શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.15

વ્યાસ ઉવાચ ॥
યેનૈકેન હિ દત્તેન સર્વેષાં પ્રાપ્યતે ફલમ્ ॥
દાનાનાં તન્મમાખ્યા હિ માનુષાણાં હિતાર્થતઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
શૃણુ કાલેઃ પ્રદત્તાદ્વૈ ફલં વિંદંતિ માનવાઃ॥
એકસ્માદપિ સર્વેષાં દાનાનાં તદ્વદામિ તે

દાનાનામુત્તમં દાનં બ્રહ્માણ્ડં ખલુ માનવૈઃ ॥
દાતવ્યં મુક્તિકામૈસ્તુ સંસારોત્તારણાય વૈ

બ્રહ્માંડે સકલં દત્તં યત્ફલં લભતે નરઃ ॥
તદેકભાવાદાપ્નોતિ સપ્તલોકાધિપો ભવેત્

યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ નભસિ વૈ યાવત્સ્થિરા મેદિની
તાવત્સોઽપિ નરઃ સ્વબાંધવયુતસ્સ્વવર્ગૌકસામોકસિ॥
સર્વેષ્વેવ મનોનુગેષુ કકુભિર્બ્રહ્માણ્ડદઃ ક્રીડતે
પશ્ચાદ્યાતિ પદં સુદુર્લભતરં દેવૈર્મુદે માધવમ્

વ્યાસ ઉવાચ ॥
ભગવન્બ્રૂહિ બ્રાહ્માણ્ડં યત્પ્રમાણં યદાત્મકમ્ ॥
યદાધારં યથાભૂતં યેન મે પ્રત્યયો ભવેત્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
મુને શૃણુ પ્રવક્ષ્યામિ યદુત્સેધં તુ વિસ્તરમ્ ॥
બ્રહ્માણ્ડં તત્તુ સંક્ષેપાચ્છ્રુત્વા પાપાત્પ્રમુચ્યતે

યત્તત્કારણમવ્યક્તં વ્યક્તં શિવમનામયમ્ ॥
તસ્માત્સંજાયતે બ્રહ્મા દ્વિધાભૂતાદ્ધિ કાલતઃ

બ્રાહ્માણ્ડં સૃજતિ બ્રહ્મા ચતુર્દ્દશભવાત્મકમ્ ॥
તદ્વચ્મિ ક્રમતસ્તાત સમાસાચ્છૃણુ યત્નતઃ

પાતાલાનિ તુ સપ્તૈવ ભુવનાનિ તથોર્દ્ધ્વતઃ ॥
ઉચ્છ્રાયો દ્વિગુણસ્તસ્ય જલમધ્યે સ્થિતસ્ય ચ

તસ્યાધારઃ સ્થિતો નાગસ્સ ચ વિષ્ણુઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
બ્રહ્મણો વચસો હેતોર્બિભર્તિ સકલં ત્વિદમ્

શેષસ્યાસ્ય ગુણાન્ વક્તું ન શક્તા દેવદાનવાઃ ॥
યોનંતઃ પઠ્યતે સિદ્ધૈર્દેવર્ષિગણપૂજિતઃ

શિરઃસાહસ્રયુક્તસ્સ સર્વા વિદ્યોતયન્દિશઃ ॥
ફણામણિસહસ્રેણ સ્વસ્તિકામલભૂષણઃ

મદાઘૂર્ણિતનેત્રોઽસૌ સાગ્નિશ્શ્વેત ઇવાચલઃ ॥
સ્રગ્વી કિરીટી હ્યાભાતિ યસ્સદૈવૈક કુંડલઃ

સાયં ગંગાપ્રવાહેણ શ્વેતશૈલોપશોભિતઃ ॥
નીલવાસા મદોદ્રિક્તઃ કૈલાસાદ્રિરિવાપરઃ

લાંગલાસક્તહસ્તાગ્રો બિભ્રન્મુસલમુત્તમમ્॥
યોઽર્ચ્યતે નાગકન્યાભિસ્સ્વર્ણવર્ણાભિરાદરાત્

