં પ્રાયશ્ચિત્તપરાઙ્મુખઃ

ગુરૂણિ ગુરુભિશ્ચૈવ લઘૂનિ લઘુભિસ્તથા ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ કાલેય મનુસ્સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્

યાનિ તેષામશેષાણાં કર્માર્ણ્યુક્તાનિ તેષુ વૈ॥
પ્રાયશ્ચિત્તમશેષેણ હરાનુસ્મરણં પરમ્

પ્રાયશ્ચિત્તં તુ યસ્યૈવ પાપં પુંસઃ પ્રજાયતે॥
કૃતે પાપેઽનુતાપોઽપિ શિવસંસ્મરણં પરમ્

માહેશ્વરમવાપ્નોતિ મધ્યાહ્નાદિષુ સંસ્મરન્॥
પ્રાતર્નિશિ ચ સંધ્યાયાં ક્ષીણપાપો ભવેન્નરઃ

મુક્તિં પ્રયાતિ સ્વર્ગં વા સમસ્તક્લેશસંક્ષયમ॥
શિવસ્ય સ્મરણાદેવ તસ્ય શંભોરુમાપતેઃ

પાપન્તરાયો વિપ્રેન્દ્ર જપહોમાર્ચનાદિ ચ ॥
ભવત્યેવ ન કુત્રાપિ ત્રૈલોક્યે મુનિસત્તમ

મહેશ્વરે મતિર્યસ્ય જપહોમાર્ચનાદિપુ ॥
યત્પુણ્યં તત્કૃતં તેન દેવેન્દ્રત્વાદિકં ફલમ્

પુમાન્ન નરકં યાતિ યઃ સ્મરન્ભક્તિતો મુને ॥
અહર્નિશં શિવં તસ્માત્સ ક્ષીણાશેષપાતકઃ

નરકસ્વર્ગસંજ્ઞાયે પાપપુણ્યે દ્વિજોત્તમ ॥
યયોસ્ત્વેકં તુ દુઃખાયાન્યત્સુખાયોદ્ભવાય ચ

તદેવ પ્રીતયે ભૂત્વા પુનર્દુઃખાય જાયતે ॥
તત્સ્યાદ્દુઃખાત્મકં નાસ્તિ ન ચ કિંચિત્સુખાત્મકમ્

મનસઃ પરિણામોઽયં સુખદુઃખોપલક્ષણઃ ॥
જ્ઞાનમેવ પરં બ્રહ્મ જ્ઞાનં તત્ત્વાય કલ્પતે

જ્ઞાનાત્મકમિદં વિશ્વં સકલં સચરાચરમ્ ॥
પરવિજ્ઞાનતઃ કિંચિદ્વિદ્યતે ન પરં મુને

એવમેતન્મયાખ્યાતં સર્વં નરકમણ્ડલમ્ ॥
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સાંપ્રતં મંડલં ભુવઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં બ્રહ્માણ્ડવર્ણને નરકોદ્ધારવર્ણનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