સંકર્ષણાત્મકો રુદ્રો વિષાનલશિખોજ્જ્વલઃ ॥
કલ્પાંતે નિષ્ક્રમન્તે યદ્વક્ત્રેભ્યોઽગ્નિશિખા મુહુઃ ॥
દગ્ધ્વા જગત્ત્રયં શાન્તા ભવંતીત્યનુશુશ્રુમ

આસ્તે પાતાલમૂલસ્થસ્સ શેષઃ ક્ષિતિમણ્ડલમ્ ॥
બિભ્રત્સ્વપૃષ્ઠે ભૂતેશશ્શેષોઽશેષગુણાર્ચિતઃ

તસ્ય વીર્યપ્રભાવશ્ચ સાકાંક્ષૈસ્ત્રિદશૈરપિ ॥
ન હિ વર્ણયિતું શક્યઃ સ્વરૂપં જ્ઞાતુમેવ વા

આસ્તે કુસુમમાલેવ ફણામણિશિલારુણા ॥
યસ્યૈષા સકલા પૃથ્વી કસ્તદ્વીર્યં વદિષ્યતિ

યદા વિજૃમ્ભતેઽનંતો મદાઘૂર્ણિતલોચનઃ ॥
તદા ચલતિ ભૂરેષા સાદ્રિતોયાધિકાનના

દશસાહસ્રમેકૈકં પાતાલં મુનિ સત્તમ ॥
અતલં વિતલં ચૈવ સુતલં ચ રસાતલમ્

તલં તલાતલં ચાગ્ર્યં પાતાલં સપ્તમં મતમ્ ॥
ભૂમેરધસ્સપ્ત લોકા ઇમે જ્ઞેયા વિચક્ષણૈઃ

ઉચ્છ્રાયો દ્વિગુણશ્ચૈષાં સર્વેષાં રત્નભૂમયઃ ॥
રત્નવન્તોઽથ પ્રાસાદા ભૂમયો હેમસંભવાઃ

તેષુ દાનવદૈતેયા નાગાનાં જાતયસ્તથા ॥
નિવસંતિ મહાનાગા રાક્ષસા દૈત્યસંભવાઃ

પ્રાહ સ્વર્ગસદોમધ્યે પાતાલાનીતિ નારદઃ ॥
સ્વર્લોકાદતિ રમ્યાણિ તેભ્યોઽસાવાગતો દિવિ

નાનાભૂષણભૂષાસુ મણયો યત્ર સુપ્રભાઃ ॥
આહ્લાદકાનિ શુભ્રાણિ પાતાલં કેન તત્સમમ્

પાતાલે કસ્ય ન પ્રીતિરિતશ્ચેતશ્ચ શોભિતમ્ ॥
દેવદાનવકન્યાભિર્વિમુક્તસ્યાભિજાયતે

દિવાર્કરશ્મયો યત્ર ન ભવંતિ વિધો નિશિ ॥
ન શીતમાતપો યત્ર મણિતેજોઽત્ર કેવલમ્

ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનાનિ ભુજ્યંતે મુદિતૈર્ભૃશમ્ ॥
યત્ર ન જાયતે કાલો ગતોઽપિ મુનિસત્તમ

પુંસ્કોકિલરુતં યત્ર પદ્માનિ કમલાકરાઃ ॥
નદ્યસ્સરાંસિ રમ્યાણિ હ્યન્યોન્યવિચરાણિ ચ

ભૂષણાન્યતિશુભ્રાણિ ગંધાઢ્યં ચાનુલેપનમ્ ॥
વીણાવેણુમૃદંગાનાં સ્વના ગેયાનિ ચ દ્વિજ

દૈત્યોરગૈશ્ચ ભુજ્યંતે પાતાલે વૈ સુખાનિ ચ ॥
તપસા સમવાપ્નોતિ દાનવૈસ્સિદ્ધમાનવૈઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં બ્રહ્માણ્ડકથને પાતાલલોકવર્ણનં નામ પંચદશોઽધ્યાયઃ